بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ئایدیۆلۆژیای (كۆتایی ئایدیۆلۆژیا)
چەمكی ئایدیۆلۆژیا بە شێوازی جۆراجۆر پێناسەی بۆ دەكرێت. لە سەردەمی ڕۆشنفیكری لە فەرەنسادا، ئەنتوان دیستو دو تراسی (1745ـ 1836) یەكەمین كەس بوو لە كتێبی ( توخمەكانی ئایدیۆلۆژیا) چەمكی ئایدیۆلۆژیای بە ( زانستی هزر)، وەك پێوەرێك بۆ دەرخستنی ڕاستی یان هەڵەی هزر پێناسەكرد.
ئەم پێناسەیە هەر لەم ئاستەدا بۆ بنیاتنانی تیۆری بواری ئەگەرە سیاسییەكان نەمایەوە، بەڵكو گەیشتە بازنەی ئاماژەكردن بۆ سیستمێك لە بواری هزر و سۆزی گشتی هەڵچوون و تێڕوانینی تاكەكان سەبارەت بە جیهان و كۆمەڵگا و مرۆڤ، تا ئەو ڕادەیەی چەمكی ئایدیۆلۆژیا وەك بنەمایەكی تایبەت بۆ دەستنیشانكردنی هەڵوێستی سیاسی، وەك بنەمای ڕەوادان بە كاری سیاسی بەكارهات، بە جۆرێك لەسەر گوتار و ڕەفتار و پەیوەندی سیاسی هەڵگرانی ئایدیۆلۆژییەكی تایبەت ڕەنگیدایەوە.
بەم جۆرە هەر لە سەرەتاوە چینی جیاواز و توێژی كۆمەڵایەتی بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندییەكانەوە ئایدیۆلۆژیای جیاوازیان بەرهەمهێنا.
لە بواری سۆسیۆلۆژیدا ئایدیۆلۆژیا ریزبەستێك لە بیروبۆچوونە، كە دەبنە پێوەرێك بۆ لێكدانەوەی دیاردەی كۆمەڵایەتی ئاڵۆز لە ڕێگای پەنابردنە بەر لۆجیكێكی سادە، كە بژاردەكان بۆ تاكەكان ساناتر بكات و، دەبێتە مایەی كۆكردنەوەی بۆچوونی هاوبەش لەنێو كۆمەڵێك، كە دەربڕی بەرژەوەندییە ئابووری و كۆمەڵایەتیی هاوبەشەكانە و، ریزبەندییەك لە پێورەی ڕەوشتی و ئایینی و سیاسی و ئابووری نێوانیان دروستدەكات.
ماركسیزم دیدێكی فەلسەفییە بۆ ژیان و، لە سەرجەم بەرهەمەكانی ماركسدا سیستمێكی فەلسەفی داخراو لە بواری هزردا بەدیناكرێت.
ماركسیزم زنجیرەیەك بیروبۆچوون و ئاماژەی كراوەیە، كە هەردەم وەك میتۆدێكی پەرەسەندوو، توانای دەوڵەمەندكردنی میتۆدی زانستەكانی هەیە.
بە پشتبەستن بەم میتۆدە، ماركسیزم كۆتایی خۆی ڕانەگەیاندووە و، بەپێچەوانەوە بنەمایەكی زانستی بۆ پێداچوونەوە بە خودی چەمكەكانی خۆی لەسەر بنەمای ڕەخنەگرتن و نوێبوونەوە ڕەخساندووە و، ئەمەش نهێنی ڕاستەقینەی زیندوویی ماركسیزمە، كە تەنیا لە بەرهەمەكانی ماركس و ئینگلزدا كۆنابێتەوە، بەڵكو شاكار و داهێنانی هزرمەندانی پۆل و كاروانێك داهێنەر لە بواری فەلسەفە و ئابووری و سۆسیۆلۆجی و زانستە سیاسییەكان و ئەدەب و هونەرە، كە تەنیا ڕابوردوو ناگرێتەوە، بەڵكو بۆ ئێستا و دواڕۆژی مرۆڤایەتی بەرهەمی هزر و كاری ئەو داهێنەرانە هەردەم ئامرازی خوێندنەوەی نوێی واقعی مرۆڤایەتی و تێكۆشان بۆ گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی دەبێت .
ئەمڕۆ لە بواری هزری فەلسەفیدا، هزری بۆرژوا بەپێجەوانەی قۆناغە سەرەتاییەكانی پەرەسەندنی سەرمایەداری، توانای نییە هزرمەند و فەیلەسوفی مەزنی وەك كانت و لۆك و هیگل و چەندینی دیكە بەرهەمبهێنێت و، ئەم هزرە بە سەردەمی هاوچەرخدا لە بنبەستیدایە و، توانای بەرهەمهێنانی هزری داهێنەرانەی نوێی نەماوە و، بە مەبەستی داپۆشینی ئەم نەزۆكییە لە بواری پێشكەوتنی هزری نوێدا، كە وەڵامی پرسیارە ئاڵۆزەكانی واقیعی مرۆڤایەتی بداتەوە، ئایدیۆلۆژیستە بۆرژوواكانی پۆست مۆدێرنیزم، باس لە چەمكی كۆتاییهاتنی ئایدیۆلۆژیا دەكەن، كە شوناسی ئەم چەمكە لە خودی خۆیدا بەشێكە لە ئایدیۆلۆژیا.
ئەو هۆكارە نوێیانەی بۆ خستنەڕووی چەمكی (كۆتایی ئایدیۆلۆژیا) بە بیانوو هێنرایەوە ئەو ئاراستەیە بوو، كە بانگەشەی بۆ كۆتاییهاتنی سەردەمی گوتار و خەونە مەزنەكان دەكرد و، بەم بیانوویەشەوە هەر هەوڵ و دەنگێك كار بۆ خستنەڕووی تێڕوانینی گشتگیر و سەرانسەری بۆ بەختیاری مرۆڤ و دواڕۆژی سوشیالیستی دەنرا، هەوڵدەدرا بە چەمكی ڕەگەزپەرستی و فاشیزم یەكسان بكرێت. بۆ ئەم مەبەستە هەندێ جار لۆجیكی دیكە بەكارهات لەوانە زیندووكردنەوەی بۆچوونەكانی دانییل بیل لە ساڵی 1960 كە لە كتێبی (كۆمەڵگای دوای پیشەسازی)و ئەو پێشەكییەی بە ناونیشانی (سەردەمی تەوەری تەكنەلۆجیا) نوسیبوو. بەپێی بییل پەرەسەندنەكانی پاش شۆڕشی پیشەسازی بریتییە لە بەرزبوونەوەی كەرتی خزمەتگوزاری و گۆڕانكاری لە بواری پیشە و ڕۆڵی كاریگەری سەرمایەی دارایی و مرۆیی و گۆڕانكاری لە ریزبەندی كۆمەڵایەتی و ئابووری و ڕێكخستن و بەكاربەری و، بەم جۆرەش بیل پێیوایە تێكڕای ئەم گۆڕانكارییە پێویستی بە دیدی گشتگیر نییە و دەبێ لە یەكتر جیابكرێتەوە.
تێزی نوێ لە بواری بانگەشەكردن بۆ كۆتایی ئایدیۆلۆژیا بە چەمكی (كۆتایی مێژووی) فرانسیس فۆكۆیاما دەركەوت، بەتایبەتی دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت و بوونی تاكە جەمسەری.
بەشێك لە هۆكارەكانی دیكە برەودان بە كۆتایی ئایدیۆلۆژیا ئاراستەی باڵابوونی براگماتیزمە بەشێوەیەك حكومەتەكان پێویستیان بە ئایدیۆلۆژیا بۆ ئیدارەكردنی حوكمڕانی نییە، بەڵكو پێویستیان بە چارەسەری تەكنیكی و كردەییە. لەلایەكی دیكەوە گلۆبالیزم و گۆڕانكاری لە شوناسی دەسەڵاتە حوكمڕانەكان و بە هەڵەتێگەیشتنی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەكان هۆكارن بۆ بانگەشەكردن بۆ كۆتایی ئایدیۆلۆژیا.
هەرچەندە لە سەرەتاكانی سەدەی بیستویەكەمدا سەنتەرەكانی بنیاتنانی سیاسەت لە ناوەندە سەرمایەدارەكاندا چڕترین بانگەشەیان بۆ (كۆتایی ئایدیۆلۆژیا) دەكرد، بەڵام لەگەڵ پەرەسەندنی قەیرانەكانی سەرمایەداری پووچەڵی بیرۆكەی (كۆتایی ئایدیۆلۆژیا) دەركەوت و، ئەوە خرایەڕوو، كە خودی چەمكی كۆتایی ئایدیۆلۆژیا، بریتییە لە شێوازێكی ئایدیۆلۆژیای نیولیبرالیزم، جگە لەوەی بەشێوەیەكی كردەیی نیۆلیبرالیزم و سەرمایەداری نوێ چەمكی پۆپۆلیستی بەرهەمهێنایەوە و، بۆ لەباربردنی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بەكاریهێنا.
لەلایەكی دیكەوە قەیرانە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان لە سایەی سەرمایەداری هاوچەرخدا بنەمای بەرهەمهێنانەوەی ئایدیۆلۆژییەكانی پێشتر بوو.
بەشێوەیەكی كردەیی چەمكی ئایدیۆلۆژیا لە خودی خۆیدا وەك دەستەواژە ڕەوابوون و نا ڕەوابوون بەخۆیەوە ناگرێت. ئەوەی لە هزری ماركسیزمدا ڕەوابوون بەهەر ئایدیۆلۆژیەك دەدات ئەوەیە، كە لە بەرژەوەندی چ چین و توێژێكی كۆمەڵایەتییە و، ئایا خزمەتی ڕەوتی پەرەسەندنی مێژوو، و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی دەكات یان نا؟
هەر ئایدیۆلۆژییەك بە بنەما چینایەتییەكەیەوە شوناسی ڕەوابوون وەردەگرێت و، لەم ڕوانگەیەوە لە ڕێڕەوێكی مێژووییدا ڕۆڵێكی سیاسی دیاریكراو دەبینێت و، دەبێتە هۆكاری كۆكردنەوە لە بازنەی بەرژەوەندی هاوبەشدا لە ڕێگای ڕیزبەستنی پلەبەندییەكی هەماهەنگ كە لە پەیكەری گوتارێكی سیاسی ڕووندا دەردەكەوێت.
