واتا و تێگەیشتنی دەوڵەتی هاوبەش یان قەوارە و ناوچەی لێكگرێدراو لەبنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی نۆزدە و دواتریش لە فۆرمی نوێی دەوڵەتدا وەك یەكەیەكی سیاسی و سەربەخۆ، دەرهاوێشتە و لەدایكبووی دونیای مۆدێرنەیە و دەكرێ وەك كەرەستەیەكی مۆدێرنی ڕێكخستنی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری كۆمەڵگا و بەرهەمی دروستبوونی سیستمی نێودەوڵەتی و ڕێكخستنی نێودەوڵەتیی تەماشا بكرێ، چونكە لە شیكردنەوەی دەوڵەتدا ڕاستەوخۆ ئەم بابەتە پەیوەست دەكرێ بە سەروەری هاوبەش، سنوورو شوناسی سیاسی هاوبەش، شوناسی تاك و كلتوری هاوبەشەوە لەڕووی مێژوویشەوە "دەوڵەتی هاوبەش" وەك چەمك و ناوەڕۆك دەگەڕێتەوە بۆ ڕێككەوتننامەی "وێستفاڵیا" بۆ ئاشتی و پێكەوەنانی دەوڵەتی مۆدێرن لە خۆرئاوا ، هەرچەندە بە پێی زۆر لە دید و تێڕوانینە فەلسەفیەكان دەوڵەت لە واتا بەرفراوانەكەیدا، بریتییە لە كۆمەڵگەیەك كە دەسەڵاتی سیاسی بەپێی "دەستوور" دیاری كراوە و ڕێك خراوە. لە واتا بەرتەسكەكەیشیدا، دەوڵەت بریتییە لە دەسەڵاتێك كە نوێنەرایەتیی كۆمەڵگەیەك دەكات. كە كۆمەڵێك ڕێكخراوی بەڕێوەبەرییە كە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەیان پێ سپێردراوە و بە كۆمەڵێك ئۆرگانی جیاوازەوە كار دەكات و وەك كیانێكی زیندوو بەرپرسە لە رێكخستنی سێكتەرە جیاوازەكان ، و هەوڵدەدا دەسەڵاتدارێتیی خۆی بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنێ. لە گەڵ ئەوەشدا بەردەوام لە هەوڵی فراوانخوازی قەڵەمڕەوی خۆیدایە و وەك مەترسیەك دەر ئەكەوێ لە كۆی گشتی پرۆسەكەدا
هەرچەندە لە مێژوودا چەندین نموونەی كارەساتی قێزەونی پاكتاوی رەگەزی و كۆمەڵكوژی بەرچاودەكەون كە لە دەرئەنجامی ئەو هەوڵە فراوانخوازیەی دەوڵەتە هاوبەشەكانەوە سەرچاوەی گرتوە، بەڵام دەكرێ بڵێین سەدەی بیستەم ترسناكترین و گەورەترین تۆماری لە ئەنجامدانی ئەو پرۆسانەدا بەردەكەوێت. بەتایبەت دوای هەڵگیرساندنی شەڕی یەكەم و دوەمی جیهان و سەرهەڵدانی سیستمە دیكتاتۆرییەكان ، چونكە بە درێژای مێژووی سەدەی بیستەم پێكەوەژیانی ئاینی و سیاسی لە فۆرمی جیاجیادا ڕەتكراوەتەوەو، ئاسایشی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا و بەتایبەت لەو ووڵاتانەی كە فەلسەفەی دیكتاتۆریەت باڵادەست بوە ئەم مەترسیانە گەیشتۆتە لوتكە وگەورەترین مەترسی و ئاڵۆزی بەرهەمهێناوە و نەتوانراوە بە شێوەیەكی ئاقلانە مامەڵەی لە گەڵ بكرێ وەك ئەوەی كە لە خۆر ئاوا و دوای ڕێكەوتنی ئاشتی وێستفاڵیا كرا و توانیان ئەو دەوڵەتە هاوبەشانە بپارێزن كە هەڵگری جیاوازی كلتوری و نەتەوەی و ئاینی بوون لە وێنەی شانشینی بریتانیا و ئیسپانیا و تەنانەت ئەمریكاش، چونكە بنەماكانی ئەو دەوڵەتە هاوبەشانە ئارەزوومەندانە بوون و توانیان لە گەڵ ئەو قۆناغە زەمەنیە هاوبەشیەكی تەواو بەرجەستە بكەن ، كەچی پێچەوانە بەو تێگەیشتنەی خۆر ئاوا دەوڵەتی هاوبەش لە خۆر هەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت لەعێراق لە سەر باغەیەكی بە تۆبزی لێكدراو پێكهێنراوە و ئامانجی پێكهێنەرەكانیشی ڕەهەندێكی قوڵی بەرژەوەند خوازانەی لە پشتە و هەوڵیاندا لەو ڕێگایەوە نموونەیەكی نوێی دەوڵەتی هاوبەش پێكبێنن ، بەڵام لە دروستكردنی ئەم دەوڵەتە هاوبەشەدا فاكتەرەكانی پشت ناكۆكیە كلتوری و دیموگرافیە میژوویەكە لە بەرچاو نەگیرا، لە بەرچاونەگرتنی ئەو فاكتەرانەش دواجار توندوتیژی سیاسی و كلتوری و نەتەوەی و تائیفی و جینۆسایدی گەلێكی بە دوای خۆیدا هێنا و نەیتوانی ببێتە ئەو پانتایە گرنگەی كە هاوبەشەكان چاوەڕێی بوون ، پێچەوانەش دەركەوت دروستكردنی ئەو سنورە نا ئارەزومەندانەیە كە نەخشەی جوگرافی و سیاسی دەوڵەتی عێراقی پێوە پەیوەستكرا ، ئەم پرۆسەیە لە بری دروستكردنی دنیایەكی باشتر بۆ گەلانی عێراق ، چەندین رووداوێ مەترسیداری بەدوای خۆیدا هێناو بوە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی عەقڵیەتێكی فاشیانەی مەترسیداری وا كە تا ئێستاش ڕەنگدانەوەی لە سەر پرۆسەی سیاسی و كلتوری و كۆمەڵایەتی عێراق هەیە و خەریكە جارێكی تر دەبێتەوە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی گشتی كۆمەڵگا، ئەم جۆرە دەنگە نەشاز و مەترسیدارانەی ناو سوڵتەی سیاسی و پرۆسەی دەوڵەتداری عێراق دژبەكورد و دۆزە ڕەواكەی و خولقاندنی ناكۆكی تائیفی ئاماژە گەلێكی مەترسیدارن بۆ داهاتووی كۆمەڵگای عێراقی و ئەو هاوبەشیە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیانەی كە جارێكی تر لە دوای پرۆسەی ڕۆخانی بەعسەوە دەوڵەتی لە سەر بونیاد نراوە و هەوڵدرا ببێتە هۆكارێكی ڕیشەی بۆ كۆتایهێنان بەو زەمینە ستەمكاریەی كە ململانێی توندی مەزهەبی و ناوچەیی و نەتەوەی نوێ و كێشەو قەیرانەكانی ئاڵۆزتر دەكرد.
