ئەوانەی قازانجی ڕاستەقینە دەکەن لەجەنگ، دەسەڵاتدارەکان و
بازرگانە گەورەکانن، نەک ئەو کەسانەی وەک دایکە ئازاکە هەوڵ دەدەن بەشێک لە پاشماوەی جەنگ بۆ خۆیان مسۆگەر بکەن
پەیامی بێرتۆڵت بریشت لەدایکەئازاکە
سەردارئەکرەم -بەریتانیا
شانۆگەریی "دایکە ئازاکە و منداڵەکانی" ی بێرتۆڵت بریشت، شانۆنامەنووسی گەورەی ئەڵمانی، یەکێکە لە ئەو شاکارە ئەدەبییانەی کە بە درێژایی مێژوو پەیامەکانی بە زیندوویی ماونەتەوە و هەمیشە جێگەی سەرنج و لێکۆڵینەوە بووە. ئەم شانۆگەرییە، کە لە ساڵی ١٩٣٩ نووسراوە، وەک وەڵامێک بوو بۆ هەڵکشانی فاشیزم و داگیرکردنی پۆڵەندا لە لایەن ئەڵمانیاوە، بەڵام پەیامە دژەجەنگییەکەی و ڕەخنەکانی لە بازرگانیی مرۆڤایەتی لە کاتی قەیرانەکاندا، وایکردووە لە هەموو سەردەمێکدا گونجاو بێت و وەک ئاوێنەیەک ڕووی ڕاستەقینەی جەنگ و چاوچنۆکی مرۆڤایەتی نیشان بدات.
بریشت بە ژیرییەوە ڕووداوەکانی شانۆگەرییەکەی لە سەدەی حەڤدەهەم و لە کاتی "جەنگی سی ساڵە" (١٦١٨-١٦٤٨) دا داناوە، کە جەنگێکی خوێناوی بوو لە نێوان کاسۆلیک و پرۆتستانتەکاندا و وێرانییەکی زۆری بە ئەوروپا گەیاند. ئەم هەڵبژاردنە مێژووییە ڕێگەی پێدەدات پەیامێکی گشتگیرتر بگەیەنێت و خۆی لە ڕەخنەی ڕاستەوخۆ لە ڕووداوەکانی سەردەمی خۆی بپارێزێت، لە هەمان کاتدا هاوکێشەیەکی مێژوویی دروست بکات کە نیشان بدات جەنگ چۆن بە درێژایی مێژوو مرۆڤایەتی وێران کردووە. پەیامی سەرەکی بریشت لەم شانۆگەرییەدا ئەوەیە کە جەنگ تەنها کارەساتێکی سروشتی نییە، بەڵکو بەردەوامبوونی بازرگانییە بە شێوازێکی تر. دایکە ئازاکە، کارەکتەری سەرەکی، ژنێکی بازرگانە کە گالیسکەیەکی پڕ لە پێداویستییەکانی جەنگ بەدوای سوپادا ڕادەکێشێت و هەوڵ دەدات لەم ئاژاوەیەدا قازانج بکات. ئەو نەک تەنها لە جەنگدا قازانج دەکات، بەڵکو بەشێکە لە سیستەمەکە.
بریشت نایەوێت بینەر دایکی ئازاو دڵسۆز ببینێت، بەڵکو دەیەوێت لێی تێبگات و ڕەخنەی لێبگرێت. ئەو نیشانی دەدات کە چۆن دایکە ئازاکە، لە هەوڵی پاراستنی بازرگانییەکەیدا، یەک لە دوای یەک منداڵەکانی لەدەست دەدات، بەڵام هێشتا وانە وەرناگرێت و بەردەوام دەبێت لە ڕاکێشانی گالیسکەکەی بە تەنیا.
شانۆگەرییەکە بە شێوەیەکی قووڵ ئیدانەی جەنگ دەکات و نیشان دەدات کە جەنگ چۆن ژیانی مرۆڤەکان وێران دەکات و هیچ براوەیەکی نییە. دایکە ئازاکە و منداڵەکانی، سەرەڕای هەوڵەکانیان بۆ مانەوە و قازانجکردن، لە کۆتاییدا هەموویان دەبنە قوربانی جەنگ. بریشت جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جەنگ تەنها وێرانی و مەرگ ناهێنێت، بەڵکو بەها مرۆییەکانیش دەشێوێنێت و مرۆڤەکان ناچار دەکات سازش لەسەر بنەما ئەخلاقییەکانیان بکەن. دایکە ئازاکە جەنگ وەک دەرفەتێکی بازرگانی دەبینێت و زیاتر بایەخ بە قازانج دەدات وەک لە ژیانی منداڵەکانی. ئەمەش نیشانەیەکە لەوەی چۆن سیستەمی سەرمایەداری و چاوچنۆکی دەتوانێت مرۆڤایەتی لە کاتی جەنگدا لەناو ببات. بریشت دەڵێت: "قازانجە گەورەکان لەلایەن خەڵکی بچووکەوە نایەتە دی". ئەم وتەیە بە ڕوونی نیشان دەدات کە چۆن لە کاتی جەنگدا، ئەوانەی قازانجی ڕاستەقینە دەکەن، دەسەڵاتدارەکان و بازرگانە گەورەکانن، نەک ئەو کەسانەی وەک دایکە ئازاکە هەوڵ دەدەن بەشێک لە پاشماوەی جەنگ بۆ خۆیان مسۆگەر بکەن.
لە سەرەتادا، دایکە ئازاکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەوڵەکانی بۆ قازانجکردن لە جەنگدا لە پێناوی پاراستنی منداڵەکانی و دابینکردنی ژیانێکی باشترە بۆیان. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەو ناچار دەبێت سازش لەسەر بەها ئەخلاقییەکانی بکات و منداڵەکانی بخاتە مەترسییەوە، کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی مردنیان. ئەمەش پرسیار لەسەر سروشتی خۆشەویستی دایکایەتی لە کاتی قەیرانەکاندا دروست دەکات و نیشان دەدات کە چۆن چاوچنۆکی و هەوڵدان بۆ مانەوە لە ژینگەیەکی دژواردا دەتوانێت مرۆڤ لە بەها ڕاستەقینەکانی دوور بخاتەوە. جەنگی سی ساڵە جەنگێکی ئایینی بوو لە نێوان کاسۆلیک و پرۆتستانتەکاندا، بەڵام بریشت نیشان دەدات کە جەنگەکە زیاتر لەسەر دەسەڵات بوو نەک ئایین. کارەکتەرەکان بە ئاسانی لایەنی خۆیان دەگۆڕن بەپێی بەرژەوەندییەکانیان، ئەمەش نیشانەیەکە لە بێبایەخبوونی باوەڕی ڕاستەقینە لە کاتی جەنگدا و چۆن ئایین دەکرێت وەک ئامرازێک بۆ پاساو هێنانەوە بۆ توندوتیژی و قازانج بەکاربهێنرێت.
بریشت بە شێوازێکی شۆڕشگێڕانە شانۆی بەکارهێناوە وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ گۆڕینی بیروڕای گشتی. ئەو دەیەوێت بینەر بیر بکاتەوە و ڕەخنە بگرێت، نەک تەنها سۆزدار بێت. ئەمەش لە ڕێگەی "کاریگەریی نامۆکردن بەدی دێت، کە تێیدا ڕووداوەکان بە شێوازێک پێشکەش دەکرێن کە بینەر ناچار دەکات لەسەر پەیامەکە قووڵ بێتەوە و خۆی لەگەڵ کارەکتەرەکاندا تێکەڵ نەکات. ئەم تەکنیکە شانۆییە، کە تایبەتمەندی شانۆی ئیپیکی بریشتە، وایکردووە شانۆگەرییەکە تەنها چیرۆکێک نەبێت، بەڵکو وانەیەکی فێرکاری بێت بۆ بینەران.
"دایکە ئازاکە و منداڵەکانی" کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر شانۆ و ئەدەبیاتی جیهانی هەبووە. پەیامە دژەجەنگییەکەی و شیکارییە قووڵەکەی بۆ سروشتی مرۆڤ لە کاتی قەیرانەکاندا، وایکردووە ببێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ. بریشت لەم شانۆگەرییەدا نیشان دەدات کە چۆن جەنگ، سەرەڕای هەموو وێرانییەکانی، دەتوانێت ببێتە پیشەیەک و مرۆڤەکان ناچار بکات سازش لەسەر بەها مرۆییەکانیان بکەن. لە کۆتاییدا، دایکە ئازاکە بە تەنیا و بە گالیسکە بەتاڵەکەیەوە بەردەوام دەبێت لە ڕێگاکەی، ئەمەش وێنەیەکی تراژیدی و هەمیشەیی مرۆڤایەتییە کە لە بازنەیەکی بێ کۆتایی جەنگ و قازانجدا گیرۆدە بووە. بریشت دەیەوێت بەم وێنەیە بینەر هان بدات بۆ بیرکردنەوە لە دەرئەنجامەکانی جەنگ و بەرپرسیارێتی مرۆڤ لە بەرامبەر ئەم کارەساتەدا، و هۆشیارییەک دروست بکات کە جەنگ تەنها کێشەی سەربازی نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی کۆمەڵایەتی و مرۆییە کە کاریگەری لەسەر هەموو لایەنەکانی ژیان دادەنێت.