ئامادەكردنی: ئەوین حەكیم پوور
پێشەكی:
كاتێك لە ئابی ٢٠١٤دا، ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش پەلاماری شەنگال و ناوچە ئێزیدییەكانی دا ، جیهان شاھیدی یەكێك لە دڕندانەترین تاوانەكانی سەدەی بیست و یەكەم بوو. ئەوەی ڕوویدا تەنها هێرش و داگیركارییەكی سەربازی نەبوو، هەوڵێكی ڕێكخراو بوو بۆ لەناوبردنی یەكجاریی پێكهاتەیەك كە هەزاران ساڵە پارێزگاری لە ناسنامەی ئاینی و كولتووریی خۆیان دەكەن. لەم نێوەندەدا، ژنانی ئێزیدی بوونە قوربانیی یەكەمی ستراتیژێكی داڕێژراو كە تێیدا "توندوتیژیی سێكسی" وەك چەكێكی كوشندە بۆ سڕینەوەی ڕەچەڵەك و شكاندنی شكۆی كۆمەڵگەیەك بەكارھێنرا.
لە ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكاندا، ڕۆژنامەی (ڕێگای كوردستان) دۆسیەی توندوتیژیی سێكسی و ئاستی هەوڵە نێودەوڵەتییەكان بۆ ناساندنی تاوانەكە وەك جینۆساید تاوتوێ دەكات وبۆ ئەم مەبەستە، چاوپێكەوتنێكی تایبەت لەگەڵ دكتۆر گەشە دارا حەفید، پسپۆڕی چوارچێوەی یاسایی تاوانە نێودەوڵەتییەكان و سەرۆكی ڕێكخراوی ئازادبوون ئەنجامداوە، چەند پرسێكی چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی و جۆر و وردەكاری ناوەرۆكی تاوانەكە ئاشكرادەكات .
ڕێگای كوردستان: دكتۆر گەشە، وەك پسپۆڕێكی یاسای نێودەوڵەتی، ئەو توندوتیژییە سێكسییەی بەرامبەر ژنانی ئێزیدی كرا، چ ناوێكی یاسایی لێدەنێیت؟ ئایا دەتوانین تەنها وەك "دەستدرێژی" سەیری بكەین؟
دكتۆر گەشە دارا حەفید: بۆ تێگەیشتن لەوەی بەرامبەر كچ و ژنانی ئێزیدی ڕوویدا، دەبێت پەنا بۆ پێناسە وردەكانی یاسای نێودەوڵەتی و پەیڕەوی ڕۆما (Rome Statute) ببەین. ئەوەی ڕوویدا تەنها دەستدرێژییەكی ئاسایی نەبوو، بەڵكو تاوانێكی گەورەی مەترسیدارە كە بە تەواوی سێ ڕەهەندی سەرەكی دەگرێتەوە: تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، تاوانی جەنگ، و تاوانی جینۆساید.
لە یاسای نێودەوڵەتیدا، توندوتیژیی سێكسی كاتێك وەك بەشێك لە هێرشێكی بەرفراوان و سیستماتیك ئەنجام دەدرێت، دەبێتە چەكێكی جەنگ. داعش بە بەرنامە ئەمەی كرد. جیاكردنەوەی ژنان لە پیاوان، و پاشان جیاكردنەوەی گەنجەكان لە بەتەمەنەكان و گۆڕینیان بۆ "كۆیلەی سێكسی"، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن لەسەر ئەوەی ئەمە پلانێكی سەربازی و سیاسی بووە. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان جەخت دەكاتەوە كە لە ژینگەی ململانێی چەكداریدا، قوربانی تەنانەت ئەگەر بە ڕواڵەتیش ڕەزامەندی بدات (لەژێر فشاری ژیان یان ترس)، هێشتا بە "توندوتیژیی سێكسی" ئەژمار دەكرێت، چونكە ئیرادەی قوربانییەكە لەژێر دەسەڵاتی جەللادەكەیدایە.
ئەم تاوانە هەموو جۆرەكانی لاقەكردن، كۆیلایەتیی سێكسی، لەشفرۆشیی زۆرەملێ، دووگیانیی زۆرەملێ و بازرگانیكردن بە مرۆڤەوە دەگرێتەوە. ئەوەی ژنانی ئێزیدی گێڕاویانەتەوە و دیۆكۆمێنت كراوە، دەیسەلمێنێت كە داعش توندوتیژیی سێكسی وەك ئامرازێكی "تۆقاندن" و "بڵاوكردنەوەی ئیرهاب" بەكارهێناوە؛ خوشك لەبەردەم خوشك، و ژن لەبەردەم هاوسەر و دایك و باوكی، شكۆی دەشكێنرا. ئەمە برینێكی وا دروست دەكات كە مەبەست لێی نەك تەنها ئازاردانی جەستەیی، بەڵكو لەناوبردنی ڕۆحیی تاكی ئێزیدی و هەڵوەشاندنەوەی خێزانی ئێزیدی بووە.
ڕێگای كوردستان: زۆرجار جینۆساید تەنها بە "كوشتنی بەكۆمەڵ" دەناسرێت، جەنابت چۆن توندوتیژیی سێكسی دەبەستیتەوە بە تاوانی جینۆسایدەوە؟
دكتۆر گەشە دارا حەفید: ئەمە خاڵێكی یەكجار گرنگە. پێناسەی جینۆساید لە ساڵی ١٩٤٨ و دواتر لە پەیڕەوی ڕۆمادا، تەنها كوشتن نییە. دوو بڕگەی سەرەكی هەن كە دەڵێن: "سەپاندنی بارودۆخێك كە ڕێگری لە وەچەخستنەوە بكات" و "گەیاندنی زیانی جەستەیی و ڕۆحیی قووڵ بە ئەندامانی گروپەكە". لێرەدا دەبێت بپرسین: داعش بۆچی ژنانی ئێزیدیی ڕفاند و دووگیانی كردن؟
پێكهاتەی ئێزیدی پێكهاتەیەكی ئاینی و نەتەوەیی داخراوە. هاوسەرگیری تەنها لەناو خۆیان و تەنانەت لە نێوان یەك چین (كاست)دا دەكرێت. داعش ئەمەی دەزانی. ئەوان دەزانن كە ئەگەر ژنێكی ئێزیدی لە غەیرە ئێزیدییەك منداڵی ببێت، بەپێی دابونەریتی كۆن، ئەو ژنە و ئەو منداڵە ڕووبەڕووی كێشەی قبوڵكردن دەبنەوە لەناو كۆمەڵگەی خۆیاندا. داعش ویستی لە ڕێگەی "دووگیانیی زۆرەملێ"وە، ڕەچەڵەكی ئێزیدی بشێوێنێت و وایان لێبكات كە نەتوانن وەچەی "پاك" بۆ پێكهاتەكەی خۆیان بخەنەوە.
زۆرێك لەو ژنانەی گەڕانەوە، منداڵەكانیان لەلایەن كۆمەڵگەكەیانەوە قبوڵ نەكرا، ئەمە بەو مانایەیە كە ئەو ژنە ئیتر ناتوانێت وەچە بۆ پێكهاتەی ئێزیدی بخاتەوە. لێرەدا توندوتیژیی سێكسی دەبێتە "جینۆسایدی بایۆلۆژی". ئێمە لە دادگای ڕواندا بینیمان كە یەكەم كەیس كە تێیدا توندوتیژیی سێكسی وەك جینۆساید ناسێنرا، كەیسی "ژان پۆل ئاكایسۆ" بوو؛ دادگا وتی: "لاقەكردن دەبێتە هۆی ئەوەی قوربانییەكە بە هۆكاری دەروونی و كۆمەڵایەتی ئیتر نەتوانێت وەچە بخاتەوە، ئەمەش هەوڵە بۆ لەناوبردنی گروپەكە".
بۆیە توندوتیژیی بەرامبەر ژنانی ئێزیدی، توندوتیژی بوو بەرامبەر داهاتوو و بەردەوامیی پێكهاتەی ئێزیدی.
ڕێگای كوردستان: باس لە لێكەوتە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكان دەكرێت، بەڵام پرسی "منداڵانی بێناسنامە" وەك برینێكی سارێژەنەبوو ماوەتەوە. وەك سەرۆكی ڕێكخراوی ئازادبوون چیتان لەم بوارەدا بینیوە؟
دكتۆر گەشە دارا حەفید: لێكەوتەكان تەنها هی ڕابردوو نین، بەڵكو ئێستا و داهاتووشمان دەسوتێنن. ژنانی ئێزیدی ئێستا لە پاشەكشەیەكی گەورەدان لە ڕووی خۆدروستكردنەوە. هیچ ستراتیژێكی نیشتمانیی ڕاستەقینە نییە بۆ گەڕاندنەوەی شكۆ و ئامادەكردنەوەی ئەوان بۆ ناو كۆمەڵگا.
كارەساتەكە لەوەدایە، كاتێك ئەم ژنانە گەڕانەوە، منداڵەكانیان لێ وەرگیرایەوە یان بێناسنامە مانەوە. لە سەردانمان بۆ مووسڵ، ئامارەكان دەڵێن نزیكەی ٨٠٠٠ منداڵ هەن كە بێناسنامەن. ئەم منداڵانە لەبەر ئەوەی باوكیان داعشی بووە یان نادیارە، و دایكیان ئێزیدییە، لە ناوەندی یاسا و دابونەریتدا ون بوون. بەپێی یاسای عێراق، ئاینی منداڵ بە باوكەوە دەبەسترێتەوە، و لەبەر ئەوەی باوك موسڵمان بووە (بە ناو)، منداڵەكە بە موسڵمان تۆمار دەكرێت. كۆمەڵگەی ئێزیدی ئەمە قبوڵ ناكات، و یاسای عێراقیش ڕێگە نادات منداڵەكە بچێتە سەر ناوی دایكی یان ئاینی دایكی هەڵبژێرێت.
ئەم منداڵانە ئێستا تەمەنیان گەیشتووەتە ١٠ بۆ ١١ ساڵ. ناتوانن بخوێنن، ناتوانن لە هیچ ئیمتیازاتێكی تەندروستی سوودمەند بن، و سبەینێ ناتوانن هاوسەرگیری بكەن یان كار بكەن. ئێمە كەمپینی "ناوی من ناوی دایكمە"مان دەستپێكرد و پڕۆژەیاسایەكمان ئامادە كرد بۆ هەمواركردنی یاسای نیشتمانی، بەڵام "تێگەیشتنی توندڕەوانە بۆ ئایین" لەناو پەرلەمان و ناوەندە بڕیاربەدەستەكاندا بووەتە بەربەست. یاساكانی ئێمە نەیانتوانی وەڵامدەری كارەساتێكی گەورەی وەك جینۆساید بن. ئێمە لەبەردەم نەوەیەكی پەراوێزخراوداین كە ئەگەر چارەسەر نەكرێن، دەبنە هەڕەشە بۆ سەر ئاشتیی كۆمەڵایەتی.
ڕێگای كوردستان: ١٠ ساڵ تێپەڕی و هێشتا مەلەفی جینۆسایدی ئێزیدییەكان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا یەكلا نەبووەتەوە. كێشە یاساییەكە لە كوێدایە؟
دكتۆر گەشە دارا حەفید: پرسی دادپەروەری لە عێراقدا "ئیفلیج" كراوە. هۆكاری یەكەم ئەوەیە عێراق ئەندامی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) نییە. كاتێك ئەندام نەبیت، دادگاكە ناتوانێت دەسەڵاتی بەسەر ئەو تاوانانەدا هەبێت كە لەسەر خاكی تۆ ئەنجام دەدرێن. هەوڵێك هەبوو لە كاتی حكومەتەكەی ئەیاد عەلاوی، بەڵام زوو پاشەكشەی لێكرا. ئیبراهیم جەعفەری كە وەزیری دەرەوە بوو، داوای دەكرد "سیادەی عێراق" بپارێزرێت و دادگاكانی عێراق خۆیان داعش دادگایی بكەن. بەڵام ئایا دادگاكانی عێراق چییان كرد؟
لێرەدایە كە غەدرێكی گەورە لە ئێزیدییەكان دەكرێت. داعشەكان لە عێراقدا تەنها بەپێی "ماددەی ٤ی تیرۆر" دادگایی دەكرێن. ئەمە بەو مانایەیە كە دەوڵەت وەك "تیرۆریستێكی ئاسایی" سەیری داعش دەكات، نەك وەك "ئەنجامدەری جینۆساید". لە دادگایی تیرۆردا، باس لە دەستدرێژیی سێكسی، كۆیلایەتی، و سڕینەوەی نەتەوەیی ناكرێت. قوربانییەكە تەنها وەك "قوربانیی تیرۆر" دەبینرێت، نەك وەك ژنێك كە جەستەی وەك چەكی جینۆساید بەكارهێنراوە.
تەنانەت ئەگەر تاوانبارەكە لەسێدارەش بدرێت، قوربانییەكە هەست بە گەڕانەوەی شكۆ ناكات، چونكە لە ناو حوكمەكەدا ئاماژە بەو ئازارە تایبەتە نەكراوە كە بەرامبەر ژنی ئێزیدی كراوە. لە یاسای نێودەوڵەتیدا، پێناسی لاقەكردن زۆر ئاسانترە بۆ سەلماندن لە بارودۆخی جەنگدا، بەڵام لە عێراقدا بەپێی پێناسە تەقلیدییەكان مامەڵە دەكەن كە زۆرجار مافی قوربانی تێدا دەفەوتێت. ئەم بێدەنگییە یاساییە وادەكات تاوانباران لە سزا ڕاستەقینەكەی خۆیان دەرباز بن.
ڕێگای كوردستان: چۆن دەتوانین ئەم مەلەفە بگەیەنینە دادگا نێودەوڵەتییەكان؟ ئایا هیوایەك ماوە؟
دكتۆر گەشە دارا حەفید: هیوایەك هەیە ئەگەر ئیرادەی سیاسی هەبێت. چەند ڕێگایەك هەن:
١. ئەندامبوون لە پەیڕەوی ڕۆما: ئەگەر عێراق ئێستا ببێتە ئەندام، دەتوانێت تاوانە "بەردەوامەكان" (وەك كچانی ئێزیدی كە تا ئێستاش لای داعشن) بخاتە بەردەم دادگاكە.
٢. یاداشتنامەی كاتی: عێراق دەتوانێت یاداشتێكی فەرمی بداتە ICC و بۆ ماوەی جەنگی داعش و تاوانی داعش، دان بنێت بە دەسەڵاتی دادگاكەدا.
٣. ئەنجومەنی ئاسایش: دەكرێت ئەنجومەنی ئاسایش دۆسیەكە ڕەوانە بكات، بەڵام لێرەدا بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەبنە بەربەست. زۆرێك لە دەوڵەتان دەترسن ئەگەر داعش دادگایی بكرێت، نهێنییەكانی پشتگیریكردنی سیاسی و دارایی داعش ئاشكرا ببن.
بە بڕوای من، "دروستكردنی دادگایەكی نێودەوڵەتیی تێكەڵاو" (Hybrid Court) كە لە عێراق بێت و دادوەری نێودەوڵەتی و ناوخۆیی تێدا بێت، باشترین چارەسەرە. عێراق نایەوێت ببێتە ئەندامی ICC، چونكە دەترسێت سبەینێ هێزە ناوخۆییەكانی تریش كە تۆمەتبارن بە پێشێلكاری، بخرێنە بەردەم دادگا.
عێراق وڵاتێكە پڕە لە كێشمەكێشم، و سیاسییەكان نایانەوێت خۆیان بخەنە بەردەم بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی.
بەڵام دەبێت بزانین، ئەگەر ئەم تاوانانە وەك "جینۆساید" سزا نەدرێن، ئەوا وەك مێژوو دووبارە دەبنەوە. ئەوەی لە ئەڵمانیا ڕوویدا كە تا ئێستا ١٢ كەیس یەكلا كراونەتەوە و تاوانباران بە جینۆساید سزا دراون، تیشكێكی هیوایە. كەیسی "تەها جومەیلی" لە ئەڵمانیا كە منداڵێكی ئێزیدی لە تینوێتیدا كوشت، سەلماندی كە دەكرێت دادپەروەری بەدی بێت. پەیامی من بۆ حكومەتی عێراق و هەرێم ئەوەیە: مێژوو بە سزادانی تیرۆر پاك نابێتەوە، بەڵكو بە ناساندنی جینۆساید و گەڕاندنەوەی مافی ئەو منداڵ و ژنانە پاك دەبێتەوە كە داعش ویستی بوونیان بسڕێتەوە.
پەرەگراف بۆ رۆژنامە.
"داعش دابونەریتی ئێزیدییەكانی دەزانی، بۆیە توندوتیژیی سێكسی و دووگیانیی زۆرەملێی وەك ئامرازێكی 'جینۆسایدی بایۆلۆژی' بەكارهێنا بۆ ئەوەی ڕەچەڵەكی ئەم پێكهاتەیە لەناو ببات."
"دادگاییكردنی داعشەكان بەپێی یاسای تیرۆر لە عێراق، جۆرێكە لە پەردەپۆشكردنی گەورەیی تاوانەكە؛ تیرۆر تەنها ئامراز بوو، بەڵام ئامانجەكە جینۆسایدی ئێزیدییەكان بوو."
"٨٠٠٠ منداڵی بێناسنامە لە مووسڵ، قوربانیی یاسایەكن كە ئامادە نییە دان بە مافی دایكتایەتیی ژنێكی ئێزیدیدا بنێت؛ ئەمە بەردەوامیی ئەو غەدرەیە كە داعش دەستی پێكرد."
"عێراق لەبەر پاراستنی سیادە و ترسی لێپرسینەوە لە لایەنە ناوخۆییەكان، ئامادە نییە مەلەفی داعش بباتە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی."