هۆشیاری عەبدولعەزیز
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك ناوچەیەكی بەرفراوانی جیوسیاسی و ئابوری گرنگ لە ململانێ و کێشمەکێشی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەرە بەهۆی گۆڕانکارییە گەورەکانەوە کە لە سەرانسەری جیهاندا ڕوودەدەن، بەتایبەت شەڕی بەرژەوەندی نێوان وڵاتانی زلهێز و ئەو ناکۆکیيانەی کەوتوونەتە سنووری جوگرافی ناوچەکەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرگیری جۆرێک لە کاریگەرییەکانی هەژموونی دەسەڵاتی جیهانییە و لە سەرەتاکانی سەدەی ڕابردوەوە لە زەلکاوی ناسەقامگیری و شەڕ و ئاژاوە ئەتنی و تائیفی و مەزهەبیيەکاندا دەخولێتەوە و نەیتوانیوە لەسەر پێی خۆی ڕاوەستێ ، لەم فەزا نائارەمەشدا کە ناوچەکە بەخۆیەوە دەیبینێ ، ڕێکخستنەوەی ناکۆکیيە ناوخۆيی و هەرێمیيەکان کارێکی یەکجار سەخت و دژوارە و کەوتۆتە ژێر کاریگەری بەرژەوەندییەكانی سەرمایەداری هاوچەرخ و ئەو باس و بابەتانەی کە لە گۆڕانکاریيەکانی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاستی نوێدا دەکرێت، هەرچەندە ئەم پرسە لە ژینگەی سیاسیی ئێستادا بەدەرنیيە لە بازنەی ئەو ناكۆكی و کێشمەکێشە جیهانیيەی کە لە پڕۆژەیەکی کۆن و فۆڕمێکی تازەدا بانگەشەی بۆ دەکرێت.
هۆکاری زیاتر گەشەکردنی ئەو کێشمەکێش و ململانێیانەش کە لە ڕابردوو، و ئێستادا دۆخی ناوچەکەی ئاڵۆزتر کردووە ئەو ناکۆکیيە ئەتنی و دینی و مەزهەبی و تائیفیيانەیە کە بەدرێژايی مێژوو بەردەوامی هەیە و بەرەبەرە و قۆناخ بە قۆناخ گەیشتە ئەوەی کە وڵاتانی خۆرئاوا و ئەمریکا چاویان لەسەر پرسی گۆڕانکاریيەکان و بەرژەوەندیيەکانی خۆیان بێت و بەردەوام لە پلاندابن تا خزمەت بە سیاسەت و بەرژەوەندیيەکانی ئەوان بکات، بۆ ئەمەش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خرایە دۆخێکی ناجێگیر و نائارامەوە و هەر لەلایەن خۆشیانەوە نەخشەی ئاڵۆزیيەکان و لێکدانی جەمسەرەکان کێشرا و خرایە بارودۆخێکەوە کە سەدەیەک دەبێت لە جەنگ و پێکدادانی زیاتردایە و سەرچاوەی ئەم نەخشەیەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بڕیارانەی کە لە ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ دران و بوونە هەوێنی دابەشکردنی ناوچەکە و ملکەچکردنی زۆر لەو وڵاتانەی کە کەوتنە ناو نەخشە نوێکە و هەنگاوێکی وایان نا، کە هێشتاش کاریگەری گەورەیان لەسەر تەواوی ناوچەکە دا هەیە و پەیوەنديی ڕاستەوخۆشی بە ململانێی بەرژەوەندی زلهێزەكانەوە هەیە و بووەتە یەكێك لە سەرچاوەكانی نەبوونی سەقامگیری و بەردەوامبوونی شەڕ و بارگرژی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم دۆخەش جگە لە ئابووری بازاڕ و پرسی وزە و بەردەوامبوونی قەیرانە ناوخۆییەكانی خودی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، کە هەنووکەش زەمینەی لەبار دەڕەخسێنن بۆ دەستی دەرەکی و چاوگەی سیستەمی سەرمایەداری و ئەو کۆمپانیایانەی کە تەنها چاویان لە قازانج و کۆکردنەوەی سەرمایەی نەختینەیە و بایەخ بە هیچ نرخ و بەهایەکی مرۆيی نادەن، لە باری هەڵکەوتەی جوگرافیشەوە ئەم ناوچەیە کەوتۆتە ناوەڕاستی سێ کیشوەری ئەفریقیا، ئەوروپا و ئاسیاوە و ڕێڕەوە ئاویيەکانیشی ڕۆڵێکی گرنگ و ئاسان و خێراییان هەیە بۆ هەناردەی کاڵا و شتوومەکی ئەو ناوچەیە، بەتایبەت نەوت و سەرچاوەکانی وزە بۆ دەرەوەی خۆی و ئەمەش بەدیوێکدا كارتێكردنی نەرێنی لەسەر بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی سەرمایەداری و بازاڕ و ئابووری وزەی جیهانی هەبووە مەترسی گەورەشی لەسەر ئاشتی و سەقامگیری کۆمەڵایەتی ناوخۆيی خولقاندووە و کاریگەری نەرێنی جێهێشتووە و بووەتە هۆکاری زیادبوونی ناسەقامگیری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی ناوچەيی و جیهانی، کە لە ئێستادا بەچڕی قسەی لەسەر دەکرێ.
ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە ئەم ناوچەیە لەڕووی ئابووریيەوە ناوچەیەكی دەوڵەمەندە بە نەوت و وزە و كانزای سروشتی بەتایبەت لە ڕووی بەرهەمهێنانی نەوتەوە بە دەوڵەمەندترین ناوچەی جیهان دادەنرێت و لە كۆنیشەوە ڕێگایەكی گرنگ و سەرەكی بازرگانی بووە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، بەو هۆیەشەوە بەدرێژایی مێژوو گۆڕەپانی ململانێ و ناكۆكی لایەنە ڕكابەرەكانی جیهان و سيستەمی سەرمایەداری بووە تا ڕێککەوتنی سایکس - پیکۆ لە ساڵی ١٩١٦، سەریهەڵدا و بووە بنەمایەک بۆ هەڵوەشاندنەوەی سنوورەکانی دەوڵەتی عوسمانی و ناوی لێنرا پڕۆژەی هەڵوەشاندنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەم پڕۆژەیە لە سەردەمی جیمی کارتەر سەرۆکی ئەمریکا لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٧ تا ١٩٨١ و بەپشتبەستن بە تێڕوانینەکانی “بێرنارد لویس”پەرەی پێدراوە، کە ڕۆژهەڵاتناسێکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک بەریتانییە و وەک ڕاوێژکاری وەزیری بەرگری بۆ کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کاری کردووە و هەر ئەویش داڕێژەری تیئۆری هەڵوەشاندنەوەیە لە ناوچەکەدا .
بێرنارد لویس پرۆژەکەی پەرەپێدا بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی دەستووری هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دابەشکردنی هەریەکەیان بۆ کۆمەڵێک کانتۆن و دەوڵەتی نەتەوەیی، ئایینی، تائیفی بچووک و بۆ جێبەجێکردنی ئەم نەخشە نوێیەش لویس ئەو پڕۆژەیەی ڕادەستی برێزینسکی کرد کە ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی بوو لە سەردەمی کارتەردا، هەر لەسەر بنەمای هەمان تیئۆر و بەپشتبەستن بە خراپی دۆخی ناوچەکە و ململانێ و کێشمەکێشە ئەتنی و تائیفیيەکان و پێكدادانی شارستانییەكان و گۆڕینی ناوچەکە و دەستکاریکردنی سنوورە جیوسیاسی و دیموگرافیيەکانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، ئەم گۆڕانکاریيە لەڕێگەی پارچە پارچەکردنی سعودییە، ئێران، ئێراق، سوریا، توركیاوە دێتە دی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دروست دەبێت و چەند وڵاتێك چێ دەبێت هێندە ڕووبەر و تواناییان سنووردارە، كە چیتر توانای ئەوەیان نیيە دژ بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بووەستنەوە و بەردەوام سەرقاڵی یەكدی دەبن، هەنگاوی یەکەم و دوای کۆدکردنی پڕۆژەکە لە لایەن ئەمریکاوە، لویس لەكۆنفرانسی بێلدەربێرگدا پێنشیاری دابەشكردنی ئێران دەكات بۆ سێ بەش ئەوانەش ( پرۆژەی كوردستانی گەورە، پشتۆنستان، ئازەربایجانی گەورە)، کە بتوانێ ئاسایشی ئیسرائیل و بەرژەوەندیيەکانی ئەمریکا و ڕۆژئاوا لە ناوچەکەدا بپارێزێ.
پاساوی بێرنارد لویس بۆ ئەم پڕۆژە کۆدکراوە ئەوە بوو کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەنی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی زۆرینە دواكەوتووی كلتووری و مەزهەبییە و پێیوایە دواكەوتوویی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیوەنديی بەجەنگ و فشارەكانی دەرەوە نەبووە، بەڵكو ناوچەكە هەڵگری توخم و ڕەگەزە تەقلیدیيەکانە و نەیتوانیوە لە ڕووی پێشکەوتنە ئابووری و كلتووری و ئاینیيەکانەوە خۆی پێشبخات و ببێتە ناوچەیەکی گەشەکردووی ئابووری و کۆمەڵایەتی و پێچەوانە چەقبەستوویی و دواكەوتوویی كلتووری وایكردووە نەتوانێت سوود لە كلتوورە پێشكەوتووەكان وەربگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا بەشێکی زۆری پێکهاتە کۆمەڵایەتیيەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کەسانی گەندەڵ و مشەخۆر و ئاژاوەگێڕ دەزانێ و لەو بڕوایەدایە کە ناتوانرێ بەئاسانی ناوچەکە بخرێتە بازنەی کۆمەڵگای مەدەنی و پرسی دیموکراسیەتەوە و بەردەوام لە توندوتیژی و تیرۆردا تواونەتەوە و کەسانی توندڕەوی ئەتنی و ئاینین و پشتئەستورنین بە پاراستنی شارستانیيەتی ناوچەکە، بۆیە چارەسەری دروست بۆ مامەڵەکردن لەگەڵیاندا بریتییە لە داگیرکردنەوە و کۆلۆنیکردنیان، و لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە ئەمریکا لەم پرۆسەیەدا سوود لە ئەزموونی بەریتانیا و فەرەنسا وەربگرێت لە کۆلۆنیالیزمکردنی ناوچەکە و دوورکەوێتەوە لەو هەڵە و هەڵوێستە نەرێنییانەی کە هەردوو وڵات لە ڕابردوودا ئەنجامیانداوە.
هاوکات بیرنارد لویس لە پڕۆژەکەیدا بۆ دروستکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ و هەڵوەشاندنەوەی سنوورە پێشینەکان ئاماژە بە پێویستيی دابەشکردنەوەی ناوچەکە دەکات بەسەر چەند یەکەیەکی خێڵەکی و تائیفیدا و پێیوایە لە جێبەجێکردنی پڕۆژەکەشدا پێویست ناکات بیرکردنەوەی گەلانی ناوچەکە لەبەرچاو بگیرێت یان لە ژێر کاریگەری هەست و کاردانەوەکانیاندا سیاسەت بکرێ و دەبێ توندتر ناوچەکە گەمارۆ بدرێ، پێویستە لەم ئاستەشدا دژایەتییە نەتەوەيی و خێڵەکی و تائیفییەکان بقۆزرێتەوە، پێش ئەوەی دۆخەکە ئاراستەیەکی تر وەرگرێ.
لەم پڕۆژەیەدا بێرنارد لویس بەشێوەیەکی ورد و دینامیکی و لەسەر بنەمای تیئۆری هەڵوەشاندنەوەی ناوچەکە و دووبارە ڕێکخستنەوەی کار لەسەر نەخشەی دابەشکاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەکات و زۆر لەوە زیاترە کە ئێمەومانان تابلۆی پڕۆژەکە دەبینین ، وەک ئەوەی لەم خشتەیەدا ئاماژەی بۆ دەکات
1- هەڵوەشاندنەوەی وڵاتانی باکووری ئەفریقا
دەوڵەتی بەربەرەکان
ویلایەتی نوبیا
ویلایەتی پۆلیساریۆ
دەوڵەتی ئەمازیغ
دەوڵەتی مەغریب
دەوڵەتی تونس
دەوڵەتی جەزائیر
2- سەبارەت بە میسریش دابەشکراوە بەسەر:
دەوڵەتێکی ئیسلامی سوننە
دەوڵەتێک بۆ مەسیحییەکان
دەوڵەتێک بۆ نوبیا
دەوڵەتێک بۆ بەدەوییەکان لە سینا
دەوڵەتێکی فەلەستینی لە باکووری سینا دوای لکاندنی بە غەززە
3- نیمچە دورگەی عەرەبی
نەهێشتنی کوێت و قەتەر و بەحرەین و سەڵتەنەی عومان و یەمەن و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی لە نەخشە و سڕینەوەی بوونی دەستوورییان، بەجۆرێک کە نیمچەدورگە و کەنداو تەنها سێ وڵات لەخۆبگرێت.
4- دەوڵەتی شیعەکانی ئەلئەحسا، کوێت، میرنشین، قەتەر، عومان و بەحرەین لەخۆدەگرێت
دەوڵەتی سوننەی نەجد
دەوڵەتی سوننەی حیجاز
هەڵوەشاندنەوەی عێراق لەسەر بنەمای نەتەوەیی و ئایینی و تائیفی بەم شێوەیەی خوارەوەیە
دەوڵەتێکی شیعە لە باشووری دەوروبەری بەسرە
دەوڵەتێکی سوننە لە ناوەڕاستی عێراق لە دەوروبەری بەغدا
دەوڵەتێکی کوردی لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی دەوروبەری موسڵ لەسەر بەشێک لە خاکەکانی پێشووی عێراق، ئێران، سوریا، تورکیا و سۆڤیەت.
عێراق پێشتر دابەشبووە و گۆڕاوە بۆ 3 دەوڵەتی سوننە و شیعە و کوردی لەسەر بنەمای ئەوەيی پێیدەوترێت فیدرالیزم.
5- دابەشبوونی سوریا بەسەر...
دەوڵەتێکی عەلەوی شیعە لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست
دەوڵەتێکی سوننە لە ناوچەی حەلەب
دەوڵەتێکی سوننە لە دەوروبەری دیمەشق
دەوڵەتی دروز لە جۆلان
6- دابەشکردنی لوبنان بەسەر...
دەوڵەتی سوننە
دەوڵەتی مارۆنی مەسیحی
بەنێودەوڵەتیکردنی بەیروتی پایتەخت وەک دەوڵەتێکی فرە پێکهاتە
دەوڵەتێکی فەلەستینی لە دەوروبەری سیدۆن و تا ڕووباری لیتانی سەر بە ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینە
دەوڵەتێک بۆ شیعە لە باشوور
دەوڵەتێکی دروز جگە لە دەوڵەتی دروز لە جۆلان
7- ئیسرائیلی گەورە
تەسفیەکردنی ئوردن و گواستنەوەی دەسەڵات بۆ فەلەستینییەکان
گۆڕینی هەموو فەلەستین بۆ دەوڵەتێکی جولەکە
دابەشبوونی ئێران، پاکستان و ئەفغانستان بۆ دە دەوڵەتی نەتەوەیی
کوردستان
ئازەربایجان
تورکستان
عەرەبستان
ئێرانیستان
بوخۆنستان
باڵۆنێستان.
ئەفغانستان
پاکستان
کشمیر
بەتێگەیشتن لەم دابەشکاریيە و خوێندنەوە و شرۆڤەکردنی ڕووداوەکانی ناوچەکە و هەوڵەکانی ئەمریکا و خۆرئاوا لەم ناوچەیەدا، دەگەینە ئەو ڕاستیيەی کە ڕووداوەکان و گۆڕانکاریيەکانی ناوچەکە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە تا ئەمڕۆ، دەرئەنجامی کارکردنە لە پڕۆژەکەی لویس و ئەو نەخشانەی کە کۆندۆلیزا ڕایس ناوی لێنابوو (ئاژاوەی داهێنەرانە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست).
