دانا حەمید
گەندەڵی، وەک دیاردەیەکی جیهانی، تەنها بریتی نییە لە دزی و بەهەدەردانی سامانی گشتی لە ئاستە نزمەکاندا، بەڵکو زۆرجار ڕەگ و ڕیشەی لە قووڵایی پەیوەندییە تاریکەکانی نێوان دەسەڵاتی سیاسی و سەرمایەی زەبەلاحدا داکوتیوە. ئەم تێکەڵبوونەی نێوان سیاسەت و بزنس، کە بە «سەرمایەداریی خزمخزمێنە» ناو دەبرێت، دەبێتە هۆی دروستبوونی سیستەمێکی قۆرغکار کە تێیدا یاسا و دامەزراوەکان لەبری پاراستنی بەرژەوەندیی گشتی، دەخرێنە خزمەت بەرژەوەندیی چەند گروپێکی دیاریکراوەوە. بۆ ئاشنایی و زانیاری زیاتر لەم سیستەمانەدا، خوێنەر دەتوانێ بگەڕێتەوە بۆ کتێبی «دانپێدانانەکانی بکوژێکی ئابووریی» لە نووسینی «جۆن پێرکینز». لەناو تۆڕی ئاڵۆزی ئەم سیستەمانەدا؛ بڕیاری سیاسی دەبێتە کاڵایەک کە دەکرێت بکڕدرێت و بفرۆشرێت، وەبەرهێنانیش لەبری کەرتی بەرهەمهێنان، لە کڕینی بڕیاری سیاسەتمەدارەکاندایە. یادداشتە مێژووییەکانی پەیوەست بە کۆمپانیاکانی (ئینرۆن و هالیبەرتۆن)، پەردە لەسەر ئەم ڕاستییە تاڵە لادەبەن و نیشانی دەدەن چۆن مەکینەی گەندەڵی لە بەرزترین لوتکەکانی دەسەڵاتدا کار دەکات. کۆمپانیای ئینرۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠١دا بە یەکێک لە گەورەترین مایەپووچبوونەکانی مێژووی ئەمەریکا هەژمار کرا، نمونەیەکی کلاسیکی گەندەڵی سیستەماتیکە (بەسیستەماتیكردنی گەندەڵی). گەشەی ئەفسانەیی ئەم کۆمپانیایە زیاتر ڕووکەش بووە و لەسەر بنەمای کڵێشەی دارایی ساختە و چەواشەکاری بونیاد نرابوو. ئەوەی لێرەدا جێگەی تێڕامانە، تێوەگلانی دامەزراوەی وردبینیکردنی جیهانیی وەک (Arthur Anderson & Co)یە لەم پلانەدا. کاتێک گەندەڵی دەگاتە چەق و دڵی دەسەڵات، دەتوانێت تەنانەت دامەزراوە چاودێرییەکانیش پەک بخات. کێنێس لەی، سەرۆکی ئینرۆن، پشتیوانییە داراییەکانی بۆ گەیاندنی جۆرج دەبلیوو بۆش بۆ کۆشکی سپی دابین کرد. ئەم پشتیوانییە، لە واقیعدا وەبەرهێنان بوو لە کڕینی بڕیاری سیاسیی. دەرئەنجامەکەش بریتی بوو لە لابردنی کۆتوبەندە یاساییەکان لەسەر بازاڕی وزە، کە ڕێگەی بۆ ئینرۆن خۆش کرد یاری بە نرخەکان بکات و قەیرانی دەستکرد دروست بکات، کە باجەکەی هاووڵاتییانی ئاسایی بە گرانی دایان.
لە لایەکی ترەوە، دۆسیەی کۆمپانیای هالیبەرتۆن لە ژێر سێبەری دیک چینی، جێگری سەرکۆماری ئەوکاتی ئەمەریکا، پەردە لەسەر دیاردەیەکی ترسناکتری سەرمایەداری لادەبات کە پێی دەوترێت «ئابووریی جەنگ» یان «سەرمایەداریی کارەسات». هالیبەرتۆن و لقە خزمەتگوزارییەکەی (KBR)، وەک یەکێک لە گەورەترین سوودمەندەکانی جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، توانییان گرێبەستی دەیان ملیار دۆلاری بەدەست بهێنن بەبێ بوونی هیچ کێبڕکێیەکی ڕاستەقینە و شەفاف. دیک چینی، کە پێشتر خۆی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری هەمان کۆمپانیا بووە، پێگەی سیاسیی خۆی بەکارهێنا بۆ ئەوەی سەرچاوە حکومییەکان بە ئاڕاستەی بەرژەوەندیی هالیبەرتۆندا ببات. فەرمانە کارگێڕییەکانی جۆرج بۆش لە ساڵی ٢٠٠٣، کە پارێزبەندییەکی مێژوویی و بێپێشینەی بە کۆمپانیاکانی نەوت بەخشی، لە ڕاستیدا پێدانی مۆڵەتی چەتەیی و تاڵانکردن بوو بەبێ ترس لە هیچ جۆرە لێپرسینەوەیەکی یاسایی. ئەم جۆرە لە گەندەڵی، کە لەسەر خوێن، کاولکاری و وێرانی وڵاتان بونیاد دەنرێت، قێزەونترین شێوازی تێکەڵبوونی دەسەڵات و بازرگانییە، کە تێیدا هیچ حیسابێک بۆ مافی مرۆڤ، ژینگە و پاراستنی سامانی نەتەوەکان ناكرێت، بەڵکو تەنها قازانجی کۆمپانیاکان دەبێتە سەنگی مەحەک.
ئەم دوو دۆسیە گەورەیەی مێژووی هاوچەرخ بە ڕوونی دەیسەلمێنن کە گەندەڵی کاتێک دەبێتە سیستەم و بەدامەزراوەیی دەکرێت، بنەما ئەخلاقی و یاساییەکانی کۆمەڵگا لەناو دەبات و متمانەی گشتی بە تەواوی وێران دەکات. لێرەدا پرسیارە جەوهەری و چارەنووسسازەکە ئەوەیە: ئایا باشووری کوردستان چ پشکێکی لەم تۆڕی گەندەڵییە جیهانییەدا هەیە؟ بەداخەوە، باشووری کوردستان وەک ناوچەیەکی جیۆپۆلەتیکی گرنگ و دەوڵەمەند بە یەدەگی نەوت و غاز، بە قووڵی تێوەگلاوە لەم مۆدێلە وێرانکەرەدا. مێژووی گرێبەستە نەوتییەکان و شێوازی کارکردنی کۆمپانیا بیانییەکان لە هەرێمی کوردستان، لە سەرەتاوە تا ئەمڕۆ، زۆرجار لە ژێر پەردەیەکی تەمومژاوی و دوور لە چاوی چاودێریی پەرلەمان و هاووڵاتییاندا بووە. نەبوونی شەفافیەت لە داهاتەکان، شاردنەوەی بڕگەکانی گرێبەستەکان، و تێکەڵبوونی بەرژەوەندییەکانی نوخبەی حیزبی-سیاسیی لەگەڵ کۆمپانیاکانی نەوت و غاز، ڕێک کۆپییەکی ئەو مۆدێلەیە کە لە ئینرۆن و هالیبەرتۆندا دەیبینین، بەڵام بە شێوازێکی لۆکاڵی و لە ژینگەیەکی بێسەروبەرتری یاساییدا. باشووری کوردستان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بووەتە گۆڕەپانێک کە تێیدا کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان و دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی بەرژەوەندییەکانیان بە شێوەیەکی ئۆرگانی یەکدەگرێتەوە. ئەم یەکگرتنەوەیە زۆرجار لەسەر حیسابی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، مووچەی فەرمانبەران، ژێرخانی ئابووری و پاشەکەوتی هاووڵاتییانە. ئەو گەندەڵییە سیستەماتیکەی کە لە یاداشتە ئابوورییەکاندا وەک «چەکی بانکی سپی» وەسف کراوە، لە باشووری کوردستانیشدا لە شێوەی گرێبەستی قۆرغکار، پڕۆژەی وەهمی، و کۆمپانیای سێبەری سەر بە بەرپرسە باڵاکاندا ڕەنگی داوەتەوە. کەرتی نەوت، کە دەبوو ببێتە بزوێنەری گەشەپێدانی ئابووری و خۆشگوزەرانی بۆ خەڵکی کوردستان، بووەتە سەرچاوەی دروستبوونی چینێکی ئۆلیگارشیی زۆر دەوڵەمەند لە بەرامبەر زۆرینەیەکی هەژار و بێبەشدا. ئەمەش وایکردووە کە ئابووریی هەرێم ببێتە ئابوورییەکی کرێخۆر کە بە تەواوی پشتبەستووە بە فرۆشتنی نەوت و داهاتەکەشی لە بازنەیەکی داخراودا دەسوڕێتەوە. لە ڕاستیدا، باشووری کوردستان تەنها قوربانیی ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە بێڕەحمە نییە، بەڵکو بەشێکیشە لەو زنجیرە گەندەڵییە جیهانییەی کە لە وۆڵ ستریت و ناوەندە داراییەکانی لەندەنەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوک، گەرمیان، هەولێر و دهۆک درێژ دەبێتەوە. کاتێک کۆمپانیا جیهانییەکان بەدوای قازانجی خێرا، تێچووی کەم و بێ لێپرسینەوەدا دەگەڕێن، پەنا بۆ ئەو ناوچانە دەبەن کە دامەزراوە چاودێرییەکانیان لاوازن، یاساکانیان لاستیکین و دەسەڵاتدارەکانیان ئامادەی سازشن. لەم هاوکێشە نایەکسانەدا، دەستەبژێری سیاسیی ناوخۆیی دەبنە پردی پەیوەندی و ئاسانکار بۆ تێپەڕاندنی ئەو گرێبەستانەی کە سامانی نەتەوەیەک بۆ دەیان ساڵ بەتاڵان دەبەن. ئەوان لەبری ئەوەی پارێزەری مافی گەلەکەیان بن، دەبنە بریکاری کۆمپانیا بیانییەکان و پشکی خۆیان لەم چەتەیی و تاڵانییەدا وەردەگرن.
ئەم پڕۆسەیە نەک هەر زیانێکی ئابووریی گەورە و قەرەبوونەکراوەیە، بەڵکو لە ڕووی کۆمەڵایەتی و دەروونیشەوە کاریگەریی وێرانکەری هەیە، کە گرنگترینیان تێکشکاندنی متمانەی هاووڵاتییە بە چەمکی نیشتمان، نەتەوە و دادپەروەری. کاتێک خەڵک بە چاوی خۆیان دەبینن سامانی وڵاتەکەیان لەبری ئاوەدانکردنەوەی شارەکان، دروستکردنی نەخۆشخانە و قوتابخانە، دەچێتە گیرفانی چەند کۆمپانیایەک و هاوبەشە ناوخۆییەکانیان، هەستی ئینتیما و خۆشەویستی بۆ خاک لاواز دەبێت. ئەم بێئومێدییە قووڵە وادەکات کۆمەڵگا بەرەو هەڵدێر بچێت، گەنجان بیر لە کۆچکردن و جێهێشتنی وڵات بکەنەوە، و ڕۆحیەتی بەرگری و خەبات لەپێناو گۆڕانکاریدا بپووکێتەوە. نیشتمان لە چاوی هاووڵاتییدا دەگۆڕێت بۆ کۆمپانیایەکی گەورە کە تەنها خاوەن پشکەکان تێیدا قازانج دەکەن و ئەوانی تریش تەنها کرێکارێکی هەرزانن. بۆیە، چیرۆکی کەوتنی ئینرۆن و ئابڕووچوونەکانی هالیبەرتۆن دەبێت وەک زەنگێکی مەترسیی گەورە بۆ باشووری کوردستان کار بکات. گەندەڵی لە دڵی دەسەڵاتدا تەنها هەڕەشە نییە بۆ سەر بودجەی ساڵانە یان داهاتی مانگانە، بەڵکو هەڕەشەیەکی کوشندەیە بۆ سەر شکۆی مرۆڤ، سەروەریی یاسا، و مانەوەی قەوارەی هەرێمەکە خۆی. بێدەنگی لە ئاست گەندەڵیی کۆمپانیاکان و تێکەڵبوونیان لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی، ڕێگا خۆش دەکات بۆ دروستبوونی سیستەمێکی تاڵانکاریی کە تێیدا داهاتووی نەوەکانی داهاتوو دەکرێتە قوربانیی چاوچنۆکیی چەند گروپێکی کەم. ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، ئەوا کوردستان ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی و سیاسیی زۆر قووڵتر دەبێتەوە کە ڕەنگە دەرئەنجامەکانی لە مایەپووچبوونی ئینرۆن زۆر کارەساتبارتر بن. کەواتە، لە ئاکامدا، دەبێت بزانین کە تەنها بە چاودێرییەکی توندی جەماوەری، بوژاندنەوەی ڕۆڵی پەرلەمان و دەزگا چاودێرییەکان، شەفافیەتی ڕەها لە گرێبەستە نەوتی و بازرگانییەکان، و جیاکردنەوەی تەواوەتی کایەی بازرگانی لە کایەی سیاسی، دەتوانرێت ڕێگری لەم شێرپەنجەیە بكرێت. گەندەڵی لە لوتکەی دەسەڵاتدا، نەک هەر وڵات وێران دەکات، بەڵکو متمانەی هاوڵاتی بە حوکمڕانی لە بنەڕەتەوە هەڵدەتەکێنێت و شەرعیەتی دەسەڵات دەخاتە ژێر پرسیارەوە. تەنها ڕاستگۆیی، سەروەریی یاسا، و لێپرسینەوەی بێلایەنانە دەتوانن متمانە بگەڕێننەوە و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی تراژیدیای هاوشێوەی ئینرۆن و هالیبەرتۆن بکەن لە ژینگەی ئێمەدا. ئەرکی هەمووانە، لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنییەوە تا دەگاتە میدیای ئازاد و هاوڵاتیانی هۆشیار، ڕووبەڕووی ئەم تاریكییە ببنەوە و ڕێگە نەدەن مێژووی ڕەشی ئینرۆن لە کوردستان دووبارە بێتەوە. پاشەڕۆژی نەتەوەیەک بەندە بەوەی تا چەند دەتوانێت بەرگری لە مافەکانی خۆی بکات لە بەرامبەر قۆرغکاریی سەرمایە و دەسەڵاتدا. کوردستان شایەنی حوکمڕانییەکی پاک، دادپەروەر و شەفافە، کە تێیدا سامانی نیشتمان بۆ خزمەتی هەمووان بێت، نەک بۆ قەڵەوکردنی گیرفانی کەمینەیەک.