دیداری - سه‌هه‌ند كۆیی
له‌م سەردەمەدا که تێیدا تەکنەلۆژیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بونه‌ته بەشێکی سەرەکیی ژیانی ڕۆژانەمان، کۆمەڵگە ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەخت بووەتەوە؛ لێرەدا هێڵی نێوان ڕاستی و درۆ هێندە کاڵ بووەتەوە کە زۆرجار ڕەسەنایەتی .لەناو ئەم شەپۆلە خێرایەدا بەها کۆمەڵایەتییەکان کاڵ دەبنەوە. ئەم گۆڕانکارییە نەک تەنها ئامرازەکان، بەڵکو گەوهەری پێکەوە ژیانیشی شێواندووە و جۆرە نامۆبوونێکی گشتیی بەرهەم هێناوە کە پێویستی بە وردبوونەوەیەکی ئەکادیمی هەیە. بۆ تاوتوێکردنی ئەم پرسە ئاڵۆزانە، لەم دیدارە تایبه‌تییه‌ی ڕۆژنامه‌ی ڕێگای كوردستاندا: میوانداریی 'مامۆستا بەکر صدیق' دەکەین؛ توێژەرێکی کۆمەڵایەتیی خاوەن ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی کە پەردە لەسەر ئەو مەترسییانە لادەبات کە پلاتفۆرمەکانی وەک سناپچات و فەیسبووک و تیکتۆک بۆ سەر خێزان و نەوەی نوێ دروستیان کردووە. ئەم گفتوگۆیە هەوڵێکە بۆ دەرخستنی ئەو ڕاستییە پەنهانانەی لەژێر کاریگەریی 'بەکارهێنانە نادروستەکاندا' نوقم بوون، تاوەکو لە ڕێگەی هۆشیارییەوە شکۆ و شوناسی نەتەوەییمان لەم گێژاوەدا بپارێزین.
* وەک دەزانن خێزان سه‌رچاوه‌ی په‌روه‌ردە و بنه‌مای کۆمەڵگەیە، ئایا تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چۆن ئەم بنەمایەیان ڕووبەڕووی مەترسی کردووەتەوە؟
ـــــــــ کاتێک سەیری واقیعی ئێستای خێزان دەکەین، دەبینین جۆرێک لە "کۆچی ناوەکی" ڕوویداوە. ئەندامانی خێزان لەژێر یەک سەقفدا دەژین، بەڵام هەر یەکەیان لە جیهانێکی خەیاڵی و جیاوازدا نوقم بوون. سناپچات و فەیسبووک بوونەتە دیوارێکی مەجازی کە ڕێگری لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ و گەرمی نێوان دایک و باوک و منداڵ دەکات. کاتێک دایک یان باوک زیاتر لەوەی گرنگی بە پەروەردەی منداڵەکەی بدات، خەریکی نیشاندانی وێنەیەکی نموونەیی و ساختەی ژیانی خۆیەتی لە سناپچات، لێرەدا درزێکی گەورە لە نێوان واقیع و خەیاڵ دروست دەبێت. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی منداڵ هەست بە پشتگوێخستن بکات و پەنا بۆ جیهانی دەرەوە ببات کە پڕە لە مەترسی و کەسانی نەناسراو.
* سەکۆی تیکتۆک لەم دواییانەدا بووەتە جێگەی باسێکی زۆر، ئێوە وەک پسپۆڕێکی کۆمەڵایەتی ئەم دیاردەیە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
ـــــــــ تیکتۆک لە ئێستادا گەورەترین مەترسییە بۆ سەر شوناسی نەتەوەیی و کولتووریمان ئەگەر بەم شێوەیە بەردەوام بێت. لێرەدا ئێمە باس لە "بازرگانیکردن بە بەهاکان" دەکەین لە پێناو بەدەستهێنانی بینەر و لایک. زۆرێک لە گەنجان و تەنانەت تەمەنەکانی تریش، پەنا بۆ ڕەفتاری نەشیاو و قسەی ناشرین دەبەن تەنها بۆ ئەوەی ببنە "ترێند". ئەمە دەبێتە هۆی سووککردنی شکۆی مرۆڤ و تێکدانی ئەو سنوورە ئەخلاقییانەی کە کۆمەڵگەی ئێمەیان ڕاگرتبوو. خراپییەکە لەوەدایە کە ئەم پلاتفۆرمە وای کردووە کەسانی نەزان و بێ بەهرە ببنە "سەرمەشقی" نەوەی نوێ، ئەمەش کارەساتێکی گەورەی مەعریفی و پەروەردەییە کە ئەنجامەکەی لە ساڵانی داهاتوودا بە ڕوونی دەردەکەوێت.
* ئایا خراپ بەکارهێنانی ئەم تۆرە کۆمەڵایەتییانە چۆن دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی تاک و خێزان؟
ـــــــــ لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە زانیارییە کەسییەکان بوونەتە کاڵا. بڵاوکردنەوەی هەموو وردەکارییەکی ژیان لە سناپچات، لە خواردن و گەشت و شوێنی نیشتەجێبوون، ڕێگە خۆش دەکات بۆ تاوانباران و کەسانی نەفس نزم کە سوود لەو زانیارییانە وەربگرن بۆ هەڕەشەکردن یان دزی و تێکدانی ناوبانگ. زۆرێک لە کێشە کۆمەڵایەتییەکانی ناو دادگاکان سەرچاوەکەیان نامەیەکی فەیسبووک یان ڤیدیۆیەکی سناپچاتە کە بە بێباکی بڵاوکراوەتەوە. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پاراستنی تایبەتمەندی بەشێکە لە پاراستنی شەرەف و کەرامەت، بەڵام بەداخەوە تێگەیشتن بۆ ئەم لایەنە زۆر لاوازە و زۆرجار کاتێک مرۆڤ هەست بە مەترسی دەکات کە کار لە کار ترازاوە.
* دەرئەنجامی ئەو نەوەیەی کە «هەموو شتێک دەزانێت بەڵام لە هیچ شتێک تێناگات» چی دەبێت؟
ـــــــــ بەداخەوە، ئێمە لەبەردەم دیاردەیەکداین کە پێی دەوترێت "مەعریفەی پچڕپچڕ". چونكه بەکارهێنەری تیکتۆک و فەیسبووک ڕادێت لەسەر وەرگرتنی زانیاریی خێرا و کورت، کە دوورە لە هەرچەشنە ڕوانینێکی ورد و هۆشیار. ئەمە وای کردووە کتێب خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی زانستی لەناو نەوەی نوێدا پاشەکشە بکات. بە جۆرێک کە مێشک ڕادێت تەنها لەسەر بینینی ڤیدیۆی ١٥ چرکەیی و چیتر توانای سەرنجدانی لەسەر بابەتێکی فیکری یاخود ئەکادیمی بۆ ماوەی کاتژمێرێک نامێنێت. ئەنجامەکەشی دەبێتە دروستبوونی نەوەیەک کە "هەموو شتێک دەزانێت بەڵام لە هیچ شتێک تێناگات". ئەمە هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر ژێرخانی فیکریی کۆمەڵگەی ئێمە و وادەکات بڕیارە چارەنووسسازەکان لەسەر بنەمای سۆز و زانیاریی هەڵە بدرێن.
* کاریگەریی پەیجە سێبەرەکان لە دوورخستنەوەی گەنج لە دیدە نیشتمانییەکەی چییە؟
ـــــــــ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە مەیدانی بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندە و توندڕەوی. لێرەدا دیاردەی "ژووری دەنگدانەوە" دروست دەبێت، واتە مرۆڤ تەنها گوێی لەو دەنگانە دەبێت کە لەگەڵ بیروباوەڕی خۆی هاوڕان و ڕەخنەی لێناگرن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کۆمەڵگە بەسەر چەندین جەمسەری دژ بەیەکدا دابەش ببێت، به‌بێ ئەوەی هیچ پردێکی گفتوگۆ لە نێوانیاندا بمێنێت؛ هۆکاری سەرەکیی ئەم دۆخەش لەوەدایە، کە لە تیکتۆک و فەیسبووکدا درۆ و چەواشەکاری زۆر بە خێرایی بڵاو دەبنەوە و دەرفەت دەدەنە کەسانی ناشایستە، کە لە ڕێگەی لێدوانی پڕ لە ڕووکەشەوە مێشک و هۆشی جەماوەر دەگۆڕن و ڕاستییە مێژووییەکان پێچەوانە دەکەنەوە. دواجار ئەم مەترسییە گەنج لە دیدە نیشتمانییەکەی دوور دخاتەوە و دەیکاتە پاشکۆی شەڕەقسەی پەیجە سێبەرەکان، ئەمەش لێکترازانی کۆمەڵگە خێرا‌تر دەکات.
* چۆن دەتوانین مامەڵەی دروست لەگەڵ تەکنەلۆژیادا بکەین بۆ ئەوەی نەبین بە کۆیلەی شاشەکان؟
ـــــــــ تەکنەلۆژیا بۆ خۆی نە باشە و نە خراپ، بەڵکو شێوازی مامەڵەی ئێمەیە ئاراستەکەی دیاری دەکات. کۆمەڵگەی کوردیش لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورەدایە؛ یان دەبێتە کۆیلەی شاشەکان، یان بە هۆشیاری و پەروەردەیەکی دروست سوود لەم پێشکەوتنانە وەردەگرێت. لێرەدا، پاراستنی زمان و ڕێزمانی کوردی لەناو ئەم تۆڕانەدا ئەرکێکی نەتەوەییە. چارەسەری بنەڕەتیش لەوەدایە ناوەندەکانی پەروەردە بابەتی «هۆشیاریی دیجیتاڵی» بخەنە ناو پڕۆگرامەکانیانەوە، له هه‌مانكاتیشدا، دایک و باوک چاودێرێکی هاوڕێیانەی نه‌وه‌كانیان بن و میدیاکانیش لە جیاتی بایەخدان بە کەسایەتییە ناوەڕۆک پوچەکان، با ڕووناکی بخەنە سەر گەنجە داهێنەرەکان؛ تاوەکو فێر بین ئەم ئامرازانە بۆ خزمەتی ژیان بەکاربهێنین نەک تێکدانی.