(دیسانەوە بۆ هاوڕێم، محەمەد تەها حوسێن)
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
لەتێگەیشتنیدەروونناسییەوە بۆدەروونناسییبوونگەرایی، لە (سیگمۆند فرۆید)ەوە بۆ (ڕۆناڵد داڤیدلانگ- 1927-1989)،لە قەیرانی خودەوە بۆ قەیرانی بوون... دەتوانین بڵێین دەروونناسی و بە تایبەتیدەروونشیکاریی(فرۆید)یهەوڵێكی بەردەوام بوو، بۆ دامەزراندنی مانایەكی جێگیر بۆ خودی مرۆڤ و جیهان، بەو مانایەش کەسایەتیی مرۆڤ لای فرۆید لە کێشان و ملمڵانێیەکی بەردەوامی نێوان (ئید-ئیگۆ-سوپەرئیگۆ)دەخولایەوە؛ بەڵام بوونگەراكان وبە تایبەتی (ڕ. د. لانگ)ئەو پرۆژەیانڕەتكردەوە و نیشانیان دا كە مانا و ناسنامە و كەسایەتیی مرۆڤمەرج نییە هەر تەنها ئەو سێ بنەمایە بەڕیوەی بەرێت و بوونی مرۆڤ لەخۆیدا قەتیس بكات؛(لانگ- وەك یەكێك لە پێشەنگە سەرەكییەكانی ڕەوتی دژە-دەروونپزیشكی لەساڵانیشەستەكاندا) جێگیرنەبوونی مانا و ناسنامەی کەسایەتییبە قەیرانی بوونەوە بەستەوە؛ بەو مانایەدابەشبوونی كەسایەتیی دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەست بە نائارامی و دابڕان لە دەوروبەر بكات؛ ئەوەش بانگەشەیەكی قووڵە بۆ ئەوەی مرۆڤ تەنها لەڕووی دوالیزمی (عەقل/ شێتی) نەخوێنرێتەوە، بەڵكە وەك بوونێكی فرە مانا، وەك بوونێكی پڕ لە ترس و نیگەرانیتەماشا بكرێت؛وەكشێوەیەك لە شێوەكانی بوون لە جیهاندا، نەك تەنها وەك مێشكێكی بایۆلۆژی؛ واتە تێگەیشتن لە مرۆڤ دەبێت لەڕێگای ئەزموونی ژیانەوە بێت، نەك تەنها لەڕێگای توێژینەوەی زانستییەوە.
لێرەداپرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە:ئایا دەتوانرێت(نەخۆشیی دەروونی- شێتی) وەك(قەیرانی بوون)سەیر بكەین؟یانگرفتی (شێتی)لە قەیرانی بوونەوە هەڵگرینەوە؛ئایا تێكشكاندنی گێڕانەوە گەورەكان بەرەوجێگیرنەبوونی ماناكانمان دەكەنەوە؟!ئایا شتێك بە ناویخودی یەكگرتوو هەیە؟!.
قسەكردن لە تیۆری دەروونشیکارییفرۆیدی بەرەوسێ ئاستی سەرەکیی کارکردنی مێشکمان دەكاتەوە: (نەست-اللاوعي، هەست-الوعي، و پێشهەست-قبل الوعي)یە؛ فرۆید پێیوابوو مرۆڤ زیاتر لەوەی هەستبەڕێوەی بەرێت، لەلایەن نەستەوە بەڕێوە دەبرێت؛بەڵام(ڕ. د. لانگ-پزیشكی دەروونی سكۆتلەندیی)بە هەموو جیاوازییەكانییەوە بەرەو بەرگریكردن لە بوونی ڕاستەقینە و بوونی ساختەی (هایدگەر)هەنگاو دەنێت ودووبارە دەپرسێ: خود چییە وچۆن لەلایەن كەسانی ترەوە دەبینرێت، ئایا بوونی ڕاستەقینەئەو بوونەیە كە لەگەڵ كۆمەڵگا دەگونجێ؟!لەو بارەشەوە دژی دیدگای فرۆیدی قسەلە نموونەی نەخۆشی (شیزۆفرینیا) دەكات وپێیوایە شیزۆفرینیا تەنها نەخۆشییەكی مێشك و شێوانی سێ ئاستە سەرەكییەكەی كاركردنی مێشك نییە؛ بەڵكەشیزۆفرینیا دەتوانێت ڕێگایەك بێت بۆ پاراستنی (خودی ڕاستەقینە)لە ژیانێكی پڕ لە دڵەڕاوكێ و ناتەواوییدا... بەو مانایەش بەرگری لە تێزەكەی خۆی دەكات ومرۆڤ وەك بوونێكی فڕێدراوی نێو جیهانێكی نالۆژیکیدەبینێ و پێیوایەنەخۆشییە دەروونییەكانتەنها كێشەیەكی پزیشكی نیین، بەڵكە زمانێكی فەلسەفیین كە مرۆڤ لەو ڕێگایانەوە قسە لەگەڵ بێمانایی، ترس و ئازادی دەكات؛بەمجۆرە(ڕ.د.لانگ)لەڕێگای نەخۆشی شیزۆفرینیاوە (دابەشبوونی خود)ڕادەگەیەنێت.
(قەیرانی بوون/ قەیرانی مانا)
(ژان فرانسوا- لیوتار) لە كتێبی (الوضع ما بعد الحداثي، ترجمة: أحمد حسان)دا باس لە كۆتاییەكان دەكات و پێیوایەهیچ ڕاستییەكی گشتی و چەسپاو بوونی نییە، چونكە خودی مانا ناجێگیر و پەرتەوازەیە، هیچ دەقێكیش لە ناكۆكیی ناوخۆیی و فرە مانایی بەدەر نییە.
دەروونشیکارییفرۆیدیی كەسایەتییمرۆڤ لەژێرململانێی هێزێكیجێگیری ناوخۆییدادەستنیشان دەكات، نەستی مرۆڤ وەك (شوێن)ی ئارەزووە سەرکوتكراوەكان دەبینێ و گرفتە دەروونییەكانوەك دەرهاویشتەیكێشەی نێوان ئارەزوو و دەسەڵاتی چەسپاولێكدەداتەوە؛ بەڵام(ڕۆناڵد داڤیدلانگ)لە كتێبی (الذات المنقسمة: دراسة وجودية في العقل والجنون- ترجمة: عبدالمقصود عبدالكريم) لە دیدگایەكی (مرۆیی-بوونگەرایی)ەوەبەرەوڕوانگەكەی(لیوتار) دەچێ و(دڵەڕاوكێی بوون) بۆ وەسفكردنیهەستیناجێگیری، یان ترس لە ونبوون یان داگیركردن،دەگێڕێتەوە وشوێنی ئارەزووە سەرکوتكراوەكان بە سەرچاوەی گرفتە دەروونییەكان نابینێ، نەك هەر هێندە، بەڵكە پێیوایە هیچ(ناوەندێك/ شوێنێك) نییە (مانا- عەقڵ) بپارێزێت.
لەنێوان دەروون وەك دەرهاویشتەی سەرکوتكردن و بوونوەك ستراتیژیی پاراستن،یانبە مانایەكی دیكە لەنێوان جێگیربوونی عەقڵ و پەرتبوونی شێتییدا... یەكەمیان (خود، مانا، ئارەزوو)وەك كێشەیەكیدەروونی دەبینێت و دووەمیان (خود، مانا، ئارەزوو)وەك قەیرانی بوون تەماشا دەكات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازییانەشەوە:ئایا نەست زمانێكنییە، بۆ دەربڕینی قەیرانەكانی بوون؟! ئەگەر ئەو پرسیارە لە (ژاك لاكان)ەوە ڕووبەڕووی فرۆید بكەینەوە، دەڵێین: ئایا ناخیمرۆڤ لە غەریزە بایۆلۆژییەکان پێکهاتووە،یان ئەلفوبێیەکی هێماییڕێکخراوە؟!هەڵبەتە فرۆیدییەکان گرنگییان بەڕووداوەڕاستەقینەکانی منداڵی دەدەن، بەڵام لاکان گرنگی بە "دال" (وشەکان) دەدات.
ئەگەر پێمانوابێكە زمان لە نەست ڕسكاوە! كەواتە(خود، مانا، ئارەزوو) دروستكراوی گوتراوە جیاوازەكان و قەیرانەكانی زمانە...لێرەدا مرۆڤ لەنێوان پەیوەندییە ئاڵۆزەكانی نەستی زمان و قەیرانیگوتراوە جیاوازەكاندا، لەنێوان مانابێكۆتاییەكان و گۆڕان و سەیرورەی بەردەوامیدا،دەتوانێت نەستی زمان وەك (دۆخ)ێكی داهێنەرانەببینێت كە مرۆڤ تێیدا هەوڵی نوێ بۆ مانای بەردەوام و گۆڕانكاری بەردەوام دەدات، بەدیوەكەی دیكەشتیۆرییەکی فیکری بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناو جیهانی زمان و قەیرانەكانی بووندا گەڵاڵە دەكات؛ بەو مانایەش بەردەوام نەستلە شوێنەوە بەرەو دۆخێكی گۆڕاو دەچێت.
(خودی شكاو)
(خودی دابەشبوو: لێكۆڵینەوەیەكی بوونگەرایی لە عەقڵ و شێتی) ناوی كتێبەكەی (ڕ. د. لانگ)ە؛ لە لێكدانەوەیئەو كتێبەدا خود تەنها واتایەكیدەروونناسی سادەی نییە، بەڵكەناوەندی ئەزموونی بوونی مرۆڤ و پەیوەندییەكانی مرۆڤەبە جیهانەوە!لێرەدا (من هەم) بە شێوەیەكی (ڕاستەقینە)دەتوانێ پەیوەندییڕاستەقینەی (خێزانی، كۆمەڵایەتی) دروست بكاتەوە، بەبێ ماسك و دەستكردی كۆمەڵایەتیبژیت؛بەڵام كاتێك خودیڕاستەقینە لەژێر هەر پەردەیەك دەشاردرێتەوە، ئەوەخودی ساختە (ماسككراو) دەردەكەوێت؛ خودی ساختە: هەڵگری هەستێكی نامۆ و دابڕاو و پڕ لە ترس و نیگەرانییە، هەموو ئەو هەستانەش وەك خۆپارێزی بەرز دەكاتەوە!واتە هەموو ئەو هەستانە هەوڵدانە بۆ پاراستنی خودی ڕاستەقینە... خودی ڕاستەقینە (ژیانی ڕاستەقینە)، یەك پارچەیە؛ خودی ساختە (خودی دابەشبوو)، ئەو خودەیە كەدابڕاوە و سنوورەكانی بوونی شكاون، یانڕۆڵێكە(ماسكێكە) كە مرۆڤ بۆ گونجان لەگەڵ كۆمەڵگادادەیگێڕێت؛ كەواتە مرۆڤ بوونێكی هەستیار و پەیوەندیدارە، كە ئەگەر (ئاسایی بوونی) لەدەست بدات، خودی دابەش دەبێت، بەو مانایەش(شێتی)وەك هەوڵێكی مانادار بۆ پاراستنی خود دەردەكەوێت.
لێرەدا دەمەوێ چەمكی خودی ڕاستەقینە و خودی ساختە بۆ خودی جێگیر و خودی گۆڕاوتەرجەمە بكەم و لەوێشەوە هەوڵدەدەم لێكدانەوەیەكی (زمانی-بوونگەرایی) بۆ دۆخی گۆڕاوی (نەستی زمان)دابمەزرێنم، بەو مانایەشنائاسایی بوونی زمان ئەوەیە كە مرۆڤ هەست بە سەقامگیریی بوونی خۆی ناكات، بۆیەمرۆڤ هەمیشەلەنێو زماندا لەدۆخی:ونبوون، داگیركردن، شپڕزەییدادەژیت؛لەو كاتەشداكە زمان ناتوانێت بە شێوەیەكی ئاسایی جێگیر بێت،لەبەرانبەردا بوونی گۆڕاو دەبێتە ئەو خودەی كەبەردەوام دەگۆڕێت و پەیوەندیی نوێ دروست دەكاتەوەو هیچناوەندێكی جێگیر شكنابات!لەو بیرۆكە(سارتەر)ییەدا، بوون پێش ماهیەت دەكەوێت (واتە مرۆڤ سەرەتا هەیە، پاشان دەبێتە خاوەنی خود).
لێرەوە خودی گۆڕاو(عاقڵ) هەڵگری هیچمانایەكی پێشوو نییە، بەڵكە لە كردارەكانیدا(لە داهێنانەكانیدا) (شێتی) دروست دەكاتەوە؛ ئەو بیرۆكە (سارتەرییە- لانگییە)لە نائاسایی بووندایە، لە ونبوونی سنوور وشكاندنییەكگرتووییخودەوەیە! لانگ-بە شێوەیەكی سارتەرییانە لەو كتێبەدا پێیوایە مرۆڤهیچپلانێكی پێشووی نییە، بەڵكە سەرەتا دەچێتەنێو جیهان (بوون) و پاشانلەڕێگای كردارەكانی (داهێنانەكانی) خۆیماهیەتی خۆیبونیاد دەنێتەوە؛ لەو بیرۆكەیەدا مرۆڤبە ئازادیمەحكومە و بەرانبەرهەموو هەڵبژاردنەكانی خۆی بەرپرسیارە...لێرەدا پرسی ئایا ماهیەت جێگیرە، جەختكردنەوەیە لە چەسپاندنی عەقڵ؟!بۆیە لە پرسیارەکە زیاتر ناڕۆین،ئەگەرڕەفتاری ئەو بەناوعاقڵانە لەبەرچاو بگرین، کە شەڕ و ململانێ هەڵدەگیرسێنن و برسێتی و پەتای کوشندە لە دەستی ئەواندا گەشە دەکەن،ڕەنگە سەرلێشێواویمان بەرانبەر بەو پرسیارە (سارتەری-لانگی)یە زیاترنەبێت و پێداگریلە عەقڵ چییە؟ شێتی چییە؟زیاترنەكەین وكەمەكێك لەو پرسە دوور كەوینەوە،لەوێوە هەوڵدەدەم تەواوی خوێندنەوەكەملەبارەی (دابەشبوونی خود) و (زمانی بوونگەرایی)بۆ ترسیمانا و قەیرانی مانا و چەمكی جێگیرنەبووندرێژ بكەمەوە، هەتا بتوانمبۆ جارێكی دیكە (خود، مانا، ئارەزوو) لە (بوون بە) دابڕێژمەوە.
كەواتەخودی ڕاستەقینە(خودی جێگیر)پاراستنی بوون دەگەیەنێت و خودی ساختە (خودی گۆڕاو)بەردەوامی بوونو (ناجێگیربوونی خود) نمایان دەكات؛ بەمجۆرەهەردووکیانبە دوو شێوەی جیاواز، نائاسایی(بوون)یانهەڵگرتووە، بە مانایەكی ڕوونتر مرۆڤ بە هەردوو ڕووی (عاقڵ و شێتی) گوزارشت لە بوون دەكات:ڕووی یەكەمیان بە داخستنی (بوون) و ئەویدیكەیان بەكرانەوەی (بوون)، یەكەمیان بە داخستنی (مانای چەسپاو) و ئەویدیكەیان بەكرانەوەی (خەیاڵی زمان) بەو مانایەش تێكچوونییەكگرتوویی خودی ڕاستەقینە بۆخودی ساختە، یان (بوونی یەكگرتوو)لە زماندادەتوانێتدۆخی گۆڕاوی ژیان(سەیرورە- بوون بە)نیشان بداتەوە.
لە كۆتاییدا(خودی دابەشبوو) دەتوانێت وەك دەقێكی سەرەكی لە تێگەیشتن لە (عاقڵ و شێتی)بوونی یەكگرتوولەڕێگای قەیرانەوە بخوێنێتەوە، بەو مانایەش مرۆڤشتێكی دیاریكراو نییە، عاقڵە و شێتە،بەردەوام لەنێوانجێگیربوون و پێویستی گۆڕاندا دەژی!بەڵام كاتێك ئەم دوو شێوە (نائاساییەی بوون)بەیەكەوە وەك بوونێكی یەكگرتووهەڵناكەن، قەیران دروست دەبێت.
كەواتە(خود، مانا، ئارەزوو) نە شتێكی سەقامگیرە و نە گۆڕاو، بەڵكە(ئەزموونیژیان)مەیدانیشپڕزە و ئاڵۆزی نێوان ئەم دووانەی لەخۆ گرتووە؛ هەمیشە (ئەزموونیژیان) دەیەوێت خۆی وەك شتێكی سەقامگیر پیشان بدات، بۆ ئەوەی لە(ئازادیی ترسناك)هەڵگەڕێتەوە؛ چونكە مرۆڤ خاوەنی تەواوی خۆی نییە، بەڵكە ئەنجامی گوتار و دەسەڵاتە و هەمیشە خۆی لە ناو تۆڕێكی واتای زمانیی و دەسەڵاتدادەبینێتەوە؛ دەرئەنجامی (تۆ خۆت) دروست ناكەیت، بەڵكەزمان دروستتدەكات،ڕاستەوخۆڕەخنەیە لە بیرۆكەكانی سارتەر و لانگ؛ بەڵامبوونگەراكان باوەڕیان بە خود لەق نابێ، وەك چۆن لانگ باوەڕی بەخودی دابەشبووهەیە و ئەو دابەشبوونەوەك شكستینێو جیهانێكی نالۆژیکی دەبینێ،نەك وەكبەرهەمی گوتار و شكستی سیستەمی واتاسازی...
هەڵبەتەقەیرانەكانیخود، مانا، ئارەزوو، وەك لانگ و بوونگەراكان تێیگەیشتوون،قەیرانی بەرپرسیاری ئازادی نییە... بەڵكەقەیرانی نەبوونی بنەمایە؛چونكەمرۆڤ نەكهەر نازانێت چییە، بەڵكە نازانێت ئایا دەتوانێت هەرگیز بزانێتیان نا...بەو مانایەش مرۆڤ بوونێكی ئازاد و خۆدروستكار نییە، بەڵكە مرۆڤ لە قەیرانێكی قووڵتردا دەژی، ئەویش قەیرانی زمان و قەیرانی مرۆڤایەتییە، چونكە ناتوانێت بە تەواوی خاوەنی مانا بێت؛ مرۆڤ بوونەوەرێكی ناتەواوە!
بەمجۆرەدابەشبوونی(خود، مانا، ئارەزوو) تەنها قەیرانیئەزموونیژیان نییە،تەنها قەیرانی زمان نییە، بەڵكە ئەنجامی جیهانێكە كەمرۆڤ تێیدا شكاوە و گومان لە خودی خۆی و لە ئازادیش دەكات... پرسیارەكەئەوە نییە، مرۆڤ كێیە، زمان چییە؟پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا(مرۆڤ- زمان)هێشتا دەتوانێت هەبێت؟! هەرگیز ئەو پرسیارە، پرسیدۆخی زمانی داهێنەرانەی لەخۆنەگرتووە، تەنها دۆخێكی گۆڕاو نییە، بەڵكەدۆخی سەرەكیی مرۆڤیونبووە...
هەڵبەتە(ڕۆناڵد داڤید لانگ) وەكیەكێك لە پێشەنگەكانیڕەوتی دژە-دەروونپزیشكی،هەوڵیداوە سنوورە باوەكانی نێوانئاساییو نائاسایی لە سنورەكانیقەیرانی خود و قەیرانی بوون، قەیرانی زمانو قەیرانی ئازادی،نزیك بكاتەوە؛ هەر كاتێك ئەم سنورانە ناسەقامگیر دەبن، مرۆڤ دەچێتە دۆخێكی نێوانی، كە تێیدا:هەم دەتوانێت مانای نوێ بدۆزێتەوە و هەم دەتوانێت بە تەواوی لە ناو بێماناییدا ون بێت، هەم دەتوانێت عەقڵ بێت و هەم شێت.
هەولێر 4/4/2026
