بەرەو ڕۆژی جیهانی زمانی دایک
دیمانە لەگەڵ فەرەیدوون سامان، سەرنووسەری گۆڤاری "زمان و زار".
گێڕانەوەی ئەرکی کولتووری چارەگێکی زمانەوانی بۆ پاراستن و دەستپاکی زمانی کوردی
*تکایە باسی مێژووی دەرچوونی گۆڤارەکە و مەبەستی سەرەکی لە دامەزراندنیدا بکە؟
- فەرەیدوون سامان: یەکەم ژمارەی گۆڤاری زمانناسی زمان و زار لە پاییزی ساڵی ٢٠٢١ بە مۆڵەتی فەرمی ڕۆژنامەنووسانی کوردستان دەرچوو و بڵاوکرایەوە.
ئامانجی سەرەکی دامەزراندنی ئەم وەرزانەیە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری زانستی و کولتوورییە بە زمانی کوردی و بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە ژینگە پەروەردەیی و میدیایی و هەروەها توێژینەوە لە زمانی کوردی لە ڕوانگەی مێژووی و جوگرافی و کۆمەڵایەتییەکاندا. دیارە زمانی کوردی لە زۆرێک لەو بوارانەدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بووەتەوە؛ لەوانەش نەبوونی یەک ستانداردی پەروەردەیی و پچڕانی نێوان زارە کوردییەکان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دەقە نووسراوەکاندا.
هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ئەرکی سەرەکی گۆڤارەکە بەهێزکردنی هەموو لک و زارەکانی زمانی کوردییە - لەوانە کرمانجی، سۆرانی، زازاکی، هۆرامی و لەک و کەلهور و بنزارەکانی تری زمانی کوردی.
- بۆچی بڕیارتاندا گۆڤارەکە بە چەند زمانێک بڵاو بکەنەوە و چ کاریگەرییەکی لەسەر ڕاکێشانی خوێنەرانی کورد، بەتایبەتتیش ئەوانەی زمانی کوردی نازانن هەبووە؟
- فەرەیدوون سامان: لەسەرەتای بڵاوکردنەوەوە گۆڤارەکەمان بە هەر سێ زمانەکانی کوردی و عەرەبی و فارسی، جارجارەش وتار و توێژنەوە لەسەر زمانی کوردی بە ئینگلیزی بڵاوکردۆتەوە، ئەم بڕیارە بە تەواوی هۆشیارییەوە بوو، چونکە زۆرێک لە کوردەکانی تاراوگە، کە لە وڵاتانی قەفقاس و خوراسان و مازاندران و تاران وبەغدا تەنانەت ئەوانەی لە دیاسپۆرا لە ئەوروپا دەژین، توانای خوێندنەوە و نووسینیان بە زمانی دایکی خۆیان نییە.
بۆ نموونە لە خوراسان کە دانیشتووانێکی زۆر لە کورد و کۆچبەرانی دەربەدەر لە سەدەکانی ڕابردوودا لەو هەرێمە دەژین، نەوەکانی ئیستایان زمانی دایکییان نازانن و مانەکەیان لە مەترسی لەبیرکردندایە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ئێمە بە زمانەکانی فارسی و عەرەبی وەک زمانێکی ناوەندی هەڵبژارد بۆ ئەوەی بتوانن لە ڕێگەی ئەم زمانانەوە شارەزاییان لە مێژوو و زمان و کولتووری کوردی هەبێت.
لە ئەنجامدا سروشتی سێ زمانەیی گۆڤارەکە وایکرد کە مەودای بینەران فراوانتر بێت و پردێکی پەیوەندی لە نێوان توێژەران و ڕۆشنبیران لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و ئێران و هەندەران دروست بکات.
*بابەتەکانی سەرەکی و سیاسەتی ناوەڕۆکی گۆڤارەکە چین؟
- فەرەیدوون سامان: زمان و زار گۆڤارێکی وەرزی و زمانەوانییە کە لەسەر سنووری نێوان توێژینەوەی زمانەوانی و کولتووری و کۆمەڵایەتی کاردەکات. لەم گۆڤارە مامەڵە لەگەڵ کۆکردنەوەی زمانی ستاندارد و شیکاری مێژوویی زمانی کوردی دەکەین، بەڵام لە هەمان کاتدا، دیدێکی کولتووری و شارستانیمان هەیە بۆی. توێژینەوە بڵاوکراوەکانی لە سەردەمەمە دێرینەکانی وەک سەردەمی ساسانی تا سەردەمی ئیسلامی لە گەشەکردنی زمانی کوردی دەکۆڵنەوە و باس لە جۆراوجۆری زارە کوردییەکان لە هەر لە تەنگەی هورمزەوە تا ماکۆ، لە ئیلامەوە تا ئامەد و لە کرماشانەوەوە تا ناوچەەکانی ڕۆژاوای کوردستان دەکەن.
* خوێنەری سەرەکی گۆڤارەکەتان کێن و لە کوێ زیاتر دەخوێنرێتەوە؟
- فەرەیدوون سامان: ئامانجی گۆڤارەکە زۆر فراوانە؛ لە پرۆفیسۆر و توێژەرانی زانکۆوە تا خوێندکاران و چالاکوانانی کولتووری و ئارەزومەندانی زمان و مێژوو کورد. نوسخەی چاپکراو و دیجیتاڵی لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان، شارەکانی ئێران، هەروەها لە نێو کۆمەڵگاکەنی کورد لە قەوقاز و کوردستان، تورکیا و سوریا (باکور و رۆژاڤا) و ئەوروپا، بە تایبەت ئەڵمانیا. خۆشبەختانە لەلایەن ئەکادیمیست و زمانناسانی ئێرانەوە پێشوازییەکی باشی لێکرا.
*تیمی سەرنووسەری و نووسەرانی گۆڤارەکە کێن؟
- فەرەیدوون سامان: دەستەی نووسەرانی گۆڤارەکە لە حەوت توێژەر و دکتۆرا لە زمانەوانی پێکدێت، کە هەریەکەیان تایبەتمەندن بە یەکێک لە لقەکانی زمان و زاراوەی کورد. ئەندامە چالاکەکانی گۆڤارەکە لە شارە جیاوازەکانەوەن لەوانە هەولێر و ئیلام و ناوچەکانی تری کورد. جگە لەوەش زۆرێک لە زمانەوانان و نووسەرانی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بەشدارییان لە دەوڵەمەندکردنی ناوەڕۆکی گۆڤارەکەدا کردووە بە ناردنی بابەتەکانی زانستی.
*چ تەحەددایەك و سوودێكی هەیە كە سێ زمانەیی هێنانی بۆ تیمەكە؟
- فەرەیدوون سامان: لە لایەکەوە فرە زمان بوون بازنەی بینەرانی فراوانتر کردووە و پەیوەندییەکی کولتووری دروستکردووە، بەڵام لە لایەکی دیکەوە بارێکی زانستی و تەکنیکی زۆر دەخاتە سەر تیمی سەرنووسەری. وەرگێڕانی وردی چەمکە زمانەوانییەکان و وشەسازی ڕەسەن بە سێ زمان پێویستی بە زانیاری تایبەتمەند هەیە، هەماهەنگی لە نێوان وەرگێڕان و ئاشنابوونی قووڵ بە پێکهاتە زمانەوانییەکان.
بەڵام ئێمە ئەم زەحمەتییە بە جۆرێک لە ئەرکی کولتووری دەزانین؛ چونکە ئێمە پێمان وایە کە دیالۆگ لە نێوان زمانەکاندا یارمەتیدەرە بۆ پاراستن و دینامیزمی زمانی کورد.
*چی گۆڤارەکەت جیاواز دەکات لە بڵاوکراوەکانی تر؟
- فەرەیدوون سامان: گرنگترین تایبەتمەندی جیاکەرەوەی کات و کات زانستییە و لە هەمان کاتدا ڕوانگەی کولتوورییە. ئەم گۆڤارە نەک هەر باس لە لێکۆڵینەوەی زمانەوانی دەکات، بەڵکو ئەرکی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسەتەکانی زمانی سەدەی ڕابردوودا دەبینێت؛ ئەو سیاسەتانەی کە بە گوێرەی زمانەوانان، جۆرێک بوون لە "زمانی کوساید" دژی زمانی کورد.
لەم ڕوانگەیەوە هەر ژمارەیەکی گۆڤارەکە بەڵگەنامەیەکە بۆ تۆمارکردن و شیکردنەوە و زیندووکردنەوەی زمان و کولتوری نەتەوەیەک.
-*لە سەردەمی میدیای دیجیتاڵیدا، چ شوێنێک بۆ گۆڤارە چاپکراوەکان لەبەرچاو دەگریت؟
- فەرەیدوون سامان: سەرەڕای فراوانبوونی میدیای ئۆنلاین، ئێمە پێمان وایە کە بڵاوکراوە چاپکراوەکان هێشتا ڕۆڵێکی جێگرەوەیان نییە. گۆڤارێکی چاپکراو بەڵگەنامەیەکی فیزیکی میراتی زمانەوانی و کولتوورییە و بوونی لە کتێبخانە و زانکۆکاندا بەشدارە لە هەمیشەیی و فۆرماڵیزمی زمانەکە.
لە هەمان کاتدا وەشانی دیجیتاڵی گۆڤارەکەش پەرەی پێدەدرێت بۆ ئاسانکاری پەیوەندی نێوان نەوەی گەنج و توێژەران.
*یەکێک لە لایەنە چالاکەکانی گۆڤارەکە ئەنجامدانی کۆنفرانسی زانستی و کۆبوونەوەکانە. تکایە باسی ئەم چالاکییانە بکەن؟
- فەرەیدوون سامان: هاوکات لەگەڵ بڵاوکردنەوەی گۆڤارەکە، هەموو ساڵێک لە ڕۆژی جیهانی زمانیدا، کۆنفرانسی زانستی و کولتووری ئەنجام دەدەین. ئەم کۆبوونەوانە بە ئامانجی ئاڵوگۆڕی دیدگا و نزیککردنەوەی قسەکەرانی زاراوە جیاوازەکان و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی زمانێکی ستاندارد لە نێوان لقە جیاوازەکانی زمانی کورددا پێکهێنراون.
لە نێو ئەم ڕووداوانەدا دەتوانرێت باسی ئەمانەی خوارەوە بکرێت:
کۆنفرانسی "زمانی کورد لە دامەزراوە یاساییەکان" - هاوینی ٢٠٢١
کۆنفرانسی "زمانی ستانداردی کورد" - بەهاری ٢٠٢٢
کۆنفرانسی "زمان و زاراوەی کورد" - بەهاری ٢٠٢٤
کۆنفرانسی "زمانی کورد لە دامەزراوە گەشتیارییەکان" - هاوینی ٢٠٢٥
"مافی زمانی کۆمەڵگا دەشتەکانی نەینەوا" کۆبوونەوە - پاییزی ٢٠٢٥
تا ئێستا ٣ بەرگ کتێب لەم کۆنفرانسانەوە بڵاوکراونەتەوە؛ یەکێکیان بە ناونیشانی "زمان و یاسا" و ئەوی دیکەیان زمانی کوردی لە بواری بازرگانی و گەشتیاریدا. ئەم کۆمەڵانە