مرۆڤ و پەروەردە
بەشی پێنجەم: هەستکردن بە بەرپرسیارێتی
لەتیف ئەمین
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی مرۆڤ، (هەست)ە. هەبوونی هەست(شعور) لە مرۆڤدا، نیشانەی زیندووێتی و ئاگایی و هۆشیارییە، نیشانەی تێگەیشتن و پێگەیشتن و ڕۆشنبیرییە. مرۆڤی هەستیار، ئەستەمە کەمتەرخەمی بنوێنێت لە ئیش و کارەکانی، ناتوانێ گەندەڵ بێت، لە ڕووی نایێ فرتوفێل و ناپاکی لەو کارە بکات کە ئەرکی ئەوە و پێی سپێردراوە. مرۆڤی هەستیار، مرۆڤێکی بە هەڵوێستە، مرۆڤێکە دڵ و دەروونێکی پڕ لە سۆز و خۆشەویستی و لێوانلێو لە ویژدانی هەیە. مرۆڤێکە، نەک تەنها خەمی خۆی، بەڵکو خەمی خەڵک و مرۆڤایەتیش دەخوات. وەک نالی گوتەنی"نەوعە ئینسانێ هەیە خەم قووتییە، من خەمی خۆم و خەمی عالەم دەخۆم". مرۆڤی بێهەست، مرۆڤێکی مردووە، مرۆڤێکە خەمی پێشکەوتن و گۆڕانکاری نییە، خەمی داهاتووی کۆمەڵگەکەی نییە، خەمی مرۆڤایەتی نییە.
لە ڕووی یاساییەوە بەرپرسیارێتی بابەتێکی گرنگ و جێی بایەخە. کەسێک کە بەپێی یاسا، یان گرێبەستێک، ڕاسپێردرابێت بۆ ئەنجامدانی کارێک یان سەرپەرشتیکردن و چاودێریکردن یان پەروەردەکردن یان چوونەژێرباری هەر ئەرکێکی دیاریکراو، دواجار ئەو کەسە دەبێ بەرپرسیارێتی ئەنجامی ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت و خۆی بە خاوەنی بزانێت و خۆی لێ نەبان نەکات. مەبەستی ئێمە ئەوەنییە لە ڕووی یاساییەوە پێناسە و شیکاری بۆ چەمکی بەرپرسیارێتی بکەین، چونکە یاسا تەنها ئیش لەسەر دیوی دەرەوە و ڕووکار دەکات، ئەمەش سنووری باس و بابەتەکە بچووک و بەرتەسک دەکاتەوە. گرنگە ئیش لەسەر ناخ و ناوەوەی مرۆڤ بکرێت. ئەمەش بە پەروەردە و ڕاهێنان دەکرێت، بە هۆشیاری و ئاگایی دەکرێت. چونکە هەستکردن بە بەرپرسیارێتى, پەیوەندى بە ویژدانى مرۆڤەوە هەیە. ویژدانیش لە کۆمەڵێک پرەنسیپی ئەخڵاقی پێکدێت، کە ڕۆڵی لە ئاراستەکردن و ڕێنیشاندانی مرۆڤ هەیە و کاریگەری لەسەر کردار و ڕەفتارەکانیەوە دەبێت. هەروەها هەستکردن بە بەرپرسیارێتی، پەیوەندى بە جۆرى بیرکردنەوەى مرۆڤەکانەوە هەیە، تەنانەت پەیوەندى بە پەروەردەى تاک و خێزانەکانیشەوە هەیە. هەر یەکێک لە ئێمە، لە ژیانی ڕۆژانەماندا کۆمەڵێک ئەرک و بەرپرسیارێتیمان لەسەرە. وەک, ئەرک و بەرپرسیارێتى بەخێوکردن و پەروەردەکردنى منداڵ, ئەرک و بەرپرسیارێتیمان بۆ ئەو ژینگە سروشتییە خۆڕسکەى کە تێیدا دەژین. بەرپرسیارێتیمان بۆ ئەو نیشتیمانەى کە لە باوەشى گرتووین. بەرپرسیارێتیمان لە دەوام و پیشە و ئیش و کار و بازرگانى, بەرپرسیارێتى کۆمەڵایەتى, بەرپرسیارێتى لە پلە و پۆست و دەسەڵات و بڕیاردان. لەهەموو ئەمانە گرنگتر و هەستیارتر, بەرپرسیارێتى مامۆستایە بەرانبەر بە قوتابییەکانى. لەبەرئەوەى ئەرکى مامۆستا مرۆڤسازییە. کارى مامۆستا ئاراستەکردنى مرۆڤەکانە بۆ ئاییندە, ئامادەکردنى مرۆڤە بۆ نێو کۆمەڵگە. بۆیە دەبێت مامۆستایان هەست بە گەورەیی ئەو ئەرک و بەرپرسیارێتییە بکەن. هەر هەڵەیەک لە پەروەردەکردندا هەبێت, هەر کەمتەرخەمى و خەمساردییەک لە جێبەجێکردنى ئەرکى مامۆستایەتیدا هەبێت, کاریگەرى و دەرەنجامى خراپى لە ئاییندەدا لێ دەکەوێتەوە. هەستنەکردنى مامۆستا بە بەرپرسیارێتى, ئاکام و ئەنجامێکی مەترسیدار و خراپی لێ دەکەوێتەوە. تەنبەڵى و بێ موبالاتى و ساردوسڕى و بەهەندوەرنەگرتنى پرس و بابەتە پەروەردەییەکان, کۆمەڵگە بەرەو ڕووی لادان و سەرپێچى و پشێوى و ئاشووب و ئاڵۆزى و دەیان کێشەى کۆمەڵایەتى و سیاسى و ئابوورى و ئایینى و هزرى دەکاتەوە. هەستکردن بە بەرپرسیارێتى, ئەرکێکى ئەخڵاقى و ویژدانى و نیشتیمانییە لە ئەستۆى مامۆستایان. کەمتەرخەمى و سستینواندن لە ئەرک و ئیش و کارەکان, ناپاکییە لەو بەرپرسیارێتییەى بەو کەسە سپێردراوە. کەسێک, کە خاوەن ڕەوشتێکى باش و باڵا بێت, ئەگەر بزانێ هیچ کەسێکیش چادێری ناکات و کەس لێپێچینەوەى لەگەڵ ناکات و کەسیش سزاى نادات, ئەو ویژدانى ڕێگەى پێ نادات ئەرکەکەى بە ڕێکى جێبەجێ نەکات. مرۆڤى بە ویژدان, دڵى ئارام و ئاسوودە نابێ ئەگەر کەمتەرخەمى و سستى لە ئەرکەکەیدا هەبێت. لە هەموو کەسێک زیاتر پێویستە مامۆستا هەستی بەرپرسیارێتی لەلا هەبێت. لە ئەگەری نەبوونی ئەم هەستە لەلای مامۆستا، نەوەیەکی بێئاگا و بێئاست و بێزانیاری و بێتوانا ڕوو لە کۆمەڵگە دەکەن. چونکە بەردی بناغەی کۆمەڵگە، بە دەستی مامۆستاکان، بە هزر و بیرکردنەوە و هەوڵ و هێزی ئەقڵ و هۆشیاری مامۆستاکان دادەنرێت. ئاییندەی هەموو کۆمەڵگەیەک بە دەست و هەست و هەڵوێستی مامۆستاکان بنیات دەنرێت.
