دانا حەمید
لە واقیعی ئەمڕۆماندا، گەورەترین تراژیدیای ژیان لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە هەموو پێداویستییەکی سادە و سروشتیی مرۆڤ، دەبێتە شتێک بۆ کڕین و فرۆشتن. کاتێک بەیانیان چاو دەکەینەوە، نان تەنها بۆ تێرکردنی برسێتی نییە، بەڵکوو کاڵایەکە دەبێت بیکڕین؛ خانوو چیتر ئەو پەناگە ئارامە نییە کە خێزانێک تێیدا بحەسێتەوە، بەڵکوو بووەتە پڕۆژەیەکی وەبەرهێنان و بارگرانییەکی قورس بۆ کرێنشینان؛ تەنانەت ماندووبوون و ئارەقی ناوچەوانی مرۆڤیش بووەتە کاڵایەک کە لە بازاڕی کاردا هەرزانفرۆش دەکرێت. ئەم دۆخە تاڵەی ئەمڕۆ کە هەموومان پێیدا تێدەپەڕین، هەمان ئەو ڕاستییەیە کە لە فیکری مارکسیدا بە «کاڵابوون- Commodification» ناودەبرێت؛ واتە ئەو ساتەی کە «بەهای بەکارهێنان»ی شتەکان (سوودە ڕاستەقینەکەیان بۆ مرۆڤ) دەکەوێتە ژێر پێی «بەهای ئاڵوگۆڕ» (نرخەکەیان لە بازاڕدا). ئەم گۆڕانە ترسناکە، خاڵی دەستپێکی نامۆبوون و چەوساندنەوەی سیستەماتیکی مرۆڤی مۆدێرنە. کاتێک سەیری دیمەنی ئابووریی وڵاتانی کرێخۆر (ڕەیعی) دەکەین، دەبینین ئەم مۆدێلە بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و چڕ خۆی نمایش دەکات. ئەم جۆرە ئابوورییە، کە پشت بە داهاتی فرۆشتنی یەک سەرچاوەی سروشتی وەک نەوت دەبەستێت، بووەتە نموونەیەکی بەرجەستەی ئەو سیستەمەی کە تێیدا پارە و قازانج، هەموو بەها مرۆییەکانی دیکەی قووتداوە.
لێرەدا، نەوت وەک «کاڵای کاڵاکان» ڕۆڵ دەبینێت؛ ئەو کاڵا جادووییەی کە بەهای هەموو شتێکی دیکە دیاری دەکات و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای نزیکی و دووری لەم سەرچاوە زێڕینەدا دادەڕێژێتەوە. بەمانایەکی دیکە؛ نەوت، لەدیدی نووسەری ئێران-ئەمریکی (ڕەزا نیگارستانی)یەوە، ڕۆڵی سوبێکت دەبینێ و لە دۆخی ئۆبێکتدا نەماوەتەوە.
ئەم دۆخە، چینێکی نوێی بۆرژوازیی دەڵاڵ و کۆمپرادۆری دروستکردووە؛ چینێک کە خۆی بەرهەمهێنەر نییە، بەڵکوو تەنها ڕۆڵی دەڵاڵ و نێوەندگیر دەبینێت لەنێوان سەرمایەی جیهانی و بازاڕی ناوخۆدا. ئەم چینە، کە دەسەڵاتی سیاسی و ئابووریی لە دەستدایە، لەبری وەبەرهێنان لە کەرتە بەرهەمهێنەرەکانی وەک گەشتیاری، کشتوکاڵ و پیشەسازی، سەرمایەکەی لە کەرتە خزمەتگوزارییە مشەخۆرییەکانی وەک بازرگانیی ئۆتۆمبێل، کاڵای جوانکاری، ڕێستۆرانت، لە هەمووی ترسناکتر، کەرتی عەقاراتدا چڕ دەکاتەوە. ئەمەش وایکردووە کە شارەکان پڕ ببن لە تاوەری بێڕۆح و مۆڵی بریقەدار، لە کاتێکدا کێڵگە کشتوکاڵییەکان وشک دەبن و کارگەکان دادەخرێن. بەم شێوەیە، کۆمەڵگە لە کۆمەڵگەیەکی بەرهەمهێنەرەوە دەگۆڕێت بۆ کۆمەڵگەیەکی بەکاربەر، کە تێیدا بەهای مرۆڤەکان بەپێی توانای کڕینیان پێوانە دەکرێت، نەک توانای بەرهەمهێنانیان.
ئەم پڕۆسەی کاڵابوونە، بە شێوەیەکی سیستەماتیک دەبێتە هۆی نامۆبوونی مرۆڤ لە چوار ئاستی جیاوازدا. یەکەم، نامۆبوون لە بەرهەمی کارەکەی: کرێکار یان فەرمانبەر هەست ناکات ئەو شتەی بەرهەمی دەهێنێت هی خۆیەتی. کارمەندێک کە لە کۆمپانیایەکی نەوتدا کار دەکات، هیچ پەیوەندییەکی ڕۆحی لەگەڵ ئەو نەوتەدا نییە کە دەردەهێنرێت؛ تەنها هێزی کاری خۆی دەفرۆشێت لە پێناو مووچەیەکدا، لە کاتێکدا بەرهەمی کارەکەی دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوونی چینێکی کەمینە. دووەم، نامۆبوون لە خودی پڕۆسەی کارکردن: کارکردن لەبری ئەوەی ببێتە چالاکییەکی داهێنەرانە، دەبێتە ئەرکێکی ناچاری و بێزارکەر کە مرۆڤ تەنها بۆ پارە ئەنجامی دەدات. سێیەم، نامۆبوون لە جەوهەری مرۆیی خۆی: بەپێی بۆچوونی مارکس، ئەوەی مرۆڤ لە ئاژەڵ جیا دەکاتەوە، توانای کارکردنی ئازاد و داهێنەرانەیە. بەڵام لە سیستەمی سەرمایەداریدا، مرۆڤ ئەم جەوهەرەی خۆی لەدەست دەدات و کارکردنی دەبێتە هاوشێوەی کارکردنی ئاژەڵێک، تەنها بۆ مانەوە و بەردەوامیدان. چوارەم، نامۆبوون لە مرۆڤەکانی تر: کاتێک هەموو شتێک دەبێتە کاڵا، پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکانیش دەبێتە پەیوەندییەکی بازرگانی و ڕکابەرانە. هاوکار دەبێتە ڕکابەر و دراوسێ دەبێتە کەسێک کە دەبێت خۆتی لێ بپارێزیت. ئەم دۆخە، کۆمەڵگە لە تۆڕێکی هاوکارییەوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕەپانێکی جەنگ.
لەم مۆدێلە ئابوورییەدا، دەوڵەت ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت وەک ئامرازی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی چینی بۆرژوازیی دەڵاڵ. بەپێی ڕاڤە مارکسییەکە، دەوڵەت دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە، بەڵکوو «لیژنەی بەڕێوەبردنی کاروباری چینی بۆرژوازییە». لە ئابوورییەکی ڕەیعیدا، داهاتی سەرچاوە سروشتییەکان لەلایەن دەسەڵاتەوە قۆرغ دەکرێت و وەک ئامرازێک بۆ کڕینی وەفاداری و کپکردنی ناڕەزایەتییەکان بەکاردەهێنرێت. ئەمەش لە ڕێگەی دامەزراندنی کەرتی گشتی زەبەلاح و مشەخۆرەوە دەکرێت، کە تێیدا ژمارەیەکی یەکجار زۆری خەڵک وەک مووچەخۆر دادەمەزرێنرێن بۆ ئەوەی ببنە بەشێک لە تۆڕی پشتیوانیی دەسەڵات. ئەم مووچەخۆرییە سیاسییە دەبێتە هۆی کوشتنی ڕۆحی بەرهەمهێنان. لە هەمان کاتدا، ئەم داهاتە بۆ پڕچەککردنی دامودەزگا سەرکوتکەرەکان بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستنی ئەم سیستەمە. هەروەها، لە ڕێگەی پڕۆژە گەورەکانی ژێرخانەوە، گرێبەستەکان دەدرێنە ئەو کۆمپانیایانەی کە سەر بە چینی دەسەڵاتدارن، ئەمەش دەبێتە هۆی زیاتر چڕبوونەوەی سەرمایە لە دەستی کەمینەیەکدا.
یەکێک لە ئاکامە کارەساتبارەکانی ئەم مۆدێلە، دروستبوونی «سوپای یەدەگی کارە». ئەم چەمکە ئاماژەیە بۆ ئەو ژمارە زۆرەی کرێکاران و دەرچووانی زانکۆ کە بێکارن یان لە کارێکی نادڵنیادان و هەمیشە ئامادەن کار بکەن بە کرێیەکی کەم. لە وڵاتانی خاوەن ئابووریی پاشکۆدا، پشتگوێخستنی کەرتە بەرهەمهێنەرەکان بووەتە هۆی کۆچی بە لێشاوی خەڵکی لادێکان بۆ شارەکان. لەلایەکی دیکەوە، سیستەمی پەروەردە ساڵانە هەزاران دەرچووی زانکۆ بەرهەم دەهێنێت کە بازاڕی کار پێویستی پێیان نییە. بوونی ئەم لەشکرە یەدەگە، دەبێتە چەکێکی بەهێز بەدەست چینی سەرمایەدارەوە بۆ هێشتنەوەی کرێی کرێکاران لە ئاستێکی نزمدا. ئەم دۆخە، کرێکاران ناچار دەکات مەرجی سەخت قبووڵ بکەن و دەبێتە هۆی دابەشبوون و لاوازبوونی چینی کرێکار خۆی. بەم شێوەیە، بێکاری دەبێتە بێکارییەکی پێکهاتەیی و بەشێکی دانەبڕاو بۆ کارکردنی سیستەمی سەرمایەداریی مشەخۆر.
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئەم قەیرانە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ چەمکی (فتیشیزمی کاڵا)ی مارکس. فتیشیزم بریتییە لەو کردەیەی کە تێیدا کاڵاکان هێزێکی سیحراویی وەردەگرن و وا دەردەکەون کە بەهاکەیان لە خودی خۆیاندایە، نەک لەو کارە مرۆییەی کە لە پشتیانەوەیە. لەم جۆرە کۆمەڵگە بەکاربەرانەدا، ئەم فتیشیزمە گەیشتووەتە لوتکە. بۆ نموونە، نرخی پارچە زەوییەک لە گەڕەکێکی نوێدا، هیچ پەیوەندییەکی بە «بەهای بەکارهێنان»ی ئەو زەوییەوە نییە؛ بەڵکو پەیوەندیی بەو خواستە وەهمی و سەوداگەرییەوە هەیە کە لەلایەن چینی بۆرژوازییەوە دروستکراوە بۆ سپیکردنەوەی پارە. خەڵکی وا هەست دەکەن کە زەوییەکە خۆی بەهادارە، لە ڕاستیدا بەهاکەی تەنها ڕەنگدانەوەی ئەو پەیوەندییە چینایەتییە چەوسێنەرەیە کە لە پشتییەوە خۆی حەشارداوە. بە هەمان شێوە، ئۆتۆمبێلێکی مۆدێل بەرز تەنها ئامرازێک نییە بۆ گواستنەوە، بەڵکوو بووەتە هێمایەک بۆ پێگەی کۆمەڵایەتی. خەڵک پارەیەکی خەیاڵی دەدەن بەم کاڵایانە لەبەر ئەو بەها سیحراوییەی کە سیستەمی سەرمایەداری پێی بەخشیوە. ئەم فتیشیزمە، هۆشیاریی چینایەتی دادەپۆشێت و وا دەکات خەڵک لەبری ئەوەی ڕەخنە لە سیستەمی نادادپەروەری بگرن، خەون بەوەوە ببینن کە ڕۆژێک خۆیان ببنە خاوەنی ئەو کاڵا فتیشانە. ئەمە گەورەترین سەرکەوتنی ئایدیۆلۆژیی سەرمایەدارییە: گۆڕینی قوربانی بۆ خەونبینەر بە بوون بە جەلاد. ئەم گۆڕانکارییانە کاتێک بە ئەنجام دەگات، کارکردن لە ئەرکێکی ناچارییەوە بگۆڕێت بۆ چالاکییەکی ئازاد و داهێنەرانە. ئەمە ئەو ڕێگایەیە کە دەتوانێت کۆمەڵگە لە زەلکاوی نامۆبوون ڕزگار بکات و بەرەو ئابوورییەکی مرۆڤدۆست و دادپەروەر هەنگاو بنێت، کە تێیدا بەرهەمهێنان لە پێناو ژیاندا بێت، نەک ژیان لە پێناو کەڵەکەکردن و بەرهەمهێناندا بێت.