سەردارئەکرەم -بەریتانیا
لە نێوان دووکەڵی کارگەکان و هاواری چەوساوەکاندا، کارڵ مارکس تەنها ئابووریناسێک نەبوو کە سەرقاڵی ژمارە و ئامار بێت، بەڵکو فەیلەسوفێک بوو کە جیهانی وەک شانۆیەکی گەورە دەبینی کە تێیدا ململانێی چینایەتی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت. بۆ تێگەیشتن لەوەی مارکس چۆن سەیری شانۆی دەکرد، دەبێت سەرەتا لەو ڕاستییەوە دەست پێ بکەین کە ئەو پێش ئەوەی ببێتە داڕێژەری "سەرمایە"، شەیدایەکی سەرسەختی ئەدەب و دراما بووە. لە ماڵەکەی مارکسدا، شکسپیر وەک "ئینجیل" وابوو؛ کچەکانی زۆربەی دیالۆگەکانیان لەبەر بوو و خودی مارکسیش زۆرجار لە کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا پەنای بۆ تێکستە شانۆییەکان دەبرد بۆ ئەوەی قووڵترین و ئاڵۆزترین چەمکە ئابوورییەکان ڕوون بکاتەوە. ئەمە تەنها حەزێکی ئەدەبی سادە نەبوو، بەڵکو گەڕان بوو بە دوای ئەو "ڕاستییە مرۆییە"دا کە تەنها لەسەر تەختەی شانۆدا بەو پەڕی ڕووتکردنەوەی فیکرییەوە دەردەکەوێت.کاتێک باس لە ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی دەکەین لە پەیوەندییدا لەگەڵ شانۆ، ئێمە باس لە جوڵەیەکی بەردەوام دەکەین لە نێوان دژەکاندا. بۆ مارکس، شانۆ تەنها شوێنێک نییە بۆ گێڕانەوەی چیرۆک، بەڵکو تاقیگەیەکە کە تێیدا دیالێکتیکی ژیان نمایش دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، هەر کارەکتەرێکی سەر تەختەی شانۆ نوێنەرایەتی هێزێکی کۆمەڵایەتی یان ململانێیەکی مێژوویی دەکات. ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی فێرمان دەکات کە هیچ شتێک جێگیر نییە و هەموو شتێک لە گۆڕانکارییەکی بەردەوامدایە؛ شانۆش ڕێک ئەو شوێنەیە کە ئەم گۆڕانکارییە چڕ دەکاتەوە و لە چوارچێوەی کات و شوێنێکی دیاریکراودا پیشانی بینەر دەدرێت. کاتێک مارکس سەیری تراجیدیایەکی یۆنانی دەکرد، وەک تراجیدیای "پرۆمێسیۆس"ی ئیسکیلۆس، ئەو تەنها سەیری ململانێی خوداوەندەکانی نەدەکرد، بەڵکو سەیری ململانێی مرۆڤی دەبینی بۆ ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی سروشت و دەسەڵات. پرۆمێسیۆس بۆ مارکس یەکەمین شۆڕشگێڕی مێژوو بوو، شانۆش ئەو ئامرازە بوو کە ئەم شکۆمەندییەی مرۆڤی دەپاراست.
لە فەلسەفەی مارکسیدا، هونەر و ئەدەبیات، بە شانۆشەوە، وەک بەشێک لە "سەرخان" دادەنرێن کە لەسەر "ژێرخان" ی ئابووری کۆمەڵگا بنیات نراوە. ئەمەش واتای ئەوەیە کە شێواز و ناوەڕۆکی شانۆ، بە شێوەیەکی بنەڕەتی، لەلایەن پەیوەندییە ئابوورییەکان و ململانێی چینایەتییەوە دیاری دەکرێت. چاوی مارکس، شانۆ وەک گۆڕەپانێک دەبینێت کە تێیدا بیرۆکە باڵادەستەکانی چینە دەسەڵاتدارەکان بڵاو دەکرێنەوە و شەرعییەت بە سیستەمی زاڵ دەدرێت. بەڵام لە هەمان کاتدا، شانۆ دەتوانێت ببێتە سەکۆیەک بۆ دەنگی چینە چەوساوەکان و ئامرازێک بۆ هۆشیارکردنەوەی جەماوەر و وروژاندنی شۆڕش.
بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە شانۆ تەنها ڕەنگدانەوەیەکی پاسیڤی ئابوورییە. بە پێچەوانەوە، مارکس پێی وابوو کە شانۆ دەتوانێت ببێتە هێزێکی کاریگەر بۆ گۆڕینی مێژوو. کاتێک شانۆکارێک ماتریاڵیزمی مێژوویی وەک چەکێک بەکار دەهێنێت، ئەو هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە ئەو کێشانەی مرۆڤ پێیانەوە دەناڵێنێت "قەدەری خودایی" نین، بەڵکو دەرئەنجامی پەیوەندییەکی مێژوویی و ئابووریی دیاریکراون.
بۆچوونی مارکس لەسەر شانۆ، بە قووڵی لەسەر چەمکی ململانێی چینایەتی بنیات نراوە. ئەو پێی وایە کە شانۆ، وەک هەر فۆرمێکی دیکەی هونەر، دەتوانێت ئەو نادادپەروەری و چەوسانەوەیە نیشان بدات کە لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا بوونی هەیە. شانۆ دەتوانێت ئەو دژایەتییانە بخاتە ڕوو کە لە نێوان خاوەنکار و کرێکاردا هەیە، و ئەو ئازارانەی کە چینە هەژارەکان دەچێژن. چاوی مارکس، شانۆ وەک چەکێک دەبینێت لە دەستی شۆڕشگێڕاندا بۆ تێکدانی سیستەمی کۆن و بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر.
لە سەدەی بیستەمدا، بیرمەند و شانۆنامەنووسی ئەڵمانی، بێرتۆڵت برێخت، دیدگای مارکسیستی بۆ شانۆ پەرە پێدا و چەمکی "شانۆی ئیپیکی" (Epic Theater) ی خستە ڕوو. برێخت پێی وابوو کە شانۆ نابێت بینەر تووشی سۆز و هەستی کاتی بکات، بەڵکوو دەبێت بیری پێ بکاتەوە و هانی بدات بۆ گۆڕانکاری. چاوی برێخت، کە بە قووڵی لەژێر کاریگەری مارکسیدا بوو، شانۆی وەک تاقیگەیەک دەبینی بۆ شیکردنەوەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و دۆزینەوەی چارەسەر بۆیان. ئەو هەوڵی دەدا لە ڕێگەی "کاریگەریی نامۆکردن" ەوە، بینەر لەگەڵ نمایشەکەدا تێکەڵ نەبێت، بەڵکوو بە شێوەیەکی ڕەخنەیی سەیری بکات و پرسیار لەسەر واقیع بکات.
ئەم تێڕوانینە دواتر بووە بنەمای شانۆی "ئێپیک"ی بێرتۆڵت برێشت، کە تێیدا بینەر ناچار دەکرێت بیر بکاتەوە نەک تەنها هەست بکات. برێشت کە قوتابییەکی لێهاتووی مارکس بوو، پێی وابوو کە ئەرکی شانۆ تەنها گێڕانەوەی جیهان نییە، بەڵکو گۆڕینیەتی.
شانۆ لە ڕوانگەی مارکسەوە، تەنها شوێنێک نییە بۆ نمایشکردنی چیرۆکەکان، بەڵکوو شوێنێکە بۆ ئاشکراکردنی ڕاستییە شاراوەکانی کۆمەڵگا. ئەو شانۆ وەک ئامرازێک دەبینێت بۆ هۆشیارکردنەوەی جەماوەر لەسەر پێگەی خۆیان لە سیستەمی چینایەتیدا و هاندانیان بۆ خەباتکردن لە پێناوی ئازادی و یەکسانیدا. شانۆ دەتوانێت ئەو ئایدیالە سۆسیالیستییە بەرجەستە بکات کە مارکس خەونی پێوە دەبینی: کۆمەڵگایەکی بێ چین، کە تێیدا هەموو مرۆڤەکان یەکسانن و لە چەوسانەوە ڕزگاریان بووە.
دەتوانین بڵێین، چاوی مارکس شانۆ وەک هێزێکی گۆڕانکاری دەبینێت. شانۆ تەنها هونەرێک نییە کە واقیع لاسایی بکاتەوە، بەڵکوو هونەرێکە کە واقیع شیکار دەکات و هەوڵی گۆڕینی دەدات. ئەو شانۆ وەک پلاتفۆرمێک دەبینێت کە تێیدا دەنگی بێدەنگەکان دەبیسترێت و ململانێی چینایەتی دەخرێتە ڕوو. ئەم دیدگایە، شانۆ لە چوارچێوەی کات بەسەربردنێکی سادەوە دەباتە ئاستی ئامرازێکی شۆڕشگێڕانە بۆ بنیاتنانی جیهانێکی نوێ، جیهانێک کە تێیدا دادپەروەری کۆمەڵایەتی و یەکسانی باڵادەست بێت. شانۆ، بەم شێوەیە، دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لە خەباتی مرۆڤایەتی بۆ گەیشتن بە ئایدیالێکی باڵاتر لە بوون و پێکەوەژیان.