رزگار ئاكریی
بەرەویەکخستنی سەندیکای کرێکاران و بزووتنەوەی جەماوەری وەک دەروازەیەک بۆ بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی فراوان و یەکگرتوو
پێداچوونەوەیەکیڕەخنەیی لە ژێرڕۆشنایی ئەزموونی عێراقدا و کوردستانیش
پوختە: ئەو خاڵە سەرەکیانەی لەم وتارەدا خراونەتە ڕوو
وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری جیهان کە لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا دەژین یەک قەیرانی پێکهاتەیی هاوبەشیان هەیە: لاوازییەکی توند و درێژخایەن کە توشی ڕێکخراوە جەماوەریەکان، سەندیکاکان، بزووتنەوەکانی فێمینیستی و یەکێتی قوتابیان دەبێت. ئەم وتارە ئەم قەیرانە لە ڕێگەی ئەزموونی عێراقەوە وەک واقیعێکی زیندوو و ڕاستەوخۆ دەکۆڵێتەوە و دەرس و پرسیاری پەیوەست بە چوارچێوەی هاوشێوە لە ناوچەکە و باشووری جیهاندا وەردەگرێت.
هەروەها ئەم وتارە بەشێکی لە ئەزموونێکی مەیدانی ڕاستەوخۆی دەگەڕێتەوە بۆ هاوینی ساڵی 1992 کاتێک هەوڵدان بۆ دامەزراندنی سەندیکای کرێکارانی بێکار لە هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی بووەوە کە تا ئەمڕۆش جێگەی سەرنجە: ئایا ئێمە ڕێکخراوێکی جەماوەری فراوان دروست بکەین کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندیی هەمووان بکات، یان ڕووکەشێکی ئایدیۆلۆژی کە بنکەی خۆی بەرتەسک بکاتەوە پێش ئەوەی دەربچێت؟
شێوازی بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە بە توندی بە پێکهاتەکانی حیزبەوە بەستراون دیمەنێکی بەرهەم هێناوە کە بە بڵاوبوونەوەی ڕێکخراوە بچووکەکان، وزەی پەرتەوازە و کەمبوونەوەی کاریگەری جەماوەری ڕاستەقینە دەناسرێتەوە. ئەم بۆچوونە لە ڕووی مێژووییەوە پاساوی هەبوو لە سەردەمی سەرکوتکردنی تونددا، کاتێک هەلومەرجی چەوساندنەوە ڕێکخستنی مەرکەزی کردە پێویستییەکی ڕەها. لەگەڵ ئەوەشدا، شۆڕشی دیجیتاڵی و گۆڕانکارییە نوێیەکان لە چۆنیەتی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی خەڵکدا، بەتایبەتی لە نێو نەوەکانی گەنجدا کە لەسەر کەلتووری ڕێکخستنی ئاسۆیی و بەشداری ڕاستەوخۆ گەورە بوون، ئێستا پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی بنەڕەتی بۆ ئەم شێوازە هەیە.
بۆ ئەمە دەبێت تەحەدایەکی پێکهاتەیی قووڵتر زیاد بکرێت، بەتایبەتی سروشتی کرێیی ئابووری کە بۆشایی بۆ ڕێکخستنی سەربەخۆی سەندیکاکان سنووردار دەکات، هەروەها ڕۆڵی هەندێک رێکخراوی بەخشەری نێودەوڵەتی لە برەودان بە مۆدێلەکانی "کۆمەڵگەی مەدەنی" کە خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتە ئابوورییە سەرەکییەکان و لاوازکردنی سەندیکاکانی کرێکارانی چینایەتی دوور دەخاتەوە.
بە پێچەوانەی ئەم دەستنیشانکردنە، ئەم وتارە سوود لە ئەزموونی سەندیکای کاریگەر لە تونس، بەرازیل، ئەفریقای باشوور، هیندستان و دانمارک وەردەگرێت، کە هەموویان نیشانی دەدەن کە ڕێکخراوە جەماوەرییە سەربەخۆکان و سەندیکاکان کاتێک لە بنچینە کۆمەڵایەتییەکانیان داکوتاوە و ئازاد بن لە ئینتیمای حزبی تەسک، دەتوانن لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا وەک کاریگەری ڕاستەقینەی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی خزمەت بکەن.
ئەم وتارە باس لەوە دەکات کە نوێکردنەوەی چەپ و بنیاتنانی هێزی جەماوەری ڕاستەقینەی پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی بنەڕەتی هەیە کە پشت بە سێ کۆڵەکەی تەواوکەر ببەستێت: یەکەم، بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی سەربەخۆ و پێشکەوتووخواز، فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە لەسەر بنەمای مافە نێودەوڵەتییەکانی مرۆڤ و مافەکانی کرێکاران و پەیماننامەکانی مافەکانی ژنان دامەزراوە نەک بەرنامەکانی حزبی. دووەم، بەشداری چالاکانەی کەسانی چەپ لەناو ئەم ڕێکخراوانەدا وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان نەک وەک نوێنەری حزبەکانیان. سێیەم، بنیاتنانی چوارچێوەی هەماهەنگی و هاوپەیمانی فراوان لە نێوان هێزە چەپە جۆراوجۆرەکان کە جیاوازی ئایدیۆلۆژیای لاوەکی تێدەپەڕێنێت بەرەو پرۆژەیەکی یەکگرتووی گۆڕان کە پارتە و ڕێکخراوە و سەندیکاکان و بزووتنەوە جەماوەرییەکانی چەپ و پێشکەوتووخواز دەگرێتەوە.
ئەم وتارە بانگەشەی ئەوە ناکات کە ڕەچەتەیەکی ئامادە یان نەخشەڕێگایەکی تەواو پێشکەش دەکات. وردەکارییەکانی جێبەجێکردن و میکانیزمەکانی دەستپێکردن پێویستی بە دیالۆگێکی کراوەی کۆمەلایەتی هەیە لە نێوان هێزە چەپەکان، بزووتنەوەی سەندیکاکان و خودی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان. لە ناوەڕۆکدا، ئەمە بانگهێشتێکە بۆ کردنەوەی ئەو دیالۆگە و خۆراکی کردنی بە پرسیاری جددی.
بۆ دەقی تەواو و وردەکاری زیاتر، بەردەوام بە لە خوێندنەوەی خوارەوە.
لە پێویستیی مێژووییەوە بۆ پرسیارەکانی دووبارە هەڵسەنگاندن و نوێبوونەوە
چەپ لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری جیهان کە لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا دەژین بەدەست کێشەیەکی پێکهاتەیی هاوبەشەوە دەناڵێنن کە لە لاوازی و پەرتەوازەیی توند و درێژخایەندا دەردەکەوێت کە توشی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان، بەتایبەتی سەندیکاکانی کرێکاران، فیدراسیۆنە پیشەییەکان، ڕێکخراوە فێمینیستەکان و سەندیکاکانی خوێندکاران دەبێت.
ئەم ڕژێمانە لە هەمان چوارچێوەدا هەلومەرجی سەرکوتگەریان دروستکردووە کە هێزە چەپەکان ناچار بوون فۆرمی ڕێکخراوەیی توند مەرکەزی بگرنەبەر لە ژێر قورسایی سەرکوت و چەوساندنەوەدا، بۆچوونێک بەرهەم دەهێنن کە لەسەر بنەمای بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران و ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی نهێنی و هەندێک جار نیمچە گشتی کە بە پارتە سیاسیەکانەوە بەستراون، لەسەر حسابی سەربەخۆییان و توانایان بۆ لەخۆگرتنی دەنگدەرانی کۆمەڵایەتی فراوانتر.
ئەزموونی بەراوردکاری لەم چوارچێوانەدا ئەوە دەردەخات کە کاتێک چەپ دەستی بەسەر ڕێکخراوە جەماوەرییەکانیدا توند دەکات و دەیانکاتە پاشکۆی پێکهاتەی حزبەکەی، لەوانەیە پێکەوەبوون و کاریگەری ئایدۆلۆژیای ناوخۆیی بەدەست بهێنێت، بەڵام مەترسی لەدەستدانی شتێکی زۆر بەنرختر دەکات: قورسایی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە کە توانای کۆکردنەوەی خەڵک لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا هەیە.
دادپەروەری پێویستی بەوەیە دان بەوەدا بنێین کە مۆدێلی یەکێتی حزبی و ڕێکخراوی جەماوەری لە هەموو بارودۆخێکدا هەڵە نەبوو. ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە چەند قۆناغێکی مێژوویی کە نکۆڵی لێناکرێت بەتایبەتی لە سەردەمی گەشەی چەپ و سەرهەڵدانی جەماوەریدا کە مەرکەزییەتی ڕێکخراوەیی پێویستییەکی سەپێنراو بوو لەلایەن واقیعی سەرکوتکەر و پێویستی پاراستنی یەکڕیزی و پاراستنی کادرەکان. سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکانی سەر بەو قۆناغانە توانیان وەک دەزگایەکی کاریگەر بۆ کاری یەکێتی و جەماوەر لە هەلومەرجێکی زۆر سەختدا خزمەت بکەن.
لەگەڵ ئەوەشدا کات لە بنەڕەتدا گۆڕاوە و لەگەڵ ئەوەشدا میکانیزمی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی جەماوەری گۆڕاوە. خەلکی ئەمڕۆ، بەتایبەتی نەوەکانی نوێ کە لەسەر کەلتووری دەستگەیشتنی دەستبەجێ بە زانیاری، ڕێکخستنی ئاسۆیی و بەشداری ڕاستەوخۆ لە بڕیارداندا پەروەردە کراون، چیتر قبوڵ ناکەن کە لە خزمەتی ئەجێندای حزبێکی دیاریکراودا بسیج بکرێن، هەرچەندە مەبەستی ڕاستگۆیانە بێت. دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جەماوەری ئەمڕۆ بە بڕیاری ڕێکخراوەیی دروست ناکرێت. لە ڕێگەی ڕەگداکوتانەوە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک و نوێنەرایەتیکردنی ڕاستگۆیانە و کاریگەری بەرژەوەندییەکانیان، بێ گوێدانە ئینتیمای فکری و سیاسییان بنیات نراوە.
ئەم خوێندنەوەیە هەوڵی هاندانی مشتومڕی جددی دەدات سەبارەت بە پێویستی پێداچوونەوە بە مۆدێلی "ڕێکخراوی جەماوەری هاوپەیمان و دڵسۆز" و دۆزینەوەی مۆدێلێکی جێگرەوە کە پشت بە سێ کۆڵەکەی تەواوکەر ببەستێت: یەکەم، بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی پێشکەوتووخواز و فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە لەسەر بنەمای ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکان دامەزراوە نەک پرۆگرامەکانی حزب. دووەم، بەشداری چالاکانەی کەسانی چەپ لەناو ئەم ڕێکخراوانەدا وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان نەک وەک نوێنەری حزبەکانیان. سێیەم، بنیاتنانی چوارچێوەی هەماهەنگی و هاوپەیمانی فراوان لە نێوان هێزە چەپە جۆراوجۆرەکان کە جیاوازی ئایدیۆلۆژیای دووەمی تێدەپەڕێنێت بەرەو پرۆژەیەکی یەکگرتووی گۆڕان.
ئەم وتارە حاڵەتی عێراق وەک ئەزموونێکی زیندوو و ڕاستەوخۆ دەکۆڵێتەوە نەک وەک مۆدێلێکی تیۆری ئەبستراکت و وانە و پرسیارەکانی پەیوەست بە چوارچێوەی هاوشێوە لە ناوچەکە و باشووری جیهاندا وەردەگرێت. بەتایبەتی لە عێراقدا، ئەم کێشەیە بە توندی دەردەکەوێت. هێزە چەپەکان بە درێژایی مێژووی خۆیان ناچار بوون لە ژێر ڕژێمە دیکتاتۆرییە یەک لە دوای یەکەکاندا کار بکەن، بەتایبەتی ڕژێمی بەعس کە لە ساڵی 1968 تا 2003 حوکمی وڵاتەکەی کرد.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو هەلومەرجە نوێیەی کە بەدوای گۆڕانە سیاسییەکان و ڕووخانی ئەو دیکتاتۆرییەدا هات و بوونی پەراوێزێکی ڕێژەیی ئازادی و چالاکی گشتی سەرەڕای دەسەڵاتی میلیشیا ئایینی و ناسیۆنالیستەکان ئێستا پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی هێمن و بنیاتنەرانە بۆ ئەم بۆچوونە و بیرکردنەوەی جددی لە مۆدێلی ڕێکخراوەیی کراوەتر و سەربەخۆتر هەیە کە بتوانێت پێکهاتەی کۆمەڵایەتی فراوانتر لەخۆ بگرێت و بە قووڵایی و ڕاستگۆیی زیاتر نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانیان بکات.
ئەم هەڵسەنگاندنە گرنگی زیاتر وەردەگرێت کاتێک ئەزموونی تاڵی یەکێتییە زەردەکان بەبیر دەهێنینەوە کە لە لایەن ڕژێمە دیکتاتۆرەکانەوە بۆ خزمەتکردنی مەبەستی خۆیان دروستکراون یان کۆنتڕۆڵ دەکرێن لە سەردەمی دیکتاتۆری عێراق و سەرانسەری ناوچەکەدا.
ئەم میراتە لە یادەوەری کۆمەڵدا بە زیندوویی دەمێنێتەوە دەسەڵاتدارانی بەغدا و هەرێمی کوردستان بەردەوامن لە پەیڕەوکردنی هەمان شێواز لەگەڵ یەکێتییە فەرمییە دڵسۆزەکانیان و پێشکەشکردنی مۆدێلێکی ئەڵتەرناتیڤ لەسەر بنەمای سەربەخۆیی ڕاستەقینە و سەرکردایەتی بەکۆمەڵ و دیموکراسی ناوخۆیی و پلۆرالیزمی ڕۆشنبیری دەکەنە پێویستییەکی بەپەلە بۆ گێڕانەوەی متمانەی جەماوەری و فراوانکردنی بواری نفووز.
لە ئەندامێتی ئۆرگانی بۆ سەربەخۆیی
لە دوای ساڵی 2003، زۆربەی ڕێکخراوە چەپەکان بە پەرۆش بوون بۆ هێشتنەوە و دامەزراندنی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوەکانی خۆیان. ئەمە زۆرجار بووە هۆی زۆربوونی ڕێکخراو و سەندیکاکان لە هەمان کەرتدا، و لە هەندێک حاڵەتدا بووە هۆی دووبارەبوونەوەی رێکخراوەکان لە نێو یەک پارتدا، لە ئەنجامی دابەشبوونی ناوخۆیی یان کێبڕکێ لەسەر ڕۆڵی جەماوەری، دیمەنێکی جەماوەری بەرهەم دەهێنێت کە بە وزەی پەرش و بڵاو، فرە ناو، و کەمبوونەوەی کاریگەری ڕاستەقینە لەسەر زەوی دەناسرێتەوە.
ئەم واقیعە پێویستی بە بیرکردنەوەیەکی هێمن و بنیاتنەرانە هەیە لەسەر ئەو نرخەی کە ڕێکخراوە جەماوەریەکان لە پێگەی نوێنەرایەتییان لە ئەنجامی ئەم ئینتیمابوونە ئۆرگانیدا داویانە. یەکێتیەک کە بە توندی بەستراوەتەوە بە رێکخراوێکی دیاریکراوەوە بە زەحمەت کرێکاران لە باوەش بگرێت بە هەموو جیاوازی ڕۆشنبیری، نەتەوەیی، ئایینی و سیاسی، بۆیە بواری کاریگەری تەسک دەبێتەوە و سنووردار دەبێت بۆ چینێکی دیاریکراو.
بەهەمان شێوە، ڕێکخراوە فێمینیستەکان کە بە پارتێکی دیاریکراوەوە گرێدراون، بە زەحمەت دەتوانن ژنانی باکگراوندی سیاسی و ڕۆشنبیری جیاواز ڕابکێشن، هەرچەندە مەبەستی سەرکردەکانیان ڕاستگۆ بێت. یەکێتی قوتابیان وردە وردە دەبنە گۆڕەپانی ڕکابەرییەکانی حیزبەکان، کە تێیدا قوتابیان شوێنی سەربەخۆیی خۆیان لەدەست دەدەن و لەوانەیە هەست بکەن کە لە ڕووی سیاسیەوە دامەزرێنرێن نەک وەک بەشدارێک لە بزووتنەوەیەک کە بەڕاستی نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانیان دەکات.
پێشنیارەکە لێرەدا وازهێنان لە کاری جەماوەری یان کشانەوەی نییە، بەڵکو بەرزکردنەوەی بەرەو مۆدێلێکی سەربەخۆتر و نوێنەرایەتی فراوانتر. بەشداریکردن لە بنیاتنانی سەندیکایەکی سەربەخۆی بەهێز و پێشکەوتووخواز کە دەیان هەزار کەس لەخۆ دەگرێت لە بەهای کۆمەڵایەتی و مافەکانیدا دەیان ڕێکخراوی بچووک و پەرتەوازە تێدەپەڕێنێت، چونکە یەکێتیەکی گەورەی سەربەخۆ ئەو قورسایی و متمانەیەی هەیە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی ئەندامەکانی بکات و بە دەنگێکی بەرزتر و کاریگەری قووڵتر ڕووبەڕووی پێشێلکارییەکان ببێتەوە.
تاکی چەپ کە لەناو ئەم سەندیکایانەدا کار دەکەن وەک کەسانی پابەند بە بەرژەوەندییەکانی کەرتەکانیان، دەتوانن کاریگەری کۆمەڵایەتی و سیاسی قووڵتر بەدەست بهێنن لەوەی کە لە رێگەی ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانی کاریگەری سنووردارەوە بەدەستی دەهێنن.
ئەزموونێکی تایبەتی کە لە هاوینی 1992 پێیدا ژیاوم قووڵایی و ڕەگەکانی ئەم کێشەیە دەردەخات. کاتێک لەگەڵ ژمارەیەک لە هەڤاڵانی چەپ و کرێکارانی بێکار کۆبووینەوە بۆ دامەزراندنی سەندیکایەک بۆ بێکاران لەهەرێمی کوردستان یەکەم ناکۆکی لەنێوانماندا لەسەر پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و میکانیزمی کارکردن نەبوو بەڵکو لەسەر خودی بەیاننامەی دامەزراندن بوو هەندێک لە هەڤاڵان بەیاننامەیەکیان پێشنیار کرد کە پڕ بوو لە زمانی ئایدیۆلۆژیای چەپ وەک ئیمپریالیزم و سۆسیالیزم و هاوشێوەکان.
من هاوڕا نەبووم لەگەڵیاندا، و پێم وابوو ئەوەی ئێمە دەمانەوێت یەکێتیەک بۆ هەموو بێکاران دروست بکەین، لە هەموو بیرۆکە و ئاراستەیەکەوە، نەک یەکێتیەک بۆ بێکارانی چەپ بەتەنها. ئێمە ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی بنەڕەتی بووینەوە: ئایا ڕێکخراوێکی جەماوەری فراوان دروست بکەین کە گوزارشت لە بەرژەوەندییەکانی هەمووان بکات، یان ڕووکەشێکی ئایدیۆلۆژی دروست بکەین کە بنکەی خۆی بەرتەسک بکاتەوە پێش ئەوەی دەست پێ بکات؟ ئەو پرسیارە کە لە هاوینی 1992 بەرزکرایەوە، هێشتا لە دڵی ئەو کێشەیەدایە کە ئەمڕۆ باسی دەکەین.
لاوازی هەماهەنگی و پەرتەوازەیی و کاریگەری لەسەر خەباتی جەماوەری و سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان
کێشەی پەرتەوازەیی لە سەندیکاکان و ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا ناتوانرێ بە جیا لە دیاردەیەکی قووڵتر و کاریگەرتر چارەسەر بکرێت: دۆخی لاوازی هەماهەنگی و کاری هاوبەش کە باری لەسەر ڕەوتی هێزە چەپەکان قورس کردووە و لە قۆناغە گرنگەکاندا بارگرانی خستووەتە سەریان. ئەو پەرتەوازەیی جەماوەری کە لە دیمەنی یەکێتی و ڕێکخراوەکاندا دەیبینین بەشێکی ڕەنگدانەوەی پەرتەوازەیی سیاسی و ڕێکخراوەیی پێشووە کە لە فرە بوونی ڕێکخراوە چەپەکان و جیاوازی هەڵوێستەکانیان لەسەر هەندێک بابەت دەردەکەوێت. ئەم جیابوونەوەیە خۆی لە خۆیدا سروشتی و ڕەوایە، بەڵام کاتێک دەگۆڕێت بۆ گرژی و ململانێ کە کاری هاوبەش لاواز دەکات، سێبەری قورسی خۆی دەخاتە سەر هەموو بۆشایی بارستایی.
لە کۆتایی سەدەی ڕابردووەوە، هێزە چەپەکانی عێراق ڕووبەڕووی تەحەدای گەیشتن بە کەمترین ئاستی هەماهەنگی هاوبەش بوونەتەوە لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا. جیاوازی لەسەر هەڵوێستە سیاسیەکان، هەر لە مامەڵەکردن لەگەڵ داگیرکارییەوە تا هەڵوێست لەسەر پرۆسەی سیاسی و هەڵسەنگاندنی ئەزموونی چەپ، هەندێک جار لە مشتومڕێکی ڕۆشنبیری بەرهەمهێنەرەوە کە پێشوازی لە ناکۆکی دەکات دەگۆڕێت بۆ گرژییەک کە هاوکاری مەیدانی قورس دەکات سەرەڕای زۆر خاڵی لێکنزیکبوونەوە.
کاریگەری جەماوەری ئەم واقیعە بەرجەستە بوو: گرژییە ناوخۆییەکان توانای چەپی لاواز کرد بۆ ئەوەی خۆی بە شێوەیەکی یەکگرتوو لەبەردەم خەڵکدا نیشان بدات کە پشتیان پێ دەبەست وەک هەڵگری پڕۆژەی گۆڕان.
ئەم واقیعە ڕاستەوخۆ لەسەر ڕێکخراوە جەماوەری و سەندیکاکان ڕەنگی دایەوە. کاتێک هێزە چەپەکان لە پێگەی خۆیان لێک جیا دەبنەوە، سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان لە کاریگەری ئەو لادانە دەرباز نابن، هەندێک جار خۆیان لەبەردەم ڕکابەرییەکاندا دەبیننەوە کە وزەیان بڵاو دەکاتەوە و لە ئەرکی بنەڕەتی خۆیان بۆ بەرگری کردن لە مافەکانی ئەندامەکانیان لایان دەدات. لەجیاتی ئەوەی هەوڵەکان ئاراستە بکەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکارییەکان و داواکردنی مافەکان، ئەو هەوڵانە هەندێک جار لە ململانێی ناوخۆیی نێوان هێزە چەپەکان و ناکۆکیەکاندا وشک دەبن کە نە خزمەت بە کرێکاران دەکات و نە بەرژەوەندییەکانیان.
نەبوونی هەماهەنگی هەروەها شێوازێکی کێبڕکێی لە نێو هەمان بازنەی جەماوەریدا دروست کرد نەک فراوان بوون بەرەو کەرتی کۆمەڵایەتی نوێ کە هێزە چەپەکان هێشتا نەگەیشتوون. ئەنجامەکە ئەوە بوو کە دیمەنی جەماوەری سەرەڕای فرە ڕێکخراوەکان سنووردار مایەوە، چونکە ئەم فرەیی هەمیشە نەبووە هۆی دابەشکردنی کار و چارەسەرکردنی توێژە جیاوازەکان. لەجیاتی ئەوە، بووە هۆی تێکەڵبوون و دووبارەبوونەوە لە هەمان ناوچەدا.
پارادۆکسێکی ئازاربەخش هەیە کە شایەنی بیرکردنەوەیە: چەپ ئاڵای یەکڕیزی لەنێو جەماوەری زەحمەتکێشدا بەرز دەکاتەوە، بەڵام ئەم ڕێبازە ڕێکخراوەییە بێ مەبەست بووە هۆی پەرتەوازەبوونی خەبات و تێکۆشانی هاوبەش و لاوازبوونی یەکێتی و بزووتنەوەی جەماوەری لەسەر زەوی.
لەم چوارچێوەیەدا، بەهای ستراتیجی بنیاتنانی ڕێکخراو و سەندیکای جەماوەری سەربەخۆ ڕوون دەبێتەوە، چونکە ئەو بۆشاییە پێکدەهێنن کە تێیدا تاکەکانی چەپی سەر بە ڕێکخراوە جیاوازەکان دەتوانن شان بە شانی بەرژەوەندی هاوبەشی ڕوون و خاڵی لێکنزیکبوونەوە کار بکەن. سەندیکاکان و فیدراسیۆنە سەربەخۆکان لۆژیکی خۆیان دەسەپێنن کە لەسەر بنەمای بەرگری لە مافەکان دامەزراوە و ئەم لۆژیکە جیاوازی ئایدیۆلۆژی تێدەپەڕێنێت کاتێک دێتە سەر ڕووبەڕووبوونەوەی دەرکردنی هەڕەمەکی، بەدەستهێنانەوەی مافێکی بەدەستهاتوو، بەرزکردنەوەی مووچە، یان داواکردنی ماف و یەکسانی زیاتر.
ئەزموونی بزووتنەوەکانی یەکێتی و جەماوەر لە چوارچێوەی هاوشێوەدا دەریدەخات کە کاری هاوبەش لە نێو یەکێتیا و فیدراسیۆنە سەربەخۆکاندا وردە وردە کلتوری هاوکاری پتەوتر دەکات و دەسەڵاتی جەماوەری کۆمەلایەتی لەسەر زەوی بنیات دەنێت، کە ئەمەش کاریگەری ئەرێنی لەسەر کەش و هەوای پەیوەندییەکانی نێوان هێزە چەپەکان خۆیان هەیە.
دەرس لە ئەزموونی کاریگەری یەکێتی
ئەزموونی مێژوویی و هاوچەرخ دەریدەخات کە سەندیکاکانی پێشکەوتووخوازی سەربەخۆی کاریگەر زۆرجار فاکتەرێکی سەرەکی بوون لە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا و هێزیان لە ئینتیمابوونیان لەگەڵ ئەم یان ئەو پارتەوە سەرچاوە نەگرتووە، بەڵکو لە ڕەگ و ڕیشەی راستەقینەیان لە بنکەی کرێکاران و جەماوەرییاندا سەرچاوە دەگرێت.
لە تونس، یەکێتی کرێکارانی گشتی تونس سەرەڕای ئەو ناڕەزاییانەی کە هەبوون، ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت لە ساڵی 2011 و چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بۆ دیالۆگی نیشتمانی دابین کرد و تا ڕادەیەکی بەرچاو سەرکەوتوو بوو لە گۆڕینی ناڕەزایی جەماوەری بۆ داواکاری ڕێکخراو. قورسایی جەماوەری، کە لە کەرتێکی فراوانی کرێکاران و پیشەگەراندا سەرچاوەی گرتووە، ڕێک ئەو توانایە بوو کە توانای دانوستانی پێ بەخشی کە هەموو پارتە سیاسییەکان پێکەوە نەیانتوانی بەراوردی بکەن.
لە ئەفریقای باشوور، کۆنگرەی سەندیکاکانی کرێکارانی ئەفریقای باشوور کۆڵەکەیەکی بنەڕەتی لە خەبات دژی سیستەمی ئاپارتاید پێکهێنا و نیشانی دا کە سەندیکای سەربەخۆی بەهێز دەتوانێت لە هەمان کاتدا وەک بەرەیەکی بەرگری لە مافەکانی کرێکاران و پلاتفۆرمێک بۆ خەبات لە پێناو کەرامەتی مرۆڤ، ئازادی و یەکسانی خزمەت بکات، بەبێ ئەوەی لە هیچ پارتێکی سیاسی دیاریکراودا هەڵمژرابێت.
لە بەرازیل، بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی سەندیکای کرێکاران لە کۆتایی حەفتاکان لە کەرتی پیشەسازی ئۆتۆمۆبیل سەریهەڵدا، بە سەرکردایەتی کرێکارانی کارگەکانی ساوپاولۆ لە ڕووبەڕووبوونەوەی دیکتاتۆری سەربازی، کە نیشانی دا کە مانگرتنی ڕێکخراو ئامرازێکی سیاسی گەورەیە کاتێک لەلایەن یەکێتیەکی پێشکەوتووخوازەوە پشتگیری دەکرێت. ئەم بزووتنەوەیە لە دوایدا پارتی کرێکارانی دروستکرد کە گەیشتە دەسەڵات، لە مۆدێلێکی دەگمەنی بنیاتنانی دەسەڵاتی سیاسی ڕاستەقینە لە کاری سەندیکای جەماوەری.
لە هیندستان، سەندیکاکانی کرێکاران و کرێکارانی چنین لە مێژوودا خەباتی ڕۆژانەی کرێکاران لەسەر مووچە و هەلومەرجی کارکردن بە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی فراوانترەوە بەستووەتەوە، ئەمەش نیشانی دەدات کە یەکێتیەک کە توانای لەخۆگرتنی جەماوەری جەماوەری بە هەموو جیاوازی ئایینی، نەتەوەیی و چینایەتییانەوە هەیە، دەتوانێت داواکاری ئابووری تەسک تێبپەڕێنێت و خۆی بگۆڕێت بۆ هێزێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی قووڵ.
سەبارەت بە ئەزموونی هاوچەرخی دیموکراسیەکانی ڕۆژئاوا، چەپی دانمارکی مۆدێلێک پێشکەش دەکات کە شایەنی بیرکردنەوەیە، هەرچەندە ئەویش بێ گومانی گەورە نییە. لە دانیمارک، پارتە چەپ و سۆسیالیستەکان چیتر بژاردەی دامەزراندنی سەندیکای خۆیان یان دڵسۆزیان نییە، چونکە کۆنفیدراسیۆنی سەرەکی سەندیکاکان کیانێکی سەربەخۆ و بەهێزە. ئەمەش وایکردووە کە کارکردن لەناو سەندیکاکانی سەربەخۆ و بەشداریکردنی چالاکانە لە پێکهاتەکانیاندا ببێتە رێگایەکی پراکتیکی بۆ بەرەوپێشبردنی ئاراستەی ڕادیکاڵ و پێشکەوتووخواز لە ناوەوە، لە ڕێگەی قایلکردن، پراکتیک، و خەباتی مەیدانی لە سێکتەرە جۆراوجۆرەکاندا. ئەم ڕێڕەوە یەکێتییەکانی بە قورسایی جەماوەری ڕاستەقینە بەرهەم هێناوە، لە کاتێکدا هێزە چەپەکان لە ناویاندا کاریگەری کۆمەڵایەتی و سیاسی قووڵتر بەدەست دەهێنن لەوەی کە تەنها بە سەرکردایەتی کردنی ڕێکخراوە بچوکەکانی دڵسۆز پەیوەست بە حزبەکانیان بەدەستیان هێناوە.
ئەوەی ئەم ئەزموونانە بە کۆمەڵ دەری دەخەن ئەوەیە کە سەندیکای سەربەخۆی کاریگەر و ڕێکخراوە جەماوەریەکان تەنها بەرگری لە مافە دەستبەجێکان ناکەن. هەروەها دەتوانن بە درێژایی ساڵان، کلتورێکی ڕێکخراوەیی و توانای دامەزراوەیی بنیات بنێن کە وایان لێدەکات ببنە دەسکێک بۆ گۆڕانکاری لە ساتە یەکلاکەرەوەکاندا. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە چەپی عێراق لە ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمی 2019 و دواتردا کەموکورتی هەبوو و دەبێت قیبلەنمای کاری جەماوەری چەپ لە ماوەی داهاتوودا پێک بهێنێت.
پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان وەک بناغەیەکی پراکتیکی بۆ بنیاتنانی یەکێتی و فیدراسیۆنە دێموکراتییە سەربەخۆکان
لێرەدا دەرفەتێکی گرنگ دێتە ئاراوە کە وەک پێویست سوودی لێ وەرنەگیراوە: ئاراستەکردنی هەوڵەکان بۆ بنیاتنانی سەندیکای کرێکاران، فیدراسیۆنی پیشەیی و رێکخراوی کرێکاران، شانبەشانی ڕێکخراوە جەماوەریەکان، مافەکانی مرۆڤ و فێمینیستی کە کارەکانیان لەسەر بنەمای پەیماننامەکانی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی ژنان دادەنێن نەک لەسەر بەرنامە و ئاراستەی سیاسی ڕێکخراوە چەپەکان لەم بوارەدا. ئەم بۆچوونە گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت لە وڵاتانی باشووری جیهان کە یەکێتی و بزووتنەوە جەماوەرییەکانیان بەدەست لاوازی پێکهاتەیی توندەوە دەناڵێنن چونکە ئەم پەیماننامانە بناغەیەکی پتەو و شەرعیەتێکی ئەخلاقی و یاسایی دابین دەکەن کە سنوورە ناوخۆییەکان تێدەپەڕێنێت و ڕەهەندێکی جیهانی بە خەباتی یەکێتی دەبەخشێت کە بە تۆمەتی لایەنگری سیاسی و ئایدۆلۆژی ئەستەمە بکرێتە ئامانج.
لە سەرووی سەرووی ئەم ئاماژەیانە، جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤە کە لە ماددەی بیست و سێیەمیدا مافی کارکردن و هەڵبژاردنی ئازادی کارکردن و هەلومەرجی دادپەروەرانە و گونجاوی کار دەستەبەر دەکات و بە ئاشکرا دان بە مافی هەمووان بۆ پێکهێنان و چوونە ناو سەندیکاکان دەنێت. تەواوکەری ئەم چوارچێوەیە پەیمانی نێودەوڵەتی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکانە کە لەلایەن عێراقەوە پەسەند کراوە، کە بە ئاشکرا دەوڵەتان ناچار دەکات ئازادی سەندیکاکان دەستەبەر بکەن و کرێکاران لە پێشێلکارییەکان بپارێزن.
پەیماننامە سەرەکییەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی پتەوترین کۆڵەکەی کرداری لەم چوارچێوەیەدا پێکدەهێنن، بەتایبەتی پەیماننامەی ژمارە 87 سەبارەت بە ئازادی کۆبوونەوە و پاراستنی مافی رێکخستن، کە مافی دامەزراندن و بەشداریکردن لە رێکخراوەکان بەبێ جیاوازی دەستەبەر دەکات. پەیماننامەی ژمارە 98 سەبارەت بە مافی ڕێکخستن و مامەڵەی بەکۆمەڵ، کە کرێکاران لە هەر دەستێوەردانێک لە کاروباری سەندیکاکان دەپارێزێت. پەیماننامەی ژمارە 29 سەبارەت بە کاری زۆرەملێ؛ پەیماننامەی ژمارە 105 سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی کاری زۆرەملێ؛ و پەیماننامەی ژمارە 111 سەبارەت بە جیاکاری لە دامەزراندن و پیشەدا، کە هەموو جۆرە جیاکاریەک لە ژینگەی کاردا قەدەغە دەکات.
سەبارەت بە پرسی تایبەتی مافەکانی ژنان، پەیماننامەی نەهێشتنی هەموو شێوەکانی جیاکاری دژی ژنان (CEDAW) گشتگیرترین و ناچارترین سەرچاوەیە کە دان بە تەواوی مافە سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکانی ژنان دەنێت بەبێ هیچ مەرجێک. بەیاننامەی پەکین و پلاتفۆرمی کرداری تەواوکراوە کە تا ئەمڕۆش بە یەکێک لە گشتگیرترین بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان دادەنرێت کە باس لە کێشەکانی ژنان و پێداویستییەکانی تواناکردنیان دەکات.
ئەوەی شایەنی جەختکردنەوەیە ئەوەیە کە ئەوەی ئەم پەیماننامانە لەخۆ دەگرێت لە جەوهەری خۆیدا هاوتایە لەگەڵ ئەوەی هەموو هێزە چەپەکان وەک داواکاری لە بواری مافەکانی کرێکاران و مافەکانی جەماوەر و مافەکانی ژنان پێشی دەخەن، لە هەمان کاتدا قووڵیان دەکاتەوە و چوارچێوەیەکی یاسایی نێودەوڵەتییان بۆ دابین دەکات. بنچینەی خەبات لەم سەرچاوەیانەدا نەک تەنها چوارچێوەیەکی یاسایی و ئەخلاقی بەهێز بۆ خەباتی یەکێتی و جەماوەر و فێمینیستی دابین دەکات، بەڵکو یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی هەستیاری تۆمەتی سیاسی کردنی حیزب لەناو یەکێتیەکان، فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا، چونکە داواکارییەکان لە دروشمی ئایدیۆلۆژیای گشتییەوە دەگۆڕدرێن بۆ مافێکی دانپێدانراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا کە دەتوانرێت لەبەردەم کۆمەڵگا و دەسەڵاتداراندا بەرگری لێبکرێت.
ئابووری بەکرێگیراو و ئاڵۆزییەکانی ڕێکخستنی یەکێتی
بۆ ئەمانە دەبێت تەحەدایەکی پێکهاتەیی سروشتی بەکرێگیراوی ئابووری عێراق و هەرێمی کوردستان زیاد بکرێت، کە زۆربەی وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاوبەشی هەیە، کە ڕێکخستنی سەربەخۆی یەکێتی دەکات بە بابەتێکی زۆر ئاڵۆز و پێویستی بە بیرکردنەوەی زانستی ورد هەیە. کاتێک بەشێکی زۆری هێزی کار پشت بە مووچەی دەوڵەت و کەرتی گشتی دەبەستێت، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی پشت بەستن بە دەسەڵات دروست دەبێت کە بۆشایی بۆ ڕێکخستنی سەربەخۆ سنووردار دەکات و پاڵنەری ناوخۆیی بەرەو ئەو دەسەڵاتە لاواز دەکات.
ئامارە فەرمییەکان قووڵایی ئەم پشتبەستنە ئاشکرا دەکەن: داهاتی نەوت لە حەوت مانگی یەکەمی ساڵی 2024 نزیکەی ٪89ی کۆی بودجەی گشتی عێراق پێکهێناوە، لە کاتێکدا داتاکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2025 ئاماژە بەوە دەکەن کە نەوت نزیکەی ٪92ی کۆی داهاتی وڵات پێکدەهێنێت، بەمەش عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی کە لە ڕووی ئابوورییەوە زۆرترین پشت بە تاکە سەرچاوەیەک دەبەستێت لە جیهاندا. و بەرتەسککردنەوەی بۆشایی بۆ هەر یەکێتیەکی سەربەخۆیی ڕاستەقینە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەوڵەتێک کە هەردوو ئامرازی سزادان و پاداشتی لەخۆگرتووە.
لە ئابووری بەرهەمهێناندا، کرێکاران بەرەو ڕێکخستنی سەندیکاکان دەڕۆن چونکە توانای دانوستاندنیان لەگەڵ خاوەنکارە تایبەتەکان پێویستی بە کاری کۆمەڵی ڕێکخراو هەیە. لە ئابووری کرێداردا، لۆژیکێکی جیاواز زاڵە: پەیوەندی نێوان هاووڵاتی و دەوڵەتێک کە کرێ دابەش دەکات، کە داواکاری کرێکاران لە ململانێ لەسەر مافە گرێبەستییە ڕوونەکان دەگۆڕێت بۆ هەوڵێک کە دەورەدراوە بە نیگەرانی دەربارەی ئاسایشی کار و سەقامگیری بژێوی.
ڕەنگە ڕوونترین نموونە ئەوە بێت کە لە کاتی ڕاپەڕینی تشرینی یەکەمی 2019 لە عێراق ڕوویدا، ئەو ڕاپەڕینە جەماوەرییە گەورەیەی کە تەواوی سیستەمی سیاسی هەژاند کاتێک سەندیکاکانی ئێستا نەیانتوانی تەوژمی شەقامەکان بگۆڕن بۆ مانگرتنی کرێکارانی ڕێکخراو کە پرۆسەی بەرهەمهێنان ڕادەگرێت و حکومەت ناچار دەکات وەڵام بداتەوە. چونکە زۆرینەی کرێکارانی ناڕازی فەرمانبەری حکومەت بوون کە ڕاستەوخۆ بە مووچەی دەوڵەتەوە بەستراون و خۆیان ڕووبەڕووی هاوکێشەیەکی ئازاربەخش دەبنەوە: یان ناڕەزایی دەرببڕن و دەرئەنجامە پیشەییەکانی هەڵبگرن، یان بێدەنگ بن و تاکە سەرچاوەی داهاتیان بپارێزن.
له هه رێمی کوردستان ئه م شێوازه به چڕی زیاتر ده رکه وتووه ئێمە شاهیدی شەپۆلی بەردەوامی ناڕەزایی بووین لەسەر دواکەوتنی پێدانی مووچە، بەڵام ئەم خۆپیشاندانانە لەخۆوە و پچڕ پچڕ بوون و نەیانتوانی بگۆڕن بۆ بزووتنەوەیەکی سەندیکای ڕێکخراو و بەردەوام. هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە کرێکاری کورد کە لە هەمان کاتدا داوای مافەکانی خۆی دەکات دەزانێت کە ئەوان بەتەواوی پشت بەو حکومەتە دەبەستن کە ناڕەزایی دەردەبڕن و ڕێکخستنی سەربەخۆی سەندیکاکان دەکاتە مەترسییەکی شەخسی کە تاک بە تەنیا بەرگەی بگرێت
ئەم واقیعە پێویستییەکی بەپەلەی بۆ سەندیکاکان دەرخستووە کە وردە وردە هۆشیاری دروست دەکەن کە مافی سەندیکاکان یاخیبوون لە دژی دەوڵەت نییە، بەڵکو گەرەنتییەکە بۆ کەرامەتی کرێکار لە بەرامبەر هەر دەسەڵاتێکدا، و پاراستنی کۆمەڵ وەک بەدیلێکی لاوازی تاک پێشکەش دەکات.
ئەم واقیعە بانگهێشتی چەپ دەکات بۆ پەرەپێدانی سیاسەتی یەکێتی جیاواز کە تایبەتمەندی ژینگەی کرێنشین لەبەرچاو بگرێت، نەک دووبارەکردنەوەی ئەو مۆدێلانەی کە لە چوارچێوەی ئابووری جیاوازدا لەدایک بوون. ئەم سیاسەتانە پێویستی بە تەرکیز کردنە لەسەر بنیاتنانی وردە وردە هۆشیاری کۆمەڵایەتی کە یەکێتی و مافەکانی جەماوەر دەستبەرداربوون نین کە لەلایەن دەسەڵاتەوە پێدراو و لێی دەکشێنرێنەوە. ئەوان مافێکی سروشتین کە لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکاندا گەرەنتی کراوە و بۆ هاووڵاتیبوونی تەواو پێویستە.
هەروەها پێویستیان بە فراوانکردنی چەمکی ڕێکخستن هەیە بۆ داواکردنی شەفافییەت لە دابەشکردنی سامانی بەکرێگیراو و لێپرسینەوە بۆ ئەوانەی بەڕێوەی دەبەن.
ڕێکخراوە بەخشەرە نێودەوڵەتییەکان و پرسی سەربەخۆیی
هیچ خوێندنەوەیەک بۆ دیمەنی یەکێتی و پەرتەوازەیی جەماوەری تەواو نابێت بەبێ ئاماژەکردن بە ڕۆڵی ڕێکخراوە بەخشەرە نێودەوڵەتیەکان. دادپەروەری پێویستی بە دانپێدانان بەوە هەیە کە پارەی نێودەوڵەتی و شارەزایی جیهانی یارمەتیدەر بووە لە پاڵپشتیکردنی سەندیکای ڕاستەقینە و مافەکانی مرۆڤ و چالاکی جەماوەری لە قۆناغە جیاجیاکاندا و زۆرێک لە ڕێکخراوەکان سوودیان لەم پاڵپشتییە وەرگرتووە لە بنیاتنانی تواناکانیان و فراوانکردنی ئامادەبوونیان.
لەگەڵ ئەوەشدا لایەنێکی تری ئەم وێنەیە هەیە کە پێویستی بە بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەیی ڕاشکاوانە هەیە، بەتایبەتی سەبارەت بەو ڕێکخراوانەی کە بە حکوومەتە سەرمایەدارەکانی ڕۆژئاواوە بەستراون و لە کۆتاییدا ڕەنگدانەوەی سیاسەت و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی وڵاتەکانیان لە ناوچەکەدا دەکەن.
زۆرێک لەم ڕێکخراوانە پارەی خۆیان بە شێوەیەک ئاراستە کردووە کە خزمەت بە ئەجێندای پەرەپێدانی مۆدێلێکی تایبەتی "کۆمەڵگەی مەدەنی" بکات، مۆدێلێک کە جەخت لەسەر چاکسازی لە سیستەمی چینایەتی ئێستادا دەکات و خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتە ئابوورییە سەرەکییەکان بەدوور دەگرێت، لە کاتێکدا یەکێتییەکان و فیدراسیۆنەکان پەراوێز دەخات بە ئاراستەیەکی چینایەتی ڕوون و کرێکاری ڕادیکاڵ و داواکارییە جەماوەرییەکان.
ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی ئەو رێکخراوانەی کە بۆ خزمەتکردنی پێداویستییەکانی ڕاپۆرت و پرۆژەکان زیاتر لە پێداویستی بنکە جەماوەریەکانیان دیزاین کراون، ئەو رێکخراوانەی کە بە کۆتایی خولی پارەدان کۆتایی دێن و هیچ پێکهاتەیەکی دامەزراوەیی پتەو لە دوای خۆیان بەجێ ناهێڵن.
لە ئاستێکی قوڵتردا، ئەم شێوازە تەرخانکردنە یارمەتیدەر بووە لە دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ئەولەویاتی خەبات، لەگەڵ سەرچاوە و وزەی مرۆیی کە دەکرا بۆ بنیاتنانی یەکێتیەکی بەهێزی سەربەخۆ و بزووتنەوەیەکی جەماوەری ئاراستە بکرێت لە جیاتی ئەوە بەرەو چالاکی و پڕۆژەی کاتی ئاراستە دەکرێت.
ئەمە هەندێک جار لەگەڵ بەهێزکردنی دیاردەی تاکەکەسی کردن لە سەندیکاکان و رێکخراوەکاندا دەبوو، کە پەیوەندی لەنێوان سەرمایەدار و تاکەکانی دیاریکراو دروست بوو نەک لەنێوان سەرمایەدار و رێکخراوەکە وەک دامەزراوەیەکی کۆمەلایەتی.
ئەمە پێکهاتەی بەشداربووی لاواز کرد و سەرکردایەتی هەندێک ڕێکخراوی کرد بە ئیمتیازاتی شەخسی پەیوەست بە دەستگەیشتن بە تۆڕەکانی دارایی دەرەکی، نەک دەربڕینی متمانەی بنکەی جەماوەری.
ئەمە بانگەوازێک نییە بۆ دوژمنایەتییەکی ڕەها بەرامبەر هەموو هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان. هاوخەباتی نێودەوڵەتی ڕاستەقینە لەگەڵ بزووتنەوەکانی کرێکار، سەندیکا، جەماوەر و فێمینیستی هەیە کە لە لایەن ڕێکخراوەکانی کرێکاری و مافەکانی مرۆڤی نێودەوڵەتی سەربەخۆ وەک کۆنفیدراسیۆنی سەندیکای کرێکارانی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکانی مافی مرۆڤ و فێمینیستی بەرجەستە کراوە.
بانگەوازێکە بۆ هۆشیاری ڕەخنەیی چینایەتی لە مامەڵەکردن لەگەڵ بودجەی حکومەتی ڕۆژئاوا و پابەندبوون بەو پرەنسیپە کە ئەولەویاتی یەکێتی و بزووتنەوەی جەماوەری دەبێت لە پێداویستی کرێکاران و خەڵکەوە دەربکەوێت نەک لە هەلومەرجی سەرمایەدارەکانەوە، وە سەربەخۆیی بڕیاردان مەرجێکی بێ گفتوگۆیە بێ گوێدانە بەهای ئەو پارەیەی پێشکەش دەکرێت.
هۆشیاری نوێ و پێویستی دووبارە هەڵسەنگاندن: بەرەو چەپێکی جەماوەری یەکگرتوو
نەبوونی سەندیکا، فیدراسیۆن و رێکخراوی بەهێز و سەربەخۆ چەپی لاواز کردووە بەشێوەیەک کە زیاتر لەوەی کە لە ڕواڵەتدا دەبینرێت. کاتێک ساتەوەختی یەکلاکەرەوە لە مێژووی ناڕەزایی و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکاندا هات، چەپەکان خۆیان لە بۆشاییەکی ڕێکخراویدا دەبیننەوە: هیچ یەکێتیەک نەبوو بتوانێت خۆپیشاندانەکان بگۆڕێت بۆ مانگرتنی ڕێکخراو کە دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوا لە بەغدا و هەولێر ناچار بکات وەڵام بدەنەوە، هیچ بزووتنەوەیەکی خوێندکارانی یەکگرتوو بە دەسەڵاتی دامەزراوەیی ڕاستەقینە و هیچ ڕێکخراوێکی فێمینیستی کاریگەر نەبوو کە بتوانێت تووڕەیی جەماوەری بگۆڕێت بۆ داواکاری بەردەوام. لە جیاتی هەموو ئەمانە، دەیان ڕێکخراوی بچووکی ڕکابەر لەگەڵ هەماهەنگی سنووردار و ناکۆکی ڕێکخراوەیی دووبارەبووەوە.
دەیان ساڵی ڕابردوو گۆڕانکاری بنەڕەتی لە شێوازی بیرکردنەوە و ڕێکخستنی خەڵک بەخۆوە بینیوە کە هیچ هێزێکی سیاسی جددی ناتوانێت پشتگوێی بخات. شۆڕشی دیجیتاڵی نەخشەی هێز و کاریگەری کێشایەوە و تۆڕە ئاسۆییەکان و دەستپێشخەرییە سەربەخۆکان توانای بەدەستهێنانی بەرفراوانی مەیدانی لە کاتێکی پێوانەیی دا دا. بزووتنەوە ناڕەزایەتیەکان، لە گۆڕەپانەکانی عێراقەوە تا بزووتنەوەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە سەرانسەری جیهاندا، نیشانیان داوە کە ڕێکخستنی ئاسۆیی نەرم توانای بەرهەمهێنانی وزەیەکی گەورەی هەیە کە پێکهاتە زۆر مەرکەزییەکان ناتوانن بەراوردی بکەن.
بۆ ئەمە دەبێت گۆڕانێکی قووڵ لە سیستەمی بەهای نەوەکانی نوێ زیاد بکرێت بەرەو پلۆرالیزمی ڕۆشنبیری و شەفافییەت و ڕەتکردنەوەی مەرکەزییەتی زیادەڕەوی. گەنجانی ئەمڕۆ لە کەلتوورێکدا گەورە بوون کە دەستگەیشتنی دەستبەجێ بە چەندین سەرچاوەی زانیاری هەیە، توانای ڕەخنەیی و بەراوردکاریی بەرزیان هەیە، و شەفافییەت لە بڕیاردان و بەرپرسیارێتی لە بەکارهێنانی سەرچاوەکان وەک مەرجی سەرەکی بۆ بەخشینی متمانە بە هەر رێکخراوێک دادەنێن.
هەروەها ئێمە شاهیدی بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو بووین لە مۆدێلەکانی سەرکردایەتی بەشداربووی بەکۆمەڵ. ئەزموونی سەرکەوتوو لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە هاوچەرخەکاندا ئەوە دەردەخات کە سەرکردایەتی دابەشکراو لە نێو گروپەکاندا دەردەکەوێت بەردەوام و کەمتر لاوازە لە مۆدێلی سەرکردایەتی تەوەرەیی تاکەکەسی.
لەبەر ڕۆشنایی ئەم هەموو گۆڕانکارییانە بەیەکەوە، خەڵک بەتایبەتی کچان و کوڕانی گەنج لە گۆڕەپانەکانی خۆپیشاندان چیتر متمانەیان بە سەندیکاکان و ڕێکخراوەکانی سەر بە پارتەکان نەماوە. ئەوان شێوەی ئاسۆیی ڕێکخستن و دەستپێشخەری سەربەخۆیان پێ باشترە کە ڕێز لە سەربەخۆیی ڕۆشنبیرییان بگرێت، ڕێگە بە بەشداری ڕاستەقینە بدات لە بڕیارداندا، و تێکەڵ بە هەمەچەشنی وەک سەروەت و سامانێک نەک بارگرانی.
بەشێکی زۆر لە گەشەسەندن، بەتایبەتی لە نێو گەنجاندا، ناڕەحەتی خۆیان نیشان دەدەن لە کاری تەقلیدی حزبی. ئەم دیاردەیە شایەنی بیرکردنەوە و لێکۆڵینەوەی جدییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەگەکانی و شیکردنەوەی وردی نەک بە ڕەتکردنەوە و ئیدانە کردن ڕووبەڕوویان ببنەوە و ئەمەش پێویستی پەرەپێدانی فۆرمی ڕێکخراوەیی دیموکراتی و کۆمەلایەتی و نەرمتر بەسەر چەپدا دەسەپێنێت
ئەم لۆژیکە نوێیە لەوانەیە دەرفەتێکی ڕاستەقینە بۆ نوێکردنەوەی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی و فراوانکردنی بنکەی کۆمەڵایەتی لەبەردەم چەپدا بڕەخسێنێت. هەڵبژاردن چیتر لەنێوان بنیاتنانی ڕووکەشێکی دڵسۆز یان وازهێنان لە کاری جەماوەری نییە. لەنێوان بەردەوامبوون لە پەرتەوازەیی یان گواستنەوەیە بەرەو بنیاتنان و پشتگیری یەکێتی و فیدراسیۆنە پێشکەوتووەکانی سەربەخۆی بەهێز کە تیایدا تاکەکانی چەپ لە هەموو ئاراستەیەکەوە پێکەوە کار دەکەن.
ڕێگای یەکگرتنی ڕاستەقینە لەسەر زەوی بە دوو ڕێڕەوی تەواوکەردا تێدەپەڕێت کە هیچکامیان بەبێ ئەوی تریان ناتوانن بوەستێنرێن:
یەکەم تراک: یەکێتی و کاری جەماوەری. بەشداری بەکۆمەڵ لە بنیاتنانی سەندیکای کرێکارانی پێشکەوتووخوازی بەهێز و فیدراسیۆن و ڕێکخراوە جەماوەریەکان کە هەمووان کۆدەکاتەوە بێ گوێدانە ئینتیمای ڕۆشنبیری و نەتەوەیی و ئایینی لە دەوری بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و داخوازییە گرنگەکانیان. لەناو ئەم ڕێکخراوە سەربەخۆیانەدا، کەسانی چەپ دەتوانن باشترین ئەو شتانە پێشکەش بکەن کە هەیانە: بەهاکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، هاوپشتی و تێکۆشان بۆ کەرامەتی و یەکسانی مرۆڤ.
ڕێڕەوی دووەم: کاری سیاسی و ڕێکخراوەیی. هەماهەنگی و کاری هاوبەش لەسەر ئاستی پارتی و سیاسی لە چوارچێوەی هاوپەیمانی هەمەجۆر، لەسەر ئاستی وڵات یان پارێزگاکان یان لە دەوری داواکاری دیاریکراو، وەک هەنگاوی وردە وردە بەرەو بنیاتنانی چوارچێوەیەکی چەپی پێشکەوتووخواز فراوان و یەکگرتوو و فرە پلاتفۆرم کە هەموو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان لەپاڵ سەندیکاکان و ڕێکخراوە کرێکارییەکان و بزووتنەوە جەماوەرییەکان بەپێی خاڵەکانی لێکنزیکبوونەوەی هەنووکەیی بگرێتەوە. گۆڕینی بارودۆخی عێراق و هەرێمی کوردستان پێویستی بەکۆکردنەوەی هەموو ئەو وزانە هەیە لەپڕۆژەیەکی یەکگرتوودا
شایانی جەختکردنەوەیە کە ئەم وتارە بانگەشەی ئەوە ناکات کە نەخشەڕێگایەکی ئامادە یان ڕەچەتەیەکی تەواوی ڕێکخراوەیی پێشکەش دەکات. هەنگاوە پراکتیکییەکان، میکانیزمەکانی دەستپێکردن و وردەکارییەکانی جێبەجێکردن لە بوارە جیاوازەکاندا لە بنەڕەتدا بابەتێکن کە پێویستی بە دیالۆگێکی کراوەی کۆمەلایەتی لە نێوان هێزە چەپەکان، بزووتنەوەی سەندیکاکان و خودی ڕێکخراوە جەماوەرییەکاندا هەیە.
مەبەستی سەرەکی ئەم خوێندنەوەیە هاندانی ئەم دیالۆگە و پەروەردەکردنی بە پرسیاری جددییە، بەو هیوایەی ببێتە هۆی گفتوگۆیەکی ڕۆشنبیری و پراکتیکی کە یارمەتیدەر بێت بۆ پەرەپێدانی دیدگاکە و بنیاتنانی وەڵامی هاوبەش.
ئەمە مانای کاری جەماوەری ڕاستەقینەیە لە سەردەمی ئێمەدا: خزمەتکردنی کرێکارانی دەست و مێشک، بنیاتنان و یەکخستنی دەسەڵاتیان، و بەشداریکردن لە گۆڕینی ژیانیان بۆ باشتر، و بەرجەستەکردنی بەهاکانی چەپ لە پراکتیکی ڕۆژانەدا نەک تەنها لە گوتاری سیاسیدا.
هێزی ڕاستەقینەی چەپ تەنها لە پێشنیارە ڕۆشنبیری و پێگە سیاسیەکانیدا نییە، بەڵکو لە توانای دامەزراندنی دامەزراوە سەربەخۆکان، دوور مەودا، پێشکەوتووخوازانە، کە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا ڕەگ و ڕیشەیان داکوتاوە و توانای بەرگری لە بەرژەوەندییەکان و مافەکانیان و گۆڕینی وزە کۆمەڵایەتییەکانیان بۆ هێزێکی ڕاستەقینە بۆ گۆڕان هەیە کە ڕێگە بەرەو ئەلتەرناتیڤی سۆسیالیستی دەکاتەوە.
***********************************
１. سەرچاوەکان
ئەزموونی سەندیکای کرێکاران
[1] تونس: ڕۆڵی یەکێتی کرێکارانی گشتی تونس (UGTT) لە شۆڕشی 2011 و گواستنەوەی دیموکراسی https://internationalviewpoint.org/spip.php?article5575
[2] ئەفریقای باشوور: پێکهێنانی COSATU و ڕۆڵی لە تێکۆشانی دژی ئاپارتاید https://sahistory.org.za/article/congress-south-african-trade-unions-cosatu
[3] بەرازیل: بزووتنەوەی سەندیکای کرێکارانی سەربەخۆ و پێکهێنانی پارتی کرێکاران https://en.wikipedia.org/wiki/Workers%27_Party_%28Brazil%29
[4] هیندستان: مێژووی بزووتنەوەی کرێکاری و پەیوەندییەکەی بە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی https://thelaw.institute/introduction-to-law/india-labour-movement-historical-overview/
[5] دانیمارک: کۆنفیدراسیۆنی سەندیکاکانی کرێکارانی دانمارک https://en.wikipedia.org/wiki/Danish_Trade_Union_Confederation
ئابووری بەکرێگیراوی عێراق
[6] سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، راوێژکاری ماددەی چوارەم سەبارەت بە عێراق 2025 https://www.imf.org/en/news/articles/2025/07/08/pr-25243-iraq-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation
[7] سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ڕاپۆرتی عێراق 2024 https://www.imf.org/en/news/articles/2025/05/15/mcs-iraq-concluding-statement-of-the-2025-imf-article-iv-mission
*****************************
وتارەکە لە هەمان کاتدا بە زمانی ئینگلیزی لە ماڵپەڕی چەپی جیهانی ZNetworkبڵاوکرایەوەکە وەرگێڕدراوە و بە دەیان زمان بەردەستە کە لەلایەن ماڵپەڕەکەوە پشتگیری دەکرێن.
https://znetwork.org/znetarticle/the-left-trade-unions-and-mass-organizations
