سەدیق سەعید ڕواندزی
كورد بەو پێیەی وەك نەتەوەیەك، بەردەوام لەژێر ستەم و چەوسانەوەی سیاسی و نەتەوەییدابووە، ئیدی ئەدەبەكەشی بەگشتی ڕەنگدانەوەی ئەو سەرخانەی كۆمەڵ بووە و شاعیرانی كورد هەمیشە لە سەنگەری بەرگری لە نەتەوە و كوردستاندابوونە و لەو ڕێگەیەشەوە هەندێكیان بە تێكۆشانی سیاسی و چەكداری و هەندێكی تریشیان قەڵەم هاوتای تفەنگ دەكەن و دەیخەنە سەنگەری داكۆكی لە كوردبوون و پرسی ناسنامە. سەدەی ڕابردوو، بەتایبەتیش نێوان هەردوو جەنگی جیهانی، سەدەی ئازادی گەلان و تێكۆشانی نەتەوەیی و هاوكات ستەمی چینایەتی و نەتەوایەتیش بووە، بۆیە چەند ڕەمزێكی سیاسی و شۆڕشگێڕی دەردەكەون، كە دەبنە سیمبولی تێكۆشان بۆ ئینسانییەت و ئازادی و مرۆڤایەتی، لە شێوەی گیڤارا. ئەم گۆڕانكارییانە، ڕەنگدانەوەیان لەسەر هزر و تێڕوانینی شاعیرانی كورد هەبووە و خەباتی نەتەوەيی و چینایەتی و گەلان، وەك چەوسانەوەی ڕەشپێستەكان و شۆڕشەكانی ئەفەریقا و جەنگی ڤێتنام و چەندان ڕووداوی دیكەش، كاریگەریەتیيان لەسەر دیدگای شاعیران هەبووە و شیعریان بۆ ئازادی گەلان و گیڤارا و دژە دۆلارەكان نووسیوە.
هەڵبەتە، ئەگەر ئێمە ئەو هەڵوێستە ئینسانی و نەتەوەییانەی مرۆڤی كورد بەگشتی، بەراورد بكەین بە هەڵوێستی گەلانی ترەوە، بەداخەوە ڕەنگە شیاوی بەراوردكردن نەبن. بۆ نموونە: كاتێ شاعیرانی كورد، پشتگیریی لە خەباتی ڕەوا و نەتەوەییانەی فەلەستینیيەكان دەكەن، مەحمود دەروێش پاشگەز دەبێتەوە لەو شیعرەی بۆ كوردی نووسیوە، كەچی شاعیرانی ئێمە، بە شیعر و هەڵوێستەكانیان، داكۆكییان لە مرۆڤایەتی و خەباتی سیاسی و تێكۆشانی گەلانی دیكەی دنیا دەكرد، بەڵام ئەوان هێشتا بە ئێمەی ڕەوا نابینن قەوارەیەكی سەربەخۆمان هەبێت.
لە زەمەنێكدا، كە نەتەوە دەچەوسێنرێتەوە، خوێنی مرۆڤ بێ بەها دەبێت و هەموو شتێك دەكەوێتە بەر سڕینەوە و هەڕەشەی نەمان، شیعر چ پیرۆزی و واتایەكی هەیە، گەر نەچێتە سەنگەری بەرگری لە نەتەوەكەی؟ لەو ڕوانگەیەشەوە، هاوتەریب لەگەڵ خەباتی شاخ و تێكۆشانی سیاسی و نەتەوەیی، شیعری كوردیش بەگشتی لە سەنگەری داكۆكیكردن لە پرسە نەتەوەییەكان بووە و كوانووی شۆڕش و كوردایەتی بە گوتاری بەرەنگارییانە جۆشداوە. هەر لە كۆماری مەهابادەوە، دواتریش لەگەڵ چەخماخەی شۆڕشی مەزنی ئەیلولدا، ئەدەبی كوردی دەبێتە بەشێكی جیانەكراوە لە سەنگەری بەرگری لە نەتەوە و جۆشدانی كوانووی خەبات و بونیادنانی ڕوحی بەرەنگاری و خۆڕاگری و خەبات و تێكۆشان. بێگومان پێشتریش شاعیرانی كورد، لە ڕێگەی شیعرەكانیانەوە داكۆكییان لە بوون و ناسنامە و بێ مافی كورد كردووە، وەك ئەوەی بێكەس، ئەدمۆنس ڕیسوا دەكات بە شیعرە بەناوبانگەكەی كە بیست و هەفت ساڵەیە، بەڵام لەگەڵ دەركەوتن و پەیدابوونی ناوی پیرۆزی پێشمەرگە، لە نیوەی دووەمی سەدەی ڕابردوودا، ئەدەبی بەرگریی ئێمە شوناسێكی نەتەوەیی و شۆڕشگێڕیی گەورە وەردەگرێت و لە ئاستی ناسنامەدا، جیا دەكرێتەوە لە ئەدەبی گەلانی تر و قۆناغەكانی دیكەی شیعری كوردیدا. بۆ نموونە: لە كۆی ئەدەبیاتی كۆنی كلاسیكی كوردیدا، باسی پێشمەرگە بە مانا سیاسی و نەتەوەیيەكەی نەكراوە ، بەڵام لە دوای شۆڕشی ئەیلوولەوە، پێشمەرگە دەبێتە سیمبولی مرۆڤێكی ئازادیخواز، تێكۆشەر و شۆڕشگێڕ، كە پێش مەرگ دەكەوێت بۆ ئەوەی ئێمە بە سەربەرزی و شكۆمەندانە بژین. لەو سۆنگەیەشەوە، هەزاران شیعر و تێكست، بۆ پێشمەرگەو لەپێناو ناوی پیرۆزی ئەودا دەنووسرێن و ئەم دەقانە، ئەوەندەی تر گیانی ورەبەرزی و ڕوحی تێكۆشان و بەرگری لە ناخ و هزری پێشمەرگەدا پتەوتر دەكەن و بڕوابوونی بە پرەنسیپە نەتەوەییەكان و خاك و نیشتمان، لا گەورەتر و پیرۆزتر دەكەن. هاوكات دیوێكی دیكەی ئەدەبی بەرگریی ئێمە، خۆی لە وێناكردن و بەرجەستەكردنی هەموو ئەو كارەسات و تراژیدیا نەتەوەییانە دەبینێتەوە، كە لە سەدەی ڕابردوودا بەسەر گەلی كورد بەتایبەتیش لە باشوور هاتوون لە شێوەی ئەنفالی بارزانییەكان و ئەنفال و هەڵەبجە و جینۆساید .
ئەم كارەساتانە، بوونە هۆی نووسین و سەرهەڵدانی دەیان شاكاری شۆڕشگێڕی و نەتەوەیی گەورە، وەك دەربەندی پەپوولە و گۆڕستانی چراكانی شێركۆ بێكەس و لاوكی هەڵەبجەی ڕەفیق سابیر ، كە نموونەی هەرە دیاری ئەدەبی بەرگری و مانەوە و نیشاندانی ناسۆریيەكانی نەتەوەيی ئێمەن، كە وێرای ئەوەی نیشانی دنیای دەدەن نەتەوەیەك چۆن بەبێ دەنگی ڕووبەڕووی مردن دەكرێتەوە، هاوكات و یژدانی مردووی مرۆڤایەتیش لەو كات ڕیسوا و شەرمەزار دەكەن.
گەرچی ڕەگی ئەدەبی بەرگری لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، گەلێك جار دەگەڕێندرێتەوە سەردەمی خانی و دواتریش حاجی قادری كۆیی، یاخود سەرەتاكانی بۆ ئەدەبی زارەكی، میللی و فۆلكلۆری دەگەڕێندرێتەوە، بەڵام دەبێ بزانین هیچ ئەدەبێكی بەرگری بوونی نییە، گەر خەباتی ڕزگاری و نیشتمانی، ستەم و چەوسانەوە، تێكۆشانی نەتەوەیی لەپێناو ئازادی، سەربەستی خاك و نەتەوە بوونی نەبێت. ئەدەبی بەرگریی، ئەو كاتە مۆرك و شوناسی بەرگرییانە بە مانا گشتییەكەی وەردەگرێت، كە هەڵگری گوتارێكی دەستەجەمعی ، پەیامێكی سیاسی و نەتەوەیی بێت و ئەدەبەكە سەنگەرێكی دیكەی هاوشان بە خەباتی چەكداری بێت، وەك ئەوەی لەسەردەمی شۆڕشی ئەیلول تا پێش ڕاپەڕین، بە خەباتی نهێنی شار و شاخدا دەبینرێت.
ئەدەبی بەرگری، ڕەنگدانەوەی واقیعێكی سیاسی، ڕزگاریی و نیشتمانییە و لە هەر وڵاتێكدا نەتەوەیەك ژێردەستە و چەوساوە بێت، خەبات لەپێناو ئازادی خاك و نیشتماندا بكات، ئەوا ئەدەبی بەرگری بە مانا بەركارییەكەی بوونی هەر دەمێنێت. بۆیە ئەم ئەدەبە، وابەستەی تێكۆشانی نەتەوەیی و سیاسی و ڕزگاری نیشتمانییە.
هاوڕێی نووسەر (عادل قادری ) لە وتارێكیدا (1) كە ماوەیەك لەمەوبەر بڵاویكردەوە، دەستەواژەی (ئەدەبی جەنگ) هاو واتا لەگەڵ ئەدەبی بەرگری، بۆ ئەدەبی بەرگری و نەتەوەیی ئێمە بەكاردێنێت. بێگومان ئەم چەمكە، لەڕووی ئاماژەیی و واتاوە، لەڕووی شوناسی سیاسی و خەباتی چەكدارییەوە، بە بڕوای من هەمان مانای ئەدەبی بەرگری، كە هەڵگڕی پەیامێكی نەتەوەیی و مرۆیی پیرۆزە ناگەیەنێت. ئەدەبی جەنگ، دەستەواژەیەكە دەلالەت لەوە دەكات كە جەنگێك هەیە و ئیدی ئەو ئەدەبەش دەچێتە خزمەت ئەو جەنگەوە.
لە ساڵانی هەشتاكاندا، ڕژێمی بەعسی فاشی، دەستەواژەی ئەدەبی جەنگی لە بڵاوكراوە و گوتاری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی خۆیدا بەكاردەهێنا، بۆ ڕەوایەتیدان بەو جەنگەی هەڵيگیرساندبوو، تاكو ئەو تێگەیشتنە لای شەقام دروستبكات كە ئەم شەڕە، شەڕی بەرگری و ماناوەیە و ئەم ئەدەبەش، ئەدەبێكە لە خزمەت ئەو جەنگە پیرۆزەدا، لە كاتێكدا هەموو عێراقییەك لەو كاتدا دەیزانی، كە ئەمە خواستی شەڕەنگێزانە و دیكتاتۆریيانە و شۆفێنییانەی بەعس و سەدام بوون، ئەو شەڕەیان لە دژی ئێران هەڵگیرساند. وەك چۆن دە ساڵ دواتریش بەهەمان ئەقڵیەتەوە پەلاماری كوێتیان دا.
لە ئەدەبیاتی شار و شاخدا، لە دوو توێی گوتارەكانی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانیدا، ئەدەبی جەنگ لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بەكارنایەت، چونكە كورد هیچ جەنگێكی بەرپا نەكردووە و نەسەپاندۆتە سەر دوژمنەكانی، بەڵكو ئەوە ئەوانن پەلاماری خاك و نیشتمانی ئێمەیان داوە و دەدەن و ئێمە بەرگری لە بوون و شوناسی نەتەوەییانەی خۆمان دەكەین، وەك ئەوەی چەند ساڵێك لەمەو بەر، پێشمەرگە قارەمانەكان لە دژی تیرۆريستە ئیسلامییەكان كردیان. بۆیە ئەدەبی جەنگ، گوزارشتێكە پتر ڕەوایەتیدانە بە جەنگێكی هەڵگیرساو، كە ڕەنگە شوناسێكی بەرگرییانەی ئەوتۆی نەبێت و لە دەستدرێژی و پەلاماری دوژمنكارانە خۆی بەرجەستە بكات. هەر پەیوەست بە ئەدەبی بەرگرییەوە، بێگومان دەبێ ئەوە بزانین ئەزموونی شاعیرێك بەتەنها، ئەگەر لە لووتكەی بەرگری لە خاك و نەتەوەكەشی دابێت، بەمانای ئەدەبی بەرگری ئەو نەتەوەیە و مۆركی بەرگرییانەی ئەدەبی نایەت، چونكە ئەدەبی بەرگری شوناسێكی گشتییە و گوزارشت لە پەیامێكی سیاسی و نەتەوەیی گەورە و پیرۆز دەكات و بەرجەستەكەری هەموو ئەو ئەزموون و وێنە بەرگريیانەیە، كە لە دووتوێی دەقە ئەدەبییەكانی ئەزموونی نووسەرانەوە، بەگشت ژانرەكانەوە دەبینرێت. لێرەدا، ئەزموونی بەرگرییانەی شێركۆ بێكەس، وەك دیارترین شاعیری بەرگریی یان ڕەفیق سابیر، بەتەنها گوزارشت لە هەموو ئەدەبی بەرگریی ئێمە ناكات، بەڵكو بەشێكە لەو شوناسە پیرۆز و دیار و گەورەیە.
ئەگەر شیعری نیوەی دووەمی هەفتاكان و سەردەمی هەشتاكان بخوێنینەوە، بۆ نموونە : شیعرەكانی (شێركۆ بێكەس، عەبدوڵا پەشێو، سامی شۆڕش ، جەوهەر كرمانج، حەمەی حەمە باقی ، جەلالی میرزا كەریم، فەرهاد شاكەلی ، ئەنوەر قادر) و چەندان شاعیری دیكە، ئیدی كۆی ئەو ئەزموونانە بەگشتی بەسەر یەكترییەوە، دەلالەت لە هەبوونی ئەدەبێك بەناوی ئەدەبی بەرگییەوە دەكەن. تەنانەت زۆرجار ئەزموونی شاعیرێك بێ ئەوەی بەواقیعی لەنێوان سەنگەری بەرگری دابێت، زۆر بەقووڵی گوزارشت لە ڕوحی شیعرییانە و بەرگریيانەی نەتەوە دەكات. ئەدەبی بەرگری، ئەدەبێكە واقیعێكی سیاسی و نەتەوەیی، چەوسانەوە و ستەمی سیاسیی نەتەوەیەك دەیسەپێنن و هاوتەریب لەگەڵ قۆناغی ڕزگاری نیشتمانی گەلێك دەڕوات و بە دەستەبەربوونی ئەو مافانە، ئەرك و ڕۆڵی ئەدەبی بەرگریش كۆتایی پێدێت، وەك ئەوەی لە شوناسەكەیەوە دیارە.
ئەم ئەدەبە، ئەدەبێك نییە بێ هزر و پەیام، ئەدەبێك نییە تەنها لە سۆنگەی خرۆشانێكی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە بێتە ئاراوە، بەڵكو هەڵگڕی پەیامێكی مەزن و گەورەی سیاسی و نەتەوەیی و مرۆییە. ئەم ئەدەبە، لە قۆناغی تێكۆشانی سیاسیدا، بزوێنەری هزر و پەیام و دیدگای نەتەوەیی مرۆڤەكانە و هانیان دەدات شێلگێرانە لە پێناو مافە نەتەوەیەكانییان خەبات بكەن و هاوسۆز و هاوپشتیوانی جووڵانەوە سیاسییەكە بن. بۆیە ئەم ئەدەبە ، هەڵگڕی گوتار و پەیامێكی گەورەیە و ڕۆڵێكی سەرەكی لە هوشیاركردنەوەی تاكەكان، بەئاراستەی درككردن بە ستەمی سیاسی و نەتەوەیی دەبینێت. ئەم ئەدەبە، ئەدەبێك نییە بێ هزر و بیركردنەوە و جیهانبینی، لەم ڕوانگەیەوە عەبدولخالق یەعقووبی لە بارەی ئەدەبی بەرگرییەوە دەنووسێت: "ئەدەبیاتی بەرخودان، ئەدەبیاتی هزر و تێڕامان نییە، بەڵكو ئەدەبیاتی دروشم و هەستیارییە" (2) بەپێچەوانەی ئەم بۆچوونەوە، ئەدەبی بەرگریش ئەدەبی هزر و بیركردنەوە و تێڕامانە، چونكە دەروازەیەكی دیكەی تێكۆشانی سیاسی و نەتەوەیيە و تاكەكان لەڕێگەی ئەو پەیامەی هەڵیگرتووە، هوشیار دەكاتەوە لەوەی كە درك بە ستەمی نەتەوایەتی خۆیان بكەن.
ئەو كارەسات و تراژیدیانەی دەبنە تێمای دەقێكی ئەدەبی و لە ئەزموونی شیعری شاعیرێك بە نموونە ڕەنگدەدەنەوە، بۆ ئەوە نییە ئێمە تەنها ڕاگوزەرانە، بێ تێهزرین و ڕامان بیانخوێنینەوە، وەك ئەوەی یەعقووبی تێیگەیشتووە، بەڵكو خوێنەوەی ئەم جۆرە لە ئەدەب ، درككردن و خود هوشیاربوونەوەیەكی هزری و سیاسییە، لەپێناو هەستكردن بە ستەم و چەوسانەوەی نەتەوایەتی و پاشان بونیادنانی ڕوحی بەرگری و خەبات و تێكۆشان لە گیان و هزری كەسەكاندا.
ئەدەبی بەرگریی، ئەدەبی بێ پەیام و بێ هوشیاری و تێهزرین نییە، بەڵكو ئەدەبی هوشیاربوونەوە و بەپیرۆزكردنی نەتەوە و خەبات و تێكۆشانی ڕزگاری نیشتمانییە و جۆرێكی دیكەی خەباتە لە پێناو ئازادی و سەربەستی تاكەكان و ڕزگاری نەتەوەییدا. بێگومان ئەم ئەدەبە، دیفاكتۆیەكی سیاسی و شۆڕشگێڕی دەیسەپێنێت، بەو مانایەی ڕەنگدانەوەی قۆناغی خەبات و تێكۆشانی سیاسی و نەتەوەییە و لەگەڵ كۆتایی هاتنی ئەو قۆناغە، ئەرك و ماكەكانی ئەو ئەدەبەش كۆتایيان دێت، وەك ئەوەی لە مێژووی ڕاپەڕینی گەلی كورددا، لە قۆناغەكانی پێش و دوای ڕاپەڕیندا دەیبینین. گەرچی بە مانا ڕزگاری و نیشتمانییەكەی، كورد هێشتا وەك نەتەوەیەك خەبات لەپێناو مافی چارەی خۆنووسین دەكات و تەنها ئەم بەشەی كوردستان ئازادە، لەو سۆنگەیەشەوە ئەگەر وەك پەیام و ڕۆڵی نیشتمانییانە بڕوانینە ئەدەبی بەرگری، ئەوا تاكو ئێستا ژانرەكانی ئەم جۆرە لە ئەدەب، لە كۆمەڵگای ئێمەدا كۆتایيان نەهاتووە، چونكە بزووتنەوەی ڕزگاری نیشتمانی بەئامانجەكانی خۆی، كە مافی چاری خۆنووسینە نەگەیشتووە. بۆیە ئەم ئەدەبە، واقیعێك، خواستێكی سیاسی و نەتەوەیی دەیهێنێتە ئاراوە و تێمایەكی بابەتيی هەیە نەك خودی، بەو مانایەی كەی شاعیران و نووسەرانی ئێمە، وەك هەر جۆرە ئەدەبێكی دیكە مەبەستیان بوو، ئەوا دەتوانن شیعری نەتەوەیی و بەرگری بنووسن. بەپێچەوانەوە دەبێ پەیامێكی شۆڕشگێڕی، دۆزێكی سیاسی و نەتەوەیی ڕەوا بوونی هەبێت، ئەو كات هەڵومەرجەكە پێویستيی ئەم جۆرەی ئەدەب دروست دەكات و دێنێتە ئاراوە.
لەو بارەیەوە مامۆستای هێژا حەمە فەریق حەسەن لە دیمانەیەكیدا، لە بارەی ئەم ئەدەبەوە دەڵێت: "ئێستا یان لە داهاتوودا، ئەگەر پێشمەرگە ناچار كرا بچێتەوە چیا، ڕەنگە لای خۆمان كەم نووسەر گرنگی بە ئەدەبی بەرگری بدەن". (3) بێگومان ئێمە دەزانین نووسەر لە سۆنگەی هەبوونی ئەو هەموو كێماسی و گەندەڵییەی لەدوای ڕاپەڕینەوە هاتۆتە ئاراوە، وەك كاردانەوەیەكی دەروونی و دڵسۆزانە ئەم بۆچوونە دەردەبڕێت، بەڵام دەبێ ئەو ڕاستییە بزانین كە ئەوە نووسەران نین بڕیاری ئەوە دەدەن ئەدەبی بەرگری بنووسن یان نا ، ئەمە دۆزێكی ڕەوا و بەرگرییانە و نیشتمانییانەیە ئەم واقیعە دەسەپێنێت. ئەمە جۆش و هەستی نەتەوایەتی و رٍوحی بەرگریيانەیە لە ئاست دوژمن و ستەمەكانی، پێویستيی ئەم ئەدەبە دەسەپێنێت، چونكە لە هەبوونی بزووتنەوەیەكی ڕەوای نەتەوەییانە، كە خەبات لە پێناو ڕزگاری نیشتمانی و سەربەستی تاكەكان دەكات، ئەو هەڵومەرجە دێتە ئاراوە، كە ئەم ئەدەبە وەك پێویستییەكی بابەتی بنووسرێت، بەو پێیەی ئەدەب ڕەنگدانەوەی سەرخانی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەیە. لێرەوەش هەموو شۆڕش و بەرخودانێك، هاوتەریب لەگەڵ خۆیدا ئەدەبێكیش بەرهەمدێنێت بەناوی ئەدەبی بەرگری، ئەدەبێك كە خواستێكی تاكەكەسییانە و ئەدەبییانە دروستی ناكات، بەڵكو پێویستییەكی شۆڕشگێڕی، نەتەوەیی و نیشتمانی دەیهێنێتە ئاراوە، بۆ ئەوەی چەك و قەڵەم وەك دووانەیەك یەكتری تەواو بكەن و هەردووكییان بەیەكەوە لە سەنگەری خەبات بۆ ئازادی و سەربەستی نەتەوە و نیشتمان دابن.
پەراوێزەكان:_
1- ئەدەبی جەنگ، عادل قادری ، ماڵپەڕی وشە، بەرواری 5/6/ 2024.
2- چشتێك لە چەشنی شیعر، نووسینی : عەبدولخالق یەعقووبی، بڵاوكراوەی : ڕێكخراوی كوردستان دیالۆگ ، ساڵی چاپ _2024 ، ل 53.
3- چاوپێكەوتن لەگەڵ حەمە فەریق حەسەن ، گۆڤاری وانەر، ژمارە 15، ساڵی 2024 ، ل 112.
