ئەمڕۆ 3 ی ئایار، 33 هەمین ساڵیادی ڕۆژی جیهانیـیە بۆ ئازادی رۆژنامەگەری.
ئەم ڕۆژە لە 3 ی ئایاری 1991 لە لایەن کۆمەڵێک ڕۆژنامەوانی ئەفریکایی پـێشنیارکرا کە لە کۆبوونەوەیەکی یونسکۆ لە ویندهوکی وڵاتی نامیبیا بەشداریـیان کردبوو.
ڕۆژنامەوانەکان لە ڕاگەیاندنێکدا بانگەوازییان کردبوو: ئازادی ڕۆژنامەگەری تەنیا لە ڕێگەی زامنکردنی ژینگەیەکی ڕاگەیاندنی ئازاد و سەربەخۆ دێتەدی کە تیایدا چەندان دەزگای ڕاگەیاندن بوونیان هەبێت، هەروەها مسۆگەرکردنی سەلامەتی ڕۆژنامەوانان لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان و لێکۆڵینەوەی خێرا و وردە بۆ ئەو تاوانانەی بەرامبەر ئازادی ڕۆژنامەگەری دەکرێن.
هەروەها تیایدا هاتووە: دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤ بەدی نایەن ئەگەربێت و ڕۆژنامەگەری ئازاد نەبێت.
ئەم ڕاگەیاندنە بە ڕاگەیاندنی ویندهوک ناودێرکرا و لە خولی 26 ی کۆنگرەی گشتی یونسکۆ لە ساڵی 1991 پەسەندکرا.
پاشان لە مانگی 12ساڵی 1993 کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بە بڕیاری ژمارە 48/432 ، ڕۆژی 3 ی ئایاری وەکوو ڕۆژی جیهانیی بۆ ئازادی ڕۆژنامەگەری پەسەندکرد.
لەو کاتەوە ساڵانە لەم ڕۆژەدا ئەم ڕاگەیاندنەی ویندهوک بەرز ڕادەگیرێت و لە سەرانسەری جیهان مەراسیم و کۆبوونەوەی تایبەتی بۆ سازدەکرێت.
لە هەرێمی کوردستان لە دوای راپەڕینی 1991 ئەو ئازادییە سنووردارەی بۆ ڕادەربڕین و کاری ڕۆژنامەوانی هەبووە، بەردەوام بازنەکەی بەرتەسک کراوەتەوەو ڕێگری لێکراوە، لیستی دوورو درێژی ڕۆژنامەوانانی تیرۆرکراو و زیندانیکردنی ڕۆژنامەوانان و چالاکوانان و هێرش و پەلامار بۆ سەر پەیامنێرو هەواڵنێران لەکاتی ڕووماڵکردن و کارکردنی مەیدانی و جیاوازی کردن لە نێوان میدیاکان لە پێدانی زانیاری و دەستگەیشتن بە سەرچاوەکانی زانیاری، داخستنی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و نووسینگەکانیان لە نموونەی زووم نیوز و ئێن ئار تی، شایەدحاڵی ئەو پاشەکشە مەترسیدارەی ئازادی ڕۆژنامەوانین و هۆکارێکیش بوون بۆ ئەوەی دەسەڵاتی هەرێم بکەوێتە بەردەم رەخنەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.
لەسەر ئاستی جیهانیش بەهۆی زیاتربوون و گەرمتربوونی شەڕەکانی وڵاتانی سەرمایەداری و ئەو ئاشووب و ئاژاوانەی دەینێنەوەو ئەو سیاسەتە ساختەکارییەی بەناوی دیموکراسیەت پەیڕەوی دەکەن، ئازادی ڕۆژنامەگەری لەبەردەم هەڕەشەو مەترسی گەورەدایە.
دۆخی ئازادیی ڕۆژنامەگەری لە کوردستاندا مێژوویەکی پڕ لە هەوراز و نشێوی هەیە. ئەگەر سەیری واقیعی ئێستا (ساڵی ٢٠٢٦) و ساڵانی ڕابردوو بکەین، دەتوانین لە چەند خاڵێکی سەرەکییدا وێنای بکەین:
١. چوارچێوەی یاسایی
لە هەرێمی کوردستاندا "یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە 37 ساڵی 2007 هەیە. ئەم یاسایە لەسەر کاغەز وەک یەکێک لە یاسا پێشکەوتووەکانی ناوچەکە دەبینرێت، چونکە:
سزای زیندانیکردنی ڕۆژنامەنووسی تێدا نییە لەسەر نووسین.
جەخت لە مافی دەستکەوتنی زانیاری دەکاتەوە. بەڵام کێشەی سەرەکی لەوەدایە، لە کەیسەکانی پەیوەست بە ڕۆژنامەنووسان، پەنا بۆ یاساکانی دیکە دەبرێت (وەک یاسای خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن یان یاسای سزادانی عێراقی) کە سزای توندتریان تێدایە.
٢. فرەیی میدیایی (Pluralism)
کوردستان خاوەنی سەدان کەناڵی ئاسمانی، ڕادیۆ، ماڵپەڕ و ڕۆژنامەیە بەڵام:
میدیای حزبی و سێبەر: زۆرینەی میدیا کاریگەرەکان سەر بە لایەنە سیاسییەکانن یان پشتیوانی داراییان لێ دەکرێت، ئەمەش وا دەکات "سەربەخۆیی" بە مانا پیشەییەکەی بکەوێتە ژێر پرسیارەوە.
٣. ئاستەنگە مەیدانییەکان
ڕۆژنامەنووسان لە کوردستان، بەتایبەت ئەوانەی لەسەر پرسە هەستیارەکانی وەک (، گەندەڵی، و ململانێ سیاسییەکان) کار دەکەن، ڕووبەڕووی ئەم تەحەدایانە دەبنەوە:
لێدان و دەستبەسەرکردن: لە کاتی ڕووماڵکردنی خۆپیشاندانەکان یان ڕووداوە ئەمنییەکان.
جیاکاری لە زانیاری: زانیارییە فەرمییەکان تەنها دەدرێن بەو میدیایانەی کە لە حکومەت یان لایەنە باڵادەستەکانەوە نزیکن.
کەیسە یاساییەکان: لە ساڵانی ڕابردوودا چەندین ڕۆژنامەنووس ڕووبەڕووی دادگا کرانەوە و حوکمی قورسیان بەسەردا سەپێنرا، کە کاردانەوەی نێودەوڵەتی (وەک ڕاپۆرتەکانی UN و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا)ی لێکەوتەوە.
ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان
ڕێکخراوەکانی وەک "ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوور - RSF" و "میترۆ"، زۆر جار ئاماژە بەوە دەکەن کە هەرێمی کوردستان لە ناوچەیەکی مەترسیداردایە. ئەگەرچی بەراورد بە ناوچەکانی دیکەی عێراق یان وڵاتانی دراوسێ، هێشتا مەودایەک بۆ ڕەخنەگرتن هەیە، بەڵام "پاشەکشە" لە ئازادییەکاندا بەدی دەکرێت.
کێشەی "سەلامەتیی فیزیکی"
یەکێک لە خاڵە هەرە توندەکان، تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسان بووە لە ڕابردوودا کە تا ئێستاش وەک برینێکی کراوە لە مێژووی میدیای کوردیدا ماوەتەوە و سێبەرێکی ترس بەسەر کاری بنکۆڵکاریدا دەهێنێت.
ئازادیی ڕۆژنامەگەری لە کوردستان لە نێوان یاسایەکی جوان و واقیعێکی توند دایە.
گەشەی تەکنەلۆژیا و سۆشیاڵ میدیا بواری زیاتری بۆ هاووڵاتی-ڕۆژنامەنووس کردووەتەوە، بەڵام پاراستنی یاسایی و پیشەیی بۆ ڕۆژنامەنووسە سەربەخۆکان لە ئاستی پێویستدا نییە
لە هەرێمی کوردستان تۆخترکردنی هێڵە سوورەکانی بەردەم ئازادی رادەربڕین و کاری ڕۆژنامەوانی، کۆی پرۆسەی کاری میدیایی و سیاسی ئازادانەی خستۆتە بەردەم خەرەندێکی مەترسیدار و چەقبەستوو رێگرە لە هەنگاونان بەرەو دیموکراسیەت و فەزایەکی ئازادی کارکردن بۆ هەمووان بەبێ جیاوازی.
