ڕیفراندۆم و ئەنجام و لێکەوتەکانی
ژووری هەواڵ
ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان کە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەنجام درا، یەکێک بوو لە وەرچەرخانە مێژووییە گەورەکان و دەرئەنجامێکی گەورەی لەسەر هەموو کایەکانی ژیان لە هەرێمی کوردستان.
دوای ڕفیراندۆم هەرێمی کوردستان کەوتە ژێر فشارێکی گەورەی هەرێمایەتی و نێو دەوڵەتی و گەلەکۆمەیەکی گەورەتر، هەر لە هەڕەشەی داگیرکردن و گەمارۆی ئابووری و داخستنی سنوورەکان و گۆشەگیری دیبلۆماسی و هتد...
لێرەدا وردەکاریی ڕووداوەکان لەسەر ئاستە جیاوازەکان دەخەینە ڕوو:
۱. لایەنی سیاسی
🔻گۆڕانی هاوسەنگی دەسەڵات: حزبە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم تووشی شۆکێکی سیاسی بوون. لایەنەکان یەکتریان بە تاکڕەویی و نەبوونی نەخشەو بۆچوون بۆ قۆناغی دوای ڕیفراندۆم تۆمەتبار دەکرد.
🔻کۆتاییهاتنی سەرۆکایەتیی هەرێم: لە کۆتایی ٢٠١٧دا، مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان نامەی دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش بە پەرلەمان کرد و سیستمی سەرۆکایەتی بۆ ماوەیەک سڕ کرا یان گۆڕدرا بۆ سیستمی پەرلەمانی.
🔻ئەنجامی ڕیفراندۆم بەبێ گەڕانەوە بۆ ڕای خەڵک سڕکرا.
🔻دانوستان لەگەڵ بەغدا: دۆخەکە لە ڕەتکردنەوەی تەواوەتییەوە گۆڕا بۆ هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ چوارچێوەی دەستووری عێراق و دەستپێکردنەوەی گفتوگۆ لەسەر دەروازە سنوورییەکان و فڕۆکەخانەکان.
۲. لایەنی نێودەوڵەتی
🔻گۆشەگیریی دیپلۆماسی: زۆرێک لە وڵاتانی زلهێز و هاوپەیمانان (کە پێشتر داوای دواخستنی ڕیفراندۆمیان کردبوو) دژی ئەنجامەکەی وەستانەوە و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان بۆ ماوەیەک ساربوونەوە.
🔻ڕاگرتنی گەشتە نێودەوڵەتییەکان: حکومەتی عێراق گەشتە ئاسمانییەکانی نێودەوڵەتی بۆ هەردوو فڕۆکەخانەی هەولێر و سلێمانی ڕاگرت، ئەمەش قەیرانێکی گەورەی نێودەوڵەتی لێکەوتەوە کە بۆ چەند مانگێک بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی کێشەی ئەمنی و ئیداریی فڕۆکەخانەکان چارەسەر کران.
۳. لایەنی هەرێمی
🔻هێرشی سەربازی و کۆنتڕۆڵکردنەوەی ناوچە دابڕێنراوەکان (١٦ی ئۆکتۆبەر): دیارترین و قورسترین کاردانەوەی هەرێمی بریتی بوو لە جووڵەی سەربازیی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی بۆ کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە (وەکو خانەقین، دووزخورماتوو، و مەخموور) و کشانەوەی پێشمەرگە لێیان، کە بووە هۆی لەدەستدانی نزیکەی نیوەی خاکی ژێر دەسەڵاتی هەرێم.
🔻گەمارۆی وشکانی و ئابووری: تورکیا و ئێران هەڕەشەی داخستنی سنوورەکانیان کرد و بۆ ماوەیەک گەمارۆی ئاسمانی و لۆجستییان خستە سەر هەرێمی کوردستان.
٤. لایەنی ئابووری
🔻لەدەستدانی کێڵگە نەوتییەکان: گەورەترین گورزی ئابووری بریتی بوو لە لەدەستدانی کێڵگە نەوتییە دەوڵەمەندەکانی کەرکووک (بەتایبەت ئاڤانا و باوەگوڕگوڕ)، کە بەهۆیەوە بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێم زیاتر لە نیوە کەم بووەوە و داهاتی حکومەت دابەزینێکی مەترسیداری بەخۆیەوە بینی.
🔻داڕمانی بازاڕ: جموجوڵی بازرگانی و وەبەرهێنانی بیانی پاشەکشەی سستی کرد.
٥. لایەنی ئەمنی
🔻گۆڕانی هێڵەکانی بەرگری: هێڵی بەرگریی پێشمەرگە پاشەکشەی کرد بۆ سنوری ئیداریی پێش ٢٠٠٣. بۆشایی ئەمنی لە نێوان هێزەکانی عێراق و پێشمەرگە دروست بوو کە دواتر بووە ژینگەیەکی لەبار بۆ چالاکبوونەوەی شانە نووستووەکانی داعش لە ناوچە دابڕێنراوەکان.
🔻نائارامی و خۆپیشاندان: لە چەند ناوچەیەک ناڕەزایەتی و پێکدادانی سنوردار لە نێوان پێکهاتەکان و هێزە ئەمنییەکاندا ڕوودا.
٦. خزمەتگوزاری و ژیانی خەڵک
🔻قەیرانی دارایی و دواکەوتنی مووچە: حکومەتی هەرێم تووشی کورتهێنانی توندی دارایی بوو، کە دۆخی مووچەخۆرانی خراپتر کرد و سیستمی پاشەکەوتی مووچەی قووڵتر کردەوە.
🔻ئاوارەبوونی خەڵک: دەیان هەزار خێزانی کورد لە کەرکووک و خورماتوو بەهۆی دۆخی ئەمنی و هەڕەشەکانەوە ماڵ و حاڵی خۆیان جێهێشت و بەرەو شارەکانی هەولێر و سلێمانی ئاوارە بوون.
🔻 کۆتایی: خەڵکی هەرێمی کوردستان و کەرکوک وناوچە ناونراوەکانی کێشە لەسەر، بۆ هەموو جیهانیان سەلماند، کە گەلی کوردستان، گەلێکی ئازادیخوازەو تامەزرۆی سەربەخۆییە.