ڕێزان قەساب
ڕۆشنبیری تەنیا کۆمەڵە زانیارییەک نییە کە مرۆڤ لە کتێبەکانەوە وەریگرێت، بەڵکو بریتییە لەو ناسنامە فکری و فەرهەنگییەی کە میللەتان و نەتەوەکان لە یەکتری جیا دەکاتەوە. ڕۆشنبیری ئاوێنەیەکە کە مێژوو، ئێستا و دیدگای داهاتووی کۆمەڵگەی تێدا ڕەنگ دەداتەوە.
ڕۆشنبیری بریتییە لە کۆی ئەو بیروباوەڕ، کلتوور، بنەما ڕەوشتی و ژیارییانەی کە کەسایەتیی تاك لەناو کۆمەڵگەدا پێکدەهێنن. دەکرێت وەک ئەو هێزە شاراوەیە وەسف بکرێت کە ئاراستەی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی دیاری دەکات. ڕۆشنبیری تەنها لایەنێکی تیۆری نییە، بەڵکو کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر:
تێڕوانینی جیهانی: چۆنیەتی تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ خۆی و دەوروبەری.
شێوازی ژیان: لە وردترین کایەکانی ژیانەوە دەست پێدەکات وەک (جۆری خواردن، پۆشاک، ئاخاوتن، وەرزش و هونەر).
پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: چۆنیەتی هەڵسوکەوت و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانی تردا.
پەیوەندی نێوان ڕۆشنبیری و شارستانیەت
پێگەی شارستانیی هەر نەتەوەیەک بە ئاستی ڕۆشنبیریی تاکەکانی دەپێورێت. پەیوەندییەکی توندوتۆڵ لە نێوان "واقیعی ژیاری" و "کولتوری هزری"دا هەیە.
گەشەی هاوتەریب: هەرکاتێک لایەنی ڕۆشنبیری گەشە بکات، شارستانیەتیش بەرەو پێش دەچێت. بە پێچەوانەشەوە، هەر پاشکۆیەتی و دواکەوتنێکی ڕۆشنبیری، دەبێتە هۆی داڕمانی ئاستی شارستانی و کۆمەڵایەتی.
کاریگەرییە ئاڵوگۆڕەکان: بەهۆی تێکەڵاوبوونی نەتەوەکان و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، شارستانیەتەکان کاریگەرییان لەسەر یەکدی دەبێت. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی خاڵی هاوبەش لە نێوان کلتوورە جیاوازەکاندا، بەبێ ئەوەی ناسنامە نەتەوەییەکان بە تەواوی ون ببن.
ڕۆشنبیری زانستێکی ئامادەکراو نییە کە لە ماوەیەکی کورتدا بەدەست بێت، بەڵکو بەرهەمی سەدان ساڵ لە ئەزموون و ژیانی مرۆڤە.
گواستنەوەی نەوەکان: ئەم میراتە بە شێوەیەکی سروشتی لە باوانەوە بۆ نەوەی نوێ دەگوازرێتەوە. منداڵ لە ناو ژینگەیەکی کلتووریدا گەورە دەبێت و بە شێوەیەکی خۆکارانە بە شارستانیەتی پێشینانی بارگاوی دەبێت.
کەڵەکەبوونی مێژوویی: هەر نەوەیەک شتێکی نوێ بۆ ڕەسەنایەتی ڕابردوو زیاد دەکات، ئەمەش وا دەکات ڕۆشنبیری پرۆسەیەکی زیندوو و بەردەوام بێت کە لەگەڵ کاتدا دەوڵەمەندتر دەبێت.
ڕۆڵی ڕۆشنبیری لە گۆڕینی ڕەفتاری کۆمەڵگە
ڕۆشنبیری دەسەڵاتێکی مەعنەوی هەیە کە دەتوانێت کۆمەڵگە ئاراستە بکات. کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیر، کۆمەڵگەیەکە کە تێیدا:
یاسا و ڕێساکان ڕێز لێگیراون.
دیالۆگ دەبێتە زمانی لێکتێگەیشتن لەبری توندوتیژی.
داهێنان و نوێگەری دەبنە بەشێک لە کار و چالاکییەکان.
پاراستنی ژینگە و مافی گشتی دەبنە ئەرکێکی ئەخلاقی پێش ئەوەی یاسایی بن.
بە کورتی، ڕۆشنبیری و گەشەی کۆمەڵگە دوو ڕووی یەک دراون. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوومان هەبێت، پێویستە کار لەسەر بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری و ڕۆشنبیریی تاک بکەین. گەشەی ڕاستەقینە تەنها لە دروستکردنی باڵەخانە و کارگەکاندا نییە، بەڵکو لە بنیاتنانی مرۆڤێکی ڕۆشنبیرو خاوەن مەعریفەدایە کە بتوانێت بە شێوەیەکی تەندروست مامەڵە لەگەڵ جیهانی مۆدێرندا بکات و پارێزگاری لە ڕەسەنایەتی خۆیشی بکات.
