حیزبی شیوعی کوردستان وەک کایەیەکی نوێی چەپ

لەگەڵ ڕەوتی ڕووداوو گۆڕانکاریەکانی ناوچەکە و سەرهەڵدانی  ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ی کوردستان و کشانەوەی ڕژێمی بەعس، قەوارەیەکی سیاسیی نوێی واقیعی (دی فاکتۆ) هاتە ئاراوە ، ئەم گۆڕانکاریە ستراتیژیە وەک ڕایەڵەی قۆناغێکی گرنگ و چارەنووسساز بۆ پرسی کورد و دۆزە ڕەواکەی سەریهەڵدا. لەم قۆناغە ڕاگوێزەرەدا، هێز و ڕەوتە سیاسییە نەریتییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی، کە لە کۆنتێکستی خەباتی چەکداریی شاخەوە هاتن بۆ کایەی حوکمڕانیی شار، ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی قووڵی مەعریفی و پێکهاتەیی بوونەوە و هەر سەرەتا بە کردەیی نەبوونی پڕۆژەیەکی مۆدێرنیان بۆ بەڕێوەبردن و مۆدێرنیزەکردنی کۆمەڵگە نیشان دا و کەوتنە ناو تەنگەژە و ململانێیەکی سەختی حوکمڕانی و ئیدارەدانی کۆمەڵگەوە، ئەم بۆشاییە عەقڵانییەش لە پرۆسەی حوکمڕانیدا، کۆمەڵگەی تووشی جۆرێک لە ناهاوسەنگی و چەقبەستوویی سیاسی و ئابوری کرد کە نەیدەتوانی وێنایەکی هاوچەرخ بە ئایندەی خۆی ببەخشێت. لێرەوە، پێویستیی مێژوویی و حەتمییەتی کۆمەڵایەتی بۆ کایەسازیی حیزبێکی چەپی مارکسیستیی کوردستانی خۆی وێناکرد ئەویش وەک هێزێک کە بتوانێت لە ڕێگەی گوتارێکی عەقڵانی و زانستییەوە، واقیعی نوێی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی بابەتیانە شیکار بکات و ببێتە بزوێنەری گەشەسەندنی ژیاری لە فەزای گشتیدا.
​لەو سەروبەندەدا، ڕێکخراوی هەرێمی کوردستانی حیزبی شیوعی عێراق، وەک ئەڵتەرناتیڤێکی هەنووکەی ، بارگرانیی ئەو قۆناغە فیکرییەی هەڵگرت، هەرچەندە شیوعییە کوردەکان مێژوویەکی درەوشاوەیان لە چوارچێوەی حزبی شیوعی عێراقدا هەبوو، بەڵام دابڕانی واقیعیی جوگرافی، دەرهاوێشتەکانی کۆڕەو و گەمارۆ ئابوورییەکان، بۆشاییەکی چلۆنایەتی گەورەی لە پرۆسەی بەڕێوەبردن و ئیدارەداندا هێنایە ئاراوە، کە داهاتووی نەتەوەیی و مرۆیی کوردی خستبووە بەردەم مەترسییەکی بوونیادی و جۆرێک لە ناسەقامگیری هەمەلایەنە. لە ناخی ئەم هەڵومەرجە دژوارەشدا،  جاڕدانی حزبی شیوعی کوردستان لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا بۆخۆی وەڵامێکی دیالەکتیکی و بابەتی بوو بۆ هاوکێشەکردنی پرسی نەتەوەیی و چینایەتی. ئەم بڕیارە مێژووییە سەلماندی کە ناسنامەی نیشتمانیی چەپ پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ دەربازبوون لە جەمسەرگیرییە تەقلیدییەکان، و پرسی چارەنووسی نەتەوەیەک نابێت بکرێتە قوربانیی ئەجێندا و بەرژەوەندیی هێزە ناوچەییەکان، وەک چۆن نابێت دادپەروەریی کۆمەڵایەتیش لەژێر سایەی دروشمی پۆپۆلیستیی نەتەوەییدا بپووکێنرێتەوە. ئەم وەرچەرخانە فیکرییە، تێزی مارکسیزمی نیشتمانیی چەسپاند کە دەیسەلمێنێت پابەندیی سۆسیالیستی و داکۆکیکردن لە مافی بڕیاردانی چارەنووس، دوو جەمسەری تەواوکاری یەکترن و دەکرێ بە شێوەیەکی بابەتیانە لە ئەرزی واقیعدا پراکتیزە بکرێن.
​واتا ئەم وەرچەرخانە قووڵە پێویستییەکی حەتمی بوو بۆ ئەو ژینگە خوڵقاوە ، چونکە داڕشتنەوەی کایە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی هەرێم پێویستی بە گوتارێکی فیکریی نوێ هەبوو کە توانای لێکدانەوەی داینامیکیەتی کۆمەڵگەی هەبێت. حزبی شیوعی کوردستان بە داڕشتنی ئەم گوتارە، توانی مانا بە چەمکی نیشتمانپەروەری ببخشێتەوە و ببێتەوە بەهەمان داینەمۆی ئەو مێژووە کاریگەرەی کە شیوعییە کوردەکان ڕابەرایەتیان دەکرد لە ڕاپەڕین و ناڕەزایەتیەکانی کرێکاران و جوتیاران دا دژی نادادی و چەوساندنەوە. بەمەش حیزب لە ڕێگەی مۆدێلی ڕێکخستنی مۆدێرن و سیستمی شانەیی،  هۆشیاریی چینایەتی و سیاسی کە پێشتر بەجۆرێک ئەزموونی کردبوو، گواستەوە ناو ڕێکخراوە پیشەیی و سەندیکاییەکانی چین و توێژە جیاجیاکان و توانی لەژێر چەترێکی فیکری بەهێزدا کۆیان بکاتەوە،  لە ڕەهەندە سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیەکەشدا، حزب وەک هێزێکی پێشەنگ دژ بە نەریتی کۆنەپارێزی وەستایەوە و داکۆکیکردنی لە مافەکانی ژنان و بەکارهێنانی ڕیالیزمی ڕەخنەیی وەک کەرەستەیەکی مەعریفی کردە ئامرازی داکۆکیکردنێکی سەرسەختانە لە کۆی کایەی گشتیدا.
لێرەوە ڕۆڵی مەیدانیی حزب لە ڕێکخستنی گردبوونەوە جەماوەرییەکان و داکۆکیکردنی بێوچان لە مافە سەرەتاییەکانی هاوڵاتیان بەرجەستە بوو، بە تایبەت کاتێک کە هێزە دەسەڵاتدارەکان هەمیشە هەوڵی بەرتەسککردنەوەی فەزای گشتی و کپکردنی دەنگی ناڕەزاییەتیەکانیان دەدا، لەگەڵ ئەوەشدا وەک قەڵغانێک سڵی لە فشارەکان نەکردەوە و شەقامی کردە سەکۆیەکی زیندوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی پاوانخوازی ئەحزابی حوکمڕان و ئەو سیستەمە پۆلیسیەی کە دەیانەوێ هاوتا بێتەوە لەگەڵ ڕژێمە شمولیەکانی ناوچەکەدا.​"ئەمڕۆش کە کۆمەڵگەی کوردستان لەژێر کاریگەریی لێشاوی سیستمی نیۆلیبڕالیزم و قەیرانە پێکهاتەییەکانی حوکمڕانیی هاوچەرخدا دەناڵێنێت، کە دەرهاوێشتەی مەترسیداری وەک قووڵبوونەوەی نادادپەروەریی ئابووری، جەمسەرگیریی توندی چینایەتی، کاڵبوونەوەی بەها نیشتمانییەکان و بەکاڵاکردنی مرۆڤی بەرهەمهێناوە؛ پێویست دەکات بە وردبوونەوە لە کون و کەلەبەرەکانی پرۆسەی حوکمڕانی و درککردن بەو دۆخە مەترسیدارە، بگەڕێینەوە سەر پەیامی بنەڕەتیی فیکری چەپ کە هێشتا گرنگیی مێژوویی خۆی لەدەست نەداوە. ئەم دیدگا فیکرییە پێمان دەڵێت کە ڕزگاریی ڕاستەقینەی نەتەوەیی، بەبێ دابینکردنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕزگارکردنی مرۆڤ لە کۆتوبەندی هەژاری، تەنیا وەهمێکی سیاسییە و هەرگیز مانا ڕاستەقینەکەی خۆی بەدەست ناهێنێت."
لەگەڵ ئەوەشدا پاراستن و پەرەپێدانی کەرەستەکانی ئەم پڕۆژە مێژووییە، پێویستییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی بەهێزە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی کەوانەیی لە بەرژەوەندیی چینە پەراوێزخراوەکان و ئەوەشی سەلماند کە مێژووی ڕاستەقینە بە سازش و پاشەکشێ نانووسرێتەوە، بەڵکو لە ڕێگەی خەباتی عەقڵانی، دیموکراتی و جەماوەرییەوە دادڕێژرێت، کە لە سیاقی دیدو تێڕوانینی شیوعییەکاندا تاکە گەرەنتییە بۆ بونیادنانی دادپەروەریەکی بێ غەل وغەش  و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ و دابینکردنی پێداویستییە ژیارییەکانی کۆمەڵگە. هه‌ڕه‌شه‌ و مەترسیەکان لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا

نەزەند عەبدولکەریم 
لە کاتێکدا سیستەمی نێودەوڵەتی بە قۆناغێکی گواستنەوەی پڕ لە شڵەژاندا تێدەپەڕێت، چەمکی سەقامگیری جیهانی ڕووبەڕووی جۆرە مەترسیەکی نوێ بووەتەوە. داڕمانی بنەماکانی فرەلایەنی و کاڵبوونەوەی یاسا نێودەوڵەتییەکان، زەمینەیەکی گونجاویان بۆ سەرهەڵدانەوەی ململانێ پێکهاتەییەکان ڕەخساندووە. لەم ئاڵۆزیە نوێیەشدا، هێزە ئیمپریالی و ئابوورییەکان تەنها لە پێناو پاراستنی سنوورەکانیان ناجەنگن، بەڵکو ململانێکان چوونەتە ناو قووڵایی کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە ستراتیژییەکان، تەکنەلۆژیای پێشەنگ، و سەپاندنی هەژموونی مەعریفی و سیاسی بەسەر گەلاندا. ئەم واقیعە نوێیە کە تێیدا جەنگی سارد بە بەرگێکی نوێ و ئامرازی ئاڵۆزترەوە گەڕاوەتەوە، فۆرمێکی نوێی لە پێوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەرهەمهێناوە کە لەسەر بنەمای "شۆک و چەقبەستوویی" کاردەکات. تێگەیشتن لەم دینامیکیەتە، تەنها پێویستی بە شیکردنەوەی جووڵەی سەربازیی نییە، بەڵکو پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ هەیە لەو میکانیزمە شاراوانەی کە سیستەمی جیهانی بەرەو ناسەقامگیرییەکی هەمیشەیی و مەترسیدار دەبەن و دەشێ ببێتە هۆکاری سەرهەڵدانی جۆرێک لە هەڕەشەی سڕینەوە یان پاشکۆیەتی ڕەها بەسەر وڵاتانی تازە گەشەکردوەوە. 

١ . ململانێی زلهێزەکان و جەنگی ساردى نوێ 
کێبڕکێی توندی نێوان جەمسەرە سەرەکییەکانی هێز لە جیهاندا، بەتایبەت ئەمریکا، چین و ڕووسیا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرەو قۆناغێکی نوێ لە ناسەقامگیری و لێکترازان بردووە. ئەم ململانێیە تەنها لە چوارچێوەی باڵادەستیی سەربازیدا قەتیس نەماوە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ جەنگێکی هەمەلایەنە کە بوارەکانی ئابووری، تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو (وەک ژیریی دەستکرد و نیمچەگەیەنەرەکان) و هەژموونی جیۆپۆلەتیک دەگرێتەوە. جیاوازیی بنەڕەتیی ئەم جەنگە ساردە نوێیە لەگەڵ پێشینەکەیدا ئەوەیە کە جیهانی ئەمرۆ لە ڕووی ئابوورییەوە تەواو تێکەڵاوە، ئەمەش وایکردووە هەر جۆرە پێکدادانێک دەرەنجامی گەورەی بۆ تەواوی مرۆڤایەتی هەبێت. هاوکات، پشتبەستن بە جەنگە وەکالەتییەکان لە ناوچە هەستیارەکانی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوروپای ڕۆژهەڵات و دەریای چینی باشوور، ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان ئەم جەمسەرانەی زیاتر کردووە. ململانێی جیۆپۆلەتیکی بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە ئاوییەکان و سەرچاوەکانی وزە، وڵاتانی بچووک و هەرێمییەکانی کردووە بە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی حساباتی زلهێزەکان. ئەم دۆخە نەک هەر سیستەمی ئاسایشی بەکۆمەڵی پەکخستووە، بەڵکو هێزە ناوچەییەکانیشی هان داوە بۆ گرتنەبەری سیاسەتی هێرشبەرانە بە ئامانجی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان. لەم ژینگەیەدا، دیپلۆماسی نەریتی پێگەی خۆی لەدەست داوە و جێگەی خۆی بۆ زمانێکی زبر و هەڕەشەئامێز چۆڵ کردووە کە ئەگەری تەقینەوەی دۆخەکە لە هەر ساتێکدا بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. 
٢. مەترسی چەکی ئەتۆمی و کۆمەڵکوژ 
سەرهەڵدانەوەی پێشبڕکێی پڕچەککردنی ئەتۆمی و پاشەکشەی دەوڵەتان لە ڕێککەوتننامە مێژووییەکانی سنووردارکردنی چەک، هۆشدارییەکی مەترسیدارە بۆ گەڕانەوەی جیهان بۆ لێواری لەناوچوون. کشانەوەی هێزە گەورەکان لە پەیماننامەکانی وەک (INF) و لاوازبوونی ڕێککەوتنی (New START) نیشانەی داڕمانی ئەو متمانە نێودەوڵەتییەیە کە بە درێژایی دەیان ساڵ بنیات نرابوو. مەترسییەکە تەنها لە نوێکردنەوە و پەرەپێدانی کڵاوە ئەتۆمییەکانی زلهێزەکاندا نییە، بەڵکو لە زیادبوونی حەزی دەوڵەتانی هەرێمی و کێشەداردایە بۆ بەدەستهێنانی ئەم تەکنەلۆژیایە وەک چەکێکی بازدارندە بەرامبەر بە نەیارەکانیان. ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی دروستبوونی زنجیرەیەک کاردانەوەی پڕچەککردن لە ناوچە ناسەقامگیرەکاندا، کە تێیدا چەمکی "هاوسەنگیی تۆقاندن" بەهۆی نەبوونی کەناڵی پەیوەندیی فەرمی نێوان ڕکابەرەکان کەمڕەنگ دەبێتەوە. جگە لەوەش، گۆڕانی پێکهاتەی دەوڵەتان و ئەگەری ناسەقامگیریی ناوخۆیی لە وڵاتانی خاوەن چەکی ئەتۆمی، مەترسیی کەوتنی ئەم چەکانە یان ماددە سەرەتاییەکانیان بۆ دەستی گروپە توندڕەو و نادەوڵەتییەکان  بەشێوەیەکی بێپێشینە زیاد دەکات. پەرەپێدانی چەکی کیمیایی و بایۆلۆژی نوێ لەژێر پەردەی توێژینەوەی زانستیدا، ڕەهەندێکی دیکەی ئەم کارەساتەیە. لە نەبوونی چاودێرییەکی توندی نێودەوڵەتی و لاوازبوونی ئاژانسەکانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، بەربەستی دەروونی و یاسایی بۆ بەکارهێنانی ئەم چەکانە لە کاتی قەیرانە قووڵەکاندا بەرەو نەمان دەچێت. 
٣. جەنگی سەمغی و سیخوڕی دیجیتاڵی 
سەردەمی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و زانیاری، گۆڕەپانی جەنگی لە مەیدانی کلاسیکییەوە بۆ جیهانی مەجازی گواستووەتەوە، کە تێیدا هێرشە ئەلیکترۆنییەکان بوونەتە چەکێکی بێدەنگ بەڵام کوشندە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. دەوڵەتان و گروپە هاکەرەکانی سەر بەوان، ئێستا توانای ئەوەیان هەیە بە تێچوویەکی کەم و بێ جووڵاندنی تەنانەت یەک سەرباز، زەبرێکی کوشندە لە نەیارەکانیان بدەن. ئەم هێرشانە ڕاستەوخۆ ژێرخانە حەیاتییەکانی وەک تۆڕەکانی دابەشکردنی کارەبا، سیستەمی غاز و وزە، دامەزراوە بانکییەکان، و سیستەمەکانی کۆنترۆڵی پیشەسازی و بەرگری دەکەنە ئامانج. مەترسیی سەرەکی لێرەدا لێڵی و نادیاریی سەرچاوەی هێرشەکەیە ، کە وادەکات دەستنیشانکردنی تاوانبارەکە قورس بێت و پرۆسەی وەڵامدانەوە یان بازدارندەیی دیپلۆماسی پەکبخات. لەلایەکی دیکەوە، سیخوڕی دیجیتاڵی و دزەپێکردنی زانیارییە ستراتیژییەکان، شانبەشانی کەمپینەکانی چەواشەکردنی زانیاری ، بوونەتە ئامرازێک بۆ دەستوەردان لە پرۆسە سیاسییە ناوخۆییەکان و شێواندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان لە دەوڵەتە دیموکراتەکاندا. ئەم جۆرە جەنگە هێڵەکانی نێوان دۆخی ئاشتی و جەنگی سڕیوەتەوە؛ چونکە وڵاتان لە ژێر هێرشێکی بەردەوامدان بێ ئەوەی ڕاگەیاندنی فەرمی جەنگ بوونی هەبێت. پەرەسەندنی چەکی سەمغی و نەبوونی پەیماننامەیەکی گشتگیری جیهانی بۆ ڕێکخستنی ئەم بوارە، مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی جۆرێک لە ئاژاوەی دیجیتاڵی دەکاتەوە کە کۆنترۆڵکردنی مەحاڵە. 
٤. ناسیۆنالیزمی توندڕەو و پاشەکشەی فرەلایەن 
ڕووداوەکانی جیهانی ئەمرۆ سەلمێنەری پاشەکشەیەکی گەورەیە لە چەمکی هاوکاریی نێودەوڵەتی و فرەلایەنی، کە دوای جەنگی جیهانی دووەم وەک قەڵغانێک بۆ ڕێگری لە شەڕ داڕێژرابوو. سەرهەڵدانی شەپۆلەکانی ناسیۆنالیزمی توندڕەو و پۆپۆلیزم، وایکردووە زۆرێک لە سەرکردەکان دروشمی "سەروەریی ڕەها" و سیاسەتی "خۆپەرستی نەتەوەیی" پێش بخەن. ئەم گۆڕانکارییە فیکری و سیاسییە بووەتە هۆی لاوازبوونی قورسایی و کاریگەریی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی، و دادگای تاوانی نێودەوڵەتی. کاتێک دەوڵەتە خاوەن هێزەکان بڕیارە نێودەوڵەتییەکان پشتگوێ دەخەن یان تەنها وەک ئامرازێک بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان بەکاری دەهێنن، شەرعییەتی یاسای نێودەوڵەتی لەکەدار دەبێت. ئەم پاشەکشەیە وا دەکات کە دۆزینەوەی چارەسەری هاوبەش بۆ قەیرانە گشتگیرەکانی مرۆڤایەتی، وەک گۆڕانی کەشوهەوا، پەتا جیهانییەکان، و بازرگانیی نایاسایی چەک، کارێکی مەحاڵ بێت. کاتێک وڵاتان تەنها لە چوارچێوەی بەرژەوەندیی کورتمەودای خۆیاندا بیر دەکەنەوە، بنەماکانی هاوپەیمانی و متمانە نامێنن و جیهان بەرەو سیستەمێکی ئەنارکیستی و "یاسای جەنگەڵ" هەنگاو دەنێت، کە تێیدا تەنها هێزی ڕەها مەرجەکان دەسەپێنێت و مافی دەوڵەتە بچووک و بێدەسەڵاتەکان بە تەواوی پێشێل دەکرێت. 
٥. قەیرانی کۆچبەران و ئاوارەبوون 
ناسەقامگیریی سیاسی، جەنگە ناوخۆییە درێژخایەنەکان، و داڕمانی ئابووری لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا (بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەفریقا و ئەمریکای لاتین)، بوونەتە هۆی دروستبوونی گەورەترین شەپۆلی کۆچی بەکۆمەڵ و ئاوارەبوون لە مێژووی هاوچەرخدا. ئەم دیاردەیە تەنها قەیرانێکی مرۆیی نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ یەکێک لە ئاڵۆزترین بابەتە جیۆپۆلەتیکییەکان لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. لێشاوی بێپچڕانی کۆچبەران فشارێکی گەورەی دارایی، لۆجستی و کۆمەڵایەتی دەخاتە سەر وڵاتانی خانەخوێ و ترانزێت، ئەمەش زۆرجار دەبێتە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی دیمۆگرافی و سەرهەڵدانی گرژیی کۆمەڵایەتی. لە ڕووی سیاسییەوە، قەیرانی کۆچبەران لەلایەن ڕەوتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە دەقۆزرێتەوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی ترس و ڕق لە بیانیان. هاوکات، پەرەسەندنی ئەم دۆخە وایکردووە کە دۆسیەی کۆچبەران لەلایەن هەندێک ڕژێمی سیاسییەوە وەک "چەکێکی ناوچەیی" یان کارتی گوشار  دژ بە وڵاتانی دراوسێ یان یەکێتی ئەوروپا بەکاربهێنرێت لە نموونەی تورکیا بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی دارایی یان سازشی سیاسی. ئەم مامەڵە نامرۆییەی کە ڕووبەڕووی مرۆڤ  دەبێتەوە باجێکی قورسە و تەنها هەر مرۆڤیش دەیداتەوە و دەبێتە قوربانی ئەو جۆرە بەرژەوەندیەی کە لە سیاقی سیاسەتی ئابوری نێوودەوڵەتیدا دەبینرێ . 
٦. چەککردنی ئابووری 
لە ئەمڕۆدا، ئابووری چیتر تەنها کایەیەک نییە بۆ ئاڵوگۆڕی بازرگانی، بەڵکو گۆڕاوە بۆ چەکێکی سەرەکی لە ململانێ نێودەوڵەتییەکاندا. بەکارهێنانی سزای ئابووریی یەک لایەنە و گشتگیر، سەپاندنی تاریفەی گومرگی تۆڵەسێنەرەوە، بلۆککردنی دارایی لە سیستەمە جیهانییەکانی وەک (SWIFT)، و بەستنی سەرمایەی دەوڵەتان، دیارترین ڕەهەندەکانی ئەم ستراتیژییەن. کاتێک وڵاتە خاوەن بڕیارە داراییەکان ئابووری دەکەنە چەک، زیانەکان بە خێرایی لە سنووری دەوڵەتی بە ئامانجگیراو تێدەپەڕن و دەبنە هۆی شێواندنی زنجیرەی دابینکردنی جیهانی و شڵەژانی بازاڕەکانی وزە و خۆراک. مەترسیی گەورەی ئەم سیاسەتە ئەوەیە کە زۆرجار ناگاتە ئامانجە سیاسییەکەی کە بریتییە لە گۆڕینی ڕەفتاری حکومەتە سەرەڕۆکان، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی کارەساتی مرۆیی؛ ڕێژەی هەڵاوسان بەرز دەکاتەوە، دراوەکان بێبایەخ دەکات، و لە کۆتاییدا گەلانی بێتاوان و چینە هەژارەکان ڕووبەڕووی برسییەتی و بێکاری دەکاتەوە. ئەم جۆرە لە گەمارۆدان، وڵاتانی سزادراو ناچار دەکات بەرەو دروستکردنی هاوپەیمانیی تاریک و بازاڕی ڕەش هەنگاو بنێن، کە ئەمەش پایەکانی سیستەمی دارایی جیهانی سست دەکات و دەبێتە هاندەری جۆرێک لە ناکۆکی ئابوری و ئاڵۆزکردنی سەرمایەی بازاڕ.
دەرئەنجامی هەموو ئەمانەش دەبێتە هۆکاری گەورەترین و ترسناکترین مەترسی لە هەموو کایەی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا  کە "هەڵەی تێگەیشتن"  نەبوونی زانیاریی دروست، یان بڕیارێکی سەرەڕۆیانە و پڕ لە غروری سەرکردەی وڵاتێکی زلهێزی ، وەک ترامپ دەتوانێت زنجیرەیەک کاردانەوەی چاوەڕواننەکراوی لێبکەوێتەوە. ئەم زنجیرە کاردانەوانە، کاتێک دەست پێ دەکەن، کۆنترۆڵکردن یان گەڕانەوە لێیان مەحاڵ دەبێت و تەواوی مرۆڤایەتی و جیهان ناچار دەکات باجە وێرانکەرەکەی بدەن. ڕەخنەیەکی چەپ لە سەرکردەیەکی چەپ: ڕەخنەی خودی لە پراکتیکدا

کاتێک وردەکارییەکانی ڕۆژانە بۆشایی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری سیاسی دەردەخەن
ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi
چەند نموونەیەکی ناسراو لەبەرچاو بگرن: سەرکردەیەکی چەپ کە داکۆکی لە تەندروستی گشتی و دابینکردنی پارەی بەکۆمەڵ بۆ خزمەتگوزاری تەندروستی دەکات، بەڵام بەردەوام ڕێوشوێنە سەرەتاییەکانی خۆپارێزی پشتگوێ دەخات کە مەترسی برینداربوون و ڕووداوەکان کەم دەکاتەوە. یان سەرکردەیەک کە داوای پەرەپێدانی پەروەردەی گشتی دەکات وەک کۆڵەکەیەکی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەڵام دڵنیایی دەدات کە منداڵەکانی خۆی تەنها لە قوتابخانەی تایبەت و بیانی دەخوێنن. یان سەرکردەیەک کە بەرگری لە شەڕی دژی گەندەڵی و شەفافیەتی دارایی دەکات، پاشان خۆی لە ئاشکراکردنی سەروەت و سامانی خۆی دەدزێتەوە یان کاریگەری و پەیوەندییەکانی بۆ قازانجی شەخسی بەکاردەهێنێت.
لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا، هەمان پرسیار دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە ڕووبەڕووی هەڵبژاردنی تاکەکەسی و هەڵاواردنی کەسیی دەبینەوە کە دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن؟ یان ڕووبەڕووی دژیەک دەبینەوە کە بۆشاییەکی ڕاستەقینە لە نێوان ڕەوانبێژی و پراکتیکدا دەردەخات و ئەو متمانەیە لاواز دەکات کە کاری سیاسی لەسەری بەندە؟
کێشەکە پەیوەندی بە هەڵەیەکی تاکەکەسی دابڕاو نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ئەو ڕادەیەوە هەیە کە سەرکردەکان لەگەڵ ئەو بەهایانەدا دەگونجێن کە بە ئاشکرا بەرگری لێدەکەن. ئایا ئەم بەهایانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا ڕەنگ دەداتەوە کاتێک لە ژێر چاوی خەڵکدان؟ ئایا ئەو شتانە بەسەر خۆیاندا جێبەجێ دەکەن کە لە کەسانی تر داوا دەکەن؟
ئەم پرسیارانە تایبەت بە دانمارک نین و تەنها بە چەپی دانمارکی سنووردار نین. هەموو تەوژمێکی سیاسی لە هەر وڵاتێکدا دەگرێتەوە کە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و پابەندبوونی پرەنسیپی دەکاتە بەشێک لە وتاری گشتی.
 
لە 27 ی ئایاری 2026، ڕۆژنامەی چەپی دانیمارکی Informationکورتەیەکی بڵاوکردەوە کە من نووسیومە لە ژێر ناونیشانی "پێلێ دراگستێد بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێخوڕین."¹
پێلێ دراگستێد(Pelle Dragsted) وتەبێژی سەرەکی سیاسی Enhedslisten کە یەکێکە لە دیارترین پارتە چەپەکان لە دانیمارک،² وتارەکە ڕەخنەیەک بوو لە پابەند نەبوون بە یاسا سەرەتاییەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان، چونکە ئەو ڕاهاتووە بە لێخوڕینی پاسکیل بەبێ کڵاو، سەرەڕای ئەوەی حزبەکەی تەندروستی گشتی و سەلامەتی کۆمەڵگەی وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکی بەرنامەی سیاسی خۆی داناوە. I لە گفتوگۆ و گفتوگۆ لەگەڵ ژمارەیەک چاودێر زانیم کە ئەم بابەتە پێشتر لە ناوەوە و دەرەوەی پارتەکە بەرز کرابووەوە پێش ئەوەی وتارەکەم بڵاو بکەمەوە.
بۆ تێگەیشتن لە بابەتەکە، پێویستە لە چوارچێوەی دانمارکی خۆیدا سەیری بکەین. پاسکیل بەشێکی سەرەکی ژیانی ڕۆژانەیە لە دانیمارک. داتا فەرمییەکان و توێژینەوە پسپۆڕییەکان دەریدەخەن کە نۆ لە هەر 10 دانمارکی پاسکیلیان هەیە و کۆپنهاگن بە یەکێک لە شارەکانی جیهان دادەنرێت کە زۆرترین پشت بە پاسکیل دەبەستن.³ لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە دانمارک بە یاسایی پێویستی بە بەستنی کڵاوەکە نییە، و خۆی سنوردار کردووە بە ڕاسپاردنی توند بەبێ هیچ پابەندبوونێکی یاسایی، لە کاتێکدا وڵاتانی وەک ئوسترالیا، نیوزلەندا، ئەرجەنتین، قوبرس و نامیبیا هەڵیانبژاردووە کە کڵاوەکە بە زۆرەملێ ببەستن و غەرامە بکەن بۆ پابەند نەبوون.⁴
سەبارەت بە خۆم، لەوەتەی گەیشتووم بۆ دانیمارک بۆ هۆکاری ژینگەیی و تەندروستی و کرداری پشت بە پاسکیل دەبەستم. من خۆم تووشی ڕووداوێک بووم کە کڵاوەکە فاکتەرێکی گرنگ بوو بۆ سنووردارکردنی دەرەنجامەکانی برین، کە وادەکات ئەم بابەتە نزیکتر بێت لە ئەزموونی ژیانی تاکەکەسی وەک لە ڕەخنەی ئەبستراکت
بۆ خوێنەرانی دەرەوەی دانیمارک، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی باشووری جیهان کە کێشەی جەنگ، سەرکوتکردن، هەژاری و گەندەڵی زاڵ بوون، ئەم بابەتە لەوانەیە وەک وردەکاریەکی پەراوێز دەربکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی کە پەراوێز دەکەوێت هەندێک جار پرسیاری سیاسی و پرەنسیپی قووڵتر دەردەخات. ئەم وتارە لە بنەڕەتدا دەربارەی کڵاوی پاسکیل نییە. ڕەخنەی گشتی و دیالۆگی کراوە لە نێو چەپدا، ڕۆڵی ڕۆژنامەگەری و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە سەردەمی شۆڕشی دیجیتاڵی، گونجانی نێوان بەها و پراکتیک لە نێوان سەرکردە سیاسیەکان، و توانایان بۆ تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنە، داننان بە هەڵەکان و ڕاستکردنەوەیان.
ئەم وتارە پشتی بە ئەزموونی شەخسی دەبەستێت لە ڕاهێنانی ڕەخنەگرتن لە خودی چەپی دانیمارکی و چۆن وردەکاریەکی سادەی ڕۆژانە دەتوانێ مشتومڕێکی گشتی فراوانتر لەسەر ئەم بابەتانە بکاتەوە. دەق و بارودۆخ بە دڵنیاییەوە لە نێوان کۆمەڵگاکاندا جیاوازە، بەڵام ڕاوێژکردن بە ئەزموونی کەسانی تر و وەرگرتنی دەرس لێیان ئامرازێکی گرنگە بۆ گەشەپێدانی کەلتووری بەرپرسیارێتی و ڕەخنەی خودی لە هەر شوێنێک بێت. بەرپرسیارێتی تەنها بە کێشە گەورەکانەوە دەست پێناکات. هەروەها لە ڕێگەی وردەکارییە بچووکەکانەوە شێوە دەدرێت کە بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبن.
ناکۆکی لە ناوەڕۆکی مەسەلەکەدا: بۆچی ڕەخنەی خودی پێویستییەکی چەپە؟

لە دانیمارک، متمانەی سیاسەتمەدار تەنها بەو قسانەی کە دەیڵێت ناپێورێت، بەڵکو بەو شتانەش دەپێورێت کە لە ژیانی ڕۆژانەیدا بەرجەستەی دەکات. کاتێک باس لە سەرکردایەتی چەپ دەکرێت، ئەم ستانداردە گرنگییەکی تایبەتی وەردەگرێت، چونکە گونجانی نێوان بەهاکان و پراکتیکەکان بەشێکی گرنگی گوتاری چەپ پێکدەهێنێت. لێرەوە ئەوەی کە وەک بابەتێکی سادە دەردەکەوێت، وەک لەبەرکردنی کڵاوی پاسکیل، دەبێتە مشتومڕێکی فراوانتر دەربارەی بەرپرسیارێتی گشتی و ڕۆڵی سیاسی.
هاوپەیمانی سوور و سەوز خۆی بە قسەکردن و کەمپین بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافەکانی کرێکاران و دژایەتیکردنی ڕەگەزپەرستی سنووردار ناکات. هەروەها بە یەکێک لە دیارترین پارتەکانی دانمارک دادەنرێت لە بابەتەکانی پاراستنی ژینگە و کەشوهەوا. پرۆگرامی سیاسی بریتییە لە پێداگری لەسەر سەلامەتی شوێنی کار، پاراستنی تەندروستی گشتی، خۆپاراستن لە کۆمەڵگە، و ڕۆڵی دەوڵەت لە بەهێزکردنی سەلامەتی هاوڵاتیان و پەرەپێدانی کەرتی تەندروستی. هەروەها سیاسەتی کۆمەڵایەتی بە سیاسەتی ژینگەیی دەبەستێتەوە لە ڕوانینێکی چەپدا کە ئەمە بە بەشێکی گرنگی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دادەنێت.
شایانی باسە کە سەرکردایەتی پارتەکە ئەم بەها ژینگەییانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرجەستە دەکات. بینیمان چۆن شاندی پارتەکە کە پێلێ دراگستێد و هاوکارەکانی پێک دێن بە پاسکیل بەشداری کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو دەکەن، لە دیمەنێکدا کە پابەندبوونێکی راستەقینە بە بەهاکانی ژینگە و تەندروستی دەردەخات.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، مەسەلەکە پەیوەندی بە وێنەیەکی تێپەڕین یان وێنەیەکی دابڕاو نییە. پێلێ دراگستێد چەندین جار بینراوە کە بە پاسکیلەکەی بەبێ کڵاوی دەگاتە ئەو کامێرایەی کە چەند جارێک لەلایەن کامێرای وێنەگرە ڕۆژنامەوانییەکانەوە گیراوە. ئەوەی ئێمە سەیری دەکەین هەڵەیەکی خێرا یان فەرامۆشکردنێکی نائاسایی نییە. ئەمە شێوازێکی هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی دووبارەکراوەیە کە ناکۆکییەکی بەڵگەنامەیی دەردەخات لە نێوان ئەوەی پارتەکە بانگەشەی بۆ دەکات و ئەوەی سەرکردەکەی لە فەزای گشتیدا بەرجەستەی دەکات.
ڕەهەندێکی تر هەیە کە شایەنی بیرکردنەوەیە لەم چوارچێوەیەدا. دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دانیمارک تێچووی چارەسەر، چاکسازی و تەنانەت مووچەی خانەنشینی کەمئەندامی لە حاڵەتی هەر ڕووداوێک دابین دەکات. ئەمە مانای ئەوەیە کە هەڵبژاردنی تاک بۆ نەبەستنی کڵاو لە چوارچێوەی کەسیدا نامێنێتەوە. کاریگەری لەسەر سیستەمی بەکۆمەڵ هەیە کە لەلایەن هەموو باجدەرەکانەوە پارەی بۆ تەرخان کراوە. لەم ڕوانگەیەوە مشتومڕ لەسەر کڵاوەکە دەبێتە مشتومڕ لەسەر بەرپرسیارێتی کۆمەلایەتی چەپ.
من ئەم وتارەم وەک نووسەرێکی چەپ نووسی کە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ڕابردوودا دەنگم بە هاوپەیمانی سەوز و سوور دا، چونکە لە ڕووی ئایدۆلۆژیاوە نزیکترین لیستە سەرەڕای ناکۆکیم لەگەڵ پارتەکە لەسەر کۆمەڵێک بابەت لەوانە پڕچەککردن، ناتۆ، جەنگی ئۆکرانیا، سیاسەتی ڕێکخراوەیی ناوخۆیی و بابەتەکانی تر.  بارودۆخی ناوچەیی و جیهانی. ئامانجەکە زیان گەیاندن بە دراگستێد یان حیزبەکە نەبوو. ئامانجەکە ڕێک پێچەوانە بوو. ڕەخنەی ڕاستگۆ و بنیاتنەر یەکێکە لە بەرپرسیارێتییەکی ڕاستەقینە بەرامبەر پرۆژەیەکی چەپ، تەنانەت ئەگەر کەسێک لەسەر ئەم خاڵە یان ئەو خاڵە ناکۆک بێت. هەڵەکان بە فەرامۆشکردن چارەسەر ناکرێن. لە ڕێگەی دەستنیشانکردن، دانپێدانان و ڕاستکردنەوە چارەسەر دەکرێن. ئەوە ئەو شتەیە کە من ویستم بیکەم.
 

لە دەروازە سەرەکیەکانەوە بۆ بۆشایی دیجیتاڵی

لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دوای بڵاوبوونەوەی وتارەکە، مشتومڕەکە بۆ ژمارەیەک لە ڕۆژنامە و پلاتفۆرمەکانی میدیای دانیمارک بڵاوبووەوە. ڕۆژنامەنووس ئاندرس ڕێدەر لە  ڕۆژنامەی Jyllands-Posten کە یەکێکە لە ڕۆژنامە هەرە خوێنەراوەکان و کاریگەرەکانی دانیمارک، لە وتارەکەی لە ڕۆژنامەی پەرلەمانی خۆیدا لە ژێر ناونیشانی "کڵاوەکەت ببەستە، پێلێ دراگستێد" لە وتارەکەی وەرگیراوە و باسی لە بیرۆکەی سیاسەتمەدارەکە وەک نموونەیەکی گشتی کردووە.⁵ بەهەمان شێوە، نووسەر و ڕۆژنامەنووس لینی مالاسینسکی لە هەواڵنامەی هەفتانەی خۆیدا بە ناوی "Ærligt talt" (ڕاستگۆیانە قسەکردن) لە ویکنداڤیسن باسی ئەم بابەتەی کرد و خوێندنەوەیەکی شیکارانەی بۆ دیبەیتەکە زیاد کرد.لە بارەی Altinget، پلاتفۆرمی سەرچاوەی سیاسی تایبەت بە بازنەی پەرلەمانی و حکومی، ڕۆژنامەنووس جێپ هۆیبێرگ سۆرێنسن ئەم وتارەی بە یەکێک لە دیارترین بابەتەکانی گفتوگۆی سیاسی ئەم هەفتەیە ناوبرد.⁷
گرنگی ئەم ڕووماڵکردنە تەنها لە قەبارەکەیدا نییە، بەڵکو لە چۆنیەتی گفتوگۆیەک کە لە ڕۆژنامەیەکی چەپەوە دەستی پێکرد و بەرەو دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە ئاراستەی جیاواز ڕۆیشت و بایەخێکی کۆمەڵایەتی فراوانتری ئاشکرا کرد: بەرپرسیارێتی کەسایەتییە گشتییەکان و کاریگەرییان لەسەر هەڵسوکەوتی بەکۆمەڵ.
دەنگدانەوەی بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان درێژ بووەوە کاتێک Weekendavisen لە لاپەڕەی فەرمی خۆی لە فەیسبووک چەند بەشێکی وتارەکەی بڵاوکردەوە و پۆستەکە بوو بە شوێنێک بۆ گفتوگۆی فراوانی کۆمەڵگا کە زیاتر لە هەزار کەس بەشداری تێدا دەکەن.⁸ پزیشکان و پسپۆڕانی تەندروستی گشتی و سەلامەتی ڕێگاوبان بەشدارییان لە گفتوگۆکەدا کرد و جەختیان لەوە کردەوە کە بەڵگەی زانستی پشتگیری بەکارهێنانی ئاسایی کڵاو و کاریگەری راستەقینەی کەسایەتییە گشتییەکان لەسەر دروستکردنی کەلتووری سەلامەتی دەکات.
توێژینەوە پسپۆڕەکان دەریدەخەن کە کڵاوەکان مەترسی برینداربوونی سەر بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکەنەوە، لە کاتێکدا ئامارەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان لە دانیمارک دەریدەخەن کە ساڵانە هەزاران پاسکیلسوار تووشی برینداری سەر و مل دەبن و دەرەنجامەکانی نەک تەنها کاریگەری لەسەر تاکەکان بەڵکو لەسەر خێزان و سیستەمی تەندروستی بەگشتی دەبێت.¹⁰
 

ڕەخنە نابێت لە ترسی چەوساندنەوە دوابخرێت

سەرنجم نەچوو کە هەندێک لەوانەی کە سەرقاڵی وتارەکە بوون ڕەخنەکانیان بەکارهێنا بۆ هێرشکردنە سەر هاوپەیمانی سوور و سەوز و چەپی دانیمارکی بەشێوەیەکی فراوانتر. ئەمە لایەنێکی چاوەڕوانکراو و تێگەیشتووی مشتومڕی سیاسی گشتییە، چونکە هیچ بۆشاییەکی ڕەخنەیی ئازاد نییە لەو دەنگانەی کە مشتومڕ بەکاردەهێنن بۆ خزمەتکردنی ئەجێندای سیاسی جیاواز لە نووسەری سەرەکی، چ لە ڕاستەوە بێت یان لە لایەنەکانی ترەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە هۆکارێک نییە بۆ دواکەوتن یان پاشەکشە کردن لە ڕەخنە.
چەپێک کە لە ترسی ئەوەی ڕکابەرەکانی ئەو پێداچوونەوە بقۆزنەوە، دەکەوێتە ناو تەڵەیەکی زۆر مەترسیدارترەوە لەو هەڵەیە کە خۆی لە دانپێدانان لادەدات. ڕەخنەگرتن لە خود دیاری نییە بۆ ڕکابەران. ئەمە مەرجێکی بنچینەییە بۆ پاراستنی متمانە و توانای نوێبوونەوە و کاریگەری. دەستنیشانکردنی هەڵەکان و دانپێدانانیان لاوازی نییە. ئەمە یەکێکە لە شێوەکانی پێگەیشتنی سیاسی کە چەپێکی متمانە بە بەها و سیاسەتەکانی جیا دەکاتەوە.
ئەگەر ڕەخنەی خودی هەمیشە پێویستییەکی سیاسی بووبێت، ئەوا شۆڕشی دیجیتاڵی وای لێکردووە کە هیچ دەربازبوونێک لێی نییە. زانیاری ئێستا دەستبەجێ بڵاو دەبێتەوە و دەگاتە ڕای گشتی پێش ئەوەی هیچ لایەنێک دەرفەتی هەبێت گفتوگۆکە بگرێت یان ئاراستەی بکات. هەزاران کەس بە خێراییەکی بێ وێنە بەشداری هەر گفتوگۆیەک دەکەن و بیروڕاکان لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا لە پلاتفۆرمە جیاوازەکاندا زۆر دەبن. ئەم واقیعە وادەکات گونجانی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری ڕۆژانە پێویستییەکی حەتمی بێت بۆ هەر کەسایەتیەکی گشتی کە دەیەوێت متمانە بپارێزێت.
 

دراگستێد بە وێنەیەک وەڵامی دەداتەوە کە کڵاوەکەی لەسەر کردووە

ئەوەی چاوەڕوان نەکراو بوو وەڵامێک بوو کە لە یەک کاتدا خێرا و ڕەوانبێژ بوو. دراگستێد لە ئەکاونتی ئینستاگرامی خۆیدا وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە کە کڵاوی پاسکیل لەسەر بوو لە ڕێگادا بۆ کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەت و دەستەواژەی دانمارکی سووکی لەگەڵدا نووسیبوو: "دەڕۆین بۆ مارینبۆرگ. 😉❤️  هەروەها وەک هەر بەشداربوویەکی ئاسایی بەشداری لە گفتوگۆی بەردەوامی پەیجی فەیسبووکی Weekendavisen کرد، بەبێ ئەوەی سەیری ئامادەبووان بکات یان گفتوگۆکە پشتگوێ بخات و وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە لەگەڵ دەستەواژەیەکی ئینگلیزی کورت و زیرەکانە: "By Popular Demand ❤️" واتە "لە وەڵامی داواکاری خەڵک".
وەڵامەکە نە بەرگریکارانە بوو و نە داوای لێبوردن بوو. بە سووکی و متمانە بەخۆبوونەوە هات، کە جێگەی متمانەیەتی. سیاسەتمەدارێکی مامناوەند دەردەخات کە توانای گوێگرتن و تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنەی گشتی بە ڕۆحێکی کراوەوە هەیە نەک پاشەکشە یان پشتگوێ خستن. توانای قبووڵکردنی ڕەخنە بەم شێوەیە خۆی لە خۆیدا سیفەتێکی پێویستە بۆ سەرکردایەتی چەپ. پەیامەکە گەیشت و مشتومڕی گشتی کاریگەری هەبوو لەسەر هەڵسوکەوتی کەسایەتییەکی سیاسی دیار. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە ڕەخنەی بنیاتنەری چەپ دەبێت بەدەستی بهێنێت.
تێبینیەکی کۆتایی بۆ خوێنەران

ئەو کۆمەڵگایانەی کە سەرکردەکانیان بەرپرسیار دەکەن بۆ هەڵە و وردەکارییە بچووکەکان پێش ئەوەی چاوەڕێی قەیرانی گەورە بکەن، ئەو کۆمەڵگایانەن کە دەیان ساڵە کلتورێکی ڕاستەقینەی بەرپرسیارێتییان بنیاتناوە. دیموکراسییەکی تەندروست تەنها لە خاڵی وەرچەرخانێکی گەورەوە دەست پێناکات. هەروەها لە پراکتیزەکردنی ڕۆژانەدا و لەو ساتانەدا شێوە وەردەگرێت کە سەرکردە، هەرکەسێک بێت، لە ژێر چاوی خەڵکدایە.
دەقەکان بە دڵنیاییەوە جیاوازن. ئەوەی لە دانیمارک گەورە دەکرێت مەرج نییە لە هه ولير وبەغدا و بەیروت و قاهیرە گەورە بێت. لەگەڵ ئەوەشدا پرسیاری بنەڕەتی لە هەموو شوێنێک هەمان پرسیارە: ئایا ئێمە داوا لە سەرکردەکانمان دەکەین، چ لە دەسەڵاتدان یان لە ئۆپۆزسیۆن، بە ڕێکخراوە چەپەکانیشەوە، کە ئەو بەهایانە بژین کە بەرگری لێدەکەن و لە ژیانی ڕۆژانەیاندا ڕەنگی دادەنەوە؟ ئایا ئێمە ئامراز و بۆشاییمان هەیە بۆ ئەوەی ئەم پرسیارە بە ئازادی بوێرین؟
لە هەمووی گرنگتر: چۆن دەتوانرێت کەلتوورێکی راستەقینەی بەرپرسیارێتی لە کۆمەڵگاکاندا بنیات بنرێت کە بنەما سەرەکییەکانی تێدا نییە، لە ئازادی ڕادەربڕین و میدیای سەربەخۆوە تا دەزگاکانی چاودێری کاریگەر؟ و چۆن دەتوانرێت کەلتووری ڕەخنەی خودی لەناو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکاندا گەشە پێبدرێت و چەسپاو بێت وەک مەرجێکی پێویست بۆ متمانە و نوێبوونەوە و کاریگەری کۆمەڵایەتی، بە پشت بەستن بە ئەزموونی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا؟
 

تێبینیەکان و سەرچاوەکان

¹بابەتی سەرەکی لە Dagbladet Information — Rezgar Akrawi، "Pelle Dragsted بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێدەخوڕێت"، 27 ی ئایاری 2026
https://www.information.dk/debat/2026/05/pelle-dragsted-ansvar-bevidst-naar-cykler-uden-cykelhjelm
²دەربارەی Enhedslisten (هاوپەیمانی سوور-سەوز) — پارتەکە لە ساڵی 1989 لە تێکەڵبوونی سێ پارتی چەپ و مارکسیستی دانمارکی دامەزرا: پارتی کۆمۆنیستی دانیمارک، سۆسیالیستە چەپەکان و پارتی کرێکارانی سۆسیالیست. لە هەڵبژاردنەکانی ئاداری 2026، پارتەکە 11 کورسی بە نزیکەی 6.4٪ ی دەنگەکان لە پەرلەمانێکدا کە 179 کورسی هەبوو، بەدەستهێنا.
³ئاماری پایسکلسواری لە دانمارک
https://denmark.dk/people-and-culture/biking/
⁴ یاساکانی کڵاوی پاسکیل لە سەرانسەری جیهان
https://worldpopulationreview.com/country-rankings/bicycle-helmet-laws-by-country
⁵ ڕۆژنامەی پەرلەمانی Jyllands-Posten — Anders Redder، "کڵاوەکەت ببەستە،Pelle Dragsted،" ئایاری 2026
https://jyllands-posten.dk/nyhedsbreve/brevfraborgen/ECE19334636/spaend-hjelmen-pelle-dragsted/
⁶ هەواڵنامەی هەفتانەی Weekendavisen — لێنی مالاسینسکی،"Pelle Dragsted وێنەگیراوە بەبێ کڵاو"، ئایاری 2026
https://www.weekendavisen.dk/samfund/pelle-dragsted-taget-uden-cykelhjelm
⁷ Altinget Weekly Review — Jeppe Højberg Sørensen, 30 May 2026
https://www.altinget.dk/artikel/saadan-skal-en-ny-regering-saettes-sammen-ifoelge-ugens-debattoerer
⁸ گفتوگۆی فەیسبووک — پەڕەی فەرمی Weekendavisen، ئایاری 2026
https://www.facebook.com/Weekendavisen/posts/1652549700204292
⁹ توێژینەوەی زانستی لەسەر کاریگەری کڵاوی پاسکیل
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7291179/
¹⁰ ئامارەکانی سەلامەتیڕێگاوبانی دانمارک
https://www.sikkertrafik.dk/rad-og-viden/cykel/cykelhjelm/fakta-om-cykelhjelm ترلیۆنەكەی مەسك و هەڵاتنەكەی كۆنفۆشیۆس 
                                                  سەدیق سەعید ڕواندزی

سەرمایەی مەسك، لە ژێر سایەی سیستەمی ناداد و نایەكسان و نامرۆیی سەرمایەداریی، كە دوای نەمانی جەمسەری كۆمۆنیست، كەسانێك لەو خەیاڵ پڵاوییە بوون، كە ئەم سیستەمە دەبێتە بەهەشتی مرۆڤ لە سەر زەوی و خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان دێنێت، گەیشتە یەك ترلیۆن دۆڵار! بێگومان یەك ترلیۆن، هەزار ملیار دۆلارە، یەك ملیار دۆلاریش هەزار ملیۆن دۆلارە. پرسیار لێرەدا ئەوە نییە، مەسك چی لەو پارەیە دەكات، لە سەر مەریخ شارێكی پێ دروست دەكات؟  دەیبەخشێت یان  ماس میدیاكەی پێ پێش دەخات؟  چونكە هەرگیز نابێ ئەو پرسیارە بكەین كە سەرمایەدارێك ئەوەندە سەرمایەی هەیە، بەڵكو دەبێ شۆك بمانگرێت و بێ هیچ پرسیار و ڕاڤەیەك دژی ئەو جۆرە مرۆڤانە بوەستینەوە و پرسیار بكەین چۆن دەبێ سەرمایەی تاكە مرۆڤێك یەك ترلیۆن بێت و  ملیاران مرۆڤی دیكەش، بە هەژاری و نەداریی لە سەر ئەم گۆی زەوییە بژین؟ بێگومان ئەم سەرمایەی مەسك،  زادەی هەبوونی سیستەمی پووچی سەرمایەداریی و بە ناو بازاڕی ئازادە، كە ماهیەت و شوناسی مرۆڤ تەنها لە پارە و كار و سەرمایە دەبینێتەوە و ڕوونیشە هەر كاتێك ئامانجی مرۆڤ لە ژیاندا بووە پارە و سەرمایە خڕكردنەوە، ئیدی  لە مرۆڤبوون دەكەوێت و پارە لای دەبێتە هەموو شتێك و چەنێ زیاتری هەبێت، قنیاتی نایەت و هەوڵی بە دەستهێنانی زیاتر دەدات و  بەمەش مرۆڤێك دروست دەبێت، خۆی پارەیە بەر لەوەی مرۆڤ بێت! هەڵبەتە پارە پێداویستییەكی سەرەكییە لە ژیان، بەڵام بیرمان نەچێت  دەبێ مرۆڤ پارە ئاراستە بكات، نەك پارە مرۆڤ  ئاراستە بكات، كە بە داخەوە ئێستا لە كۆمەڵگەی ئێمە وای لێهاتووە. بە بڕوای من، مەسك گەر نیوەی سەرمایەكەشی لە ڕێی كاری خێرخوازی ببەخشێت، هێشتا هیچ بەهایەكی نییە، چونكە هەر لە بنەڕەتدا نابێ مافی ئەوەی هەبێت خۆی ترلیۆلنێكی هەبێت و ملیاران مرۆڤیش هیچیان نەبێت بیخۆن ! كەواتا ئەمە بەرهەمی چییە، بەرهەمی سەرمایەدارییە و بەوەش كۆتایی دێت مرۆڤایەتی هۆشی بێنێتەوە بەر خۆی و بیر بكاتەوە، كە چۆن دەبێت سەرمایەدارێك بە قەد نیوەی جیهان زیاتریش پارە و سەرمایەی هەبێت؟ ئایا لە سۆڤییەتی پێشوو، وڵاتانی چەپ و كۆمۆنیست  ئەمە هەبوو؟ مەگەر مرۆڤەكان هەموویان برسی و بێ نان بن، سەربەرزانەتر و شكۆمەندانەتر نییە لەوەی نادادی وا هەبێت؟ گەر هەموومان وەك یەك برسی و ڕووت بین، هیچ نەبێت دادپەروەریی و یەكسانییەك لەو برسیەتییەدا  گەر مایەی ئازاریش بێت بوونی هەیە ، بەڵام ئازارەكەی بە قەد سەرمایەكەی مەسك نابێت، كە ملیارەها مرۆڤی لەوسەر بۆ ئەو سەری دنیا پێ بریندار كرد، تەنها بە ڕاگەیاندن و زۆربوونی پارەكانی. ئێمە زۆرجار دەڵێن خۆزگەمان بە ساڵانی نەوەتەكان، كە دەپرسین بۆ؟ لە وەڵامدا دەگوترێت هەموومان وەك یەك وابووین ! جارێكیان كۆنفۆشیۆس، لە ترسی نەیارەكانی هەڵات و لە ڕێگەدا ڕێكەوتی ژنێكی كرد كە لە نێوان سێ گۆڕ دانیشتووە و دەگریت، ئەمیش پرسیاری لێ كرد بۆچی دەگری و ئەم گۆڕانە هی كێن؟ ژنەكەش لە وەڵامدا پێی گوت: ئەمە گۆڕی كوڕەكەمە گورگ خواردی، ئەمەشیان هی باوكمە هەر گورگ خواردی، ئەوەشیان هی هاوسەرەكەمە هەر گورگ خواردی ! كۆنفۆشیۆس پێی گوت مادام ئەم هەموو گورگە لە شارەكەتدا هەیە بۆ ئەوێ جێناهێڵی؟ ژنەكە لە وەڵامدا پێی گوت : ناتوانم چونكە دادپەروەریی لە شارەكەمدا هەیە ! دژبەرەکانی زمانی کوردی
فەرەیدوون سامان
٢ - ٢
زمان بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی ناسنامەی نەتەوەیی دادەنرێت. بۆیە بە هێرشکردنە سەر زمانی کوردی، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هێرش کردنە سەر خودی شوناسی نەتەوەیی، ئەمەش لە ڕەچاوکردنی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو سنوورە سیاسیانەی کە کوردستانیان دابەش کردووە بەسەر چوار وڵاتدا، ئەم سنوورانە بەهۆی هەلومەرجی مێژوویی و کۆلۆنیالیزمەوە سەپێندراون، پەیوەندی زمانەوانی و کارلێکی ڕاستەوخۆی نێوان کورد لە پارچە جیاجیاکانی کوردستان سنووردار کردووە، ئەمە هۆکارێکی بنەڕەتییە بۆ نەتوانینی کورد لە زاڵبوون بەسەر هەموو زارەکانیدا. هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ گۆڕینی پڕۆژەیەکی پەروەردەیی وەک ئامرازێک بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو و هەڵوەشاندنەوەی زمانی کوردی، کە لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی لەگەڵ مێژووی نەتەوەکەماندا بنیات نراون، نەک لەسەر داهێنانی ناوی نوێ بۆ خزمەتکردنی ئەجێندا سیاسییە کاتییەکان، لە ئەنجامدا خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی کوردستان دەکەن، بۆ نموونە: ماوەیەکە باس لە زمانی ئێزیدی و خوێندن بە زمانی ئێزیدی دەکرێت، لە ڕاستیدا کەس ناڕەزایەتی نییە بەرامبەر بە کردنەوەی قوتابخانە یان دامەزراوەیەکی پەروەردەیی، بۆ خوشک و برا ئێزیدییەکانمان، بەڵکو ئەمە بە زەروورەتێکی کەلتوری و نەتەوەییشی دەزانم، بەڵام گوتنی ئەوەی کە "یەکەم قوتابخانەی زمانی ئێزیدی" کرایەوە، بە ڕای من ئەوەندەی دەستکەوت نییە، بەڵکو ساختەکردنی مێژووی نەتەوەکەمانە، چونکە ئێزیدی ئایینێکی دێرینی کوردستانە، زمانەکەشیان سەر بە زاری کرمانجییە، واتە زمانێکی سەربەخۆ نییە، بەپێی ئەوەی لە توێژینەوە زمانەوانیدا ناسراوە، سەبارەت بە زمانی زۆرینەی ئێزیدییەکان بە درێژایی مێژوو، هەر زمانی کوردی-زاری کرمانجی بووە، کە تێیدا میراتی ئایینی و کولتووری ئێزیدییەکان نەوە لە دوای نەوە پارێزراوە، جا ئەگەر زمانێکی سەربەخۆی ئێزیدی هەبووبێت، کەواتە کتێبە مێژووییەکانیان لە کوێن و کوا یاسا زمانەوانییەکانی؟ لە کوێ میراتی نووسراوەکەی کە بە درێژایی سەدەکان درێژ بووەتەوە، بۆچی دەقە ئایینی و میراتی زارەکی ئێزیدی بە زاری کرمانجی پارێزراون؟
 لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، بە هاندانی پارتی ناسیۆنالیستی دەسەڵاتدار لە ئەرمەنستان، بەشێک لە کوردانی ئێزیدی لەناکاو ئەو بیرۆکەیەیان پەرەپێدا، کە گەلێکی سەربەخۆن و هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە، تەنانەت کوردیان بە دوژمنی سەرسەختی ئێزیدییەکان دەزانی و کوردستانیان بە تابو دەزانی، باشووری کوردستانیان بە "باکوری عێراق" و باکووری کوردستانیان بە "ڕۆژئاوای ئەرمینیا" ناودەبرد، ئەم بیرۆکەیە لەلایەن ناسیۆنالیستە ئەرمەنییەکان و بەشێک لە ئەندامانی پەرلەمانی ئەرمەنستان و هەندێک نووسەر و ئەکادیمی ئەرمەنستانەوە پشتیوانی لێکرا. ڕۆژانە پەخشی ڕادیۆیی ٣٠ خولەکی تایبەت بە سووکایەتی کردن بە کورد و کوردستانیان پێدەدرا و جەختیان لەوە دەکردەوە کە ئێزیدییەکان گەلێکی سەربەخۆن و کوردنین، کورد دوژمنی هەردوو گەلی ئێزیدی و ئەرمەنە. تەنانەت ئەوەندەش ڕۆیشتن کە بانگەشەی ئەوە بکەن کە زمانی کوردی نییە، تەنیا زمانێکی ئێزیدییە.
لە ساڵی١٩٨٩ بەشی ئاماری ئەرمەنستان ڕایگەیاند کە ئێزیدییەکان گەلێکی جیاوازن لە کورد و هیچ پەیوەندییەکیان بە نەتەوەی کوردەوە نییە. پەرلەمانی ئەرمەنستانیش دانی بە زمانی ئێزیدیدا نا و دەستی کرد بە چاپکردنی کتێبی خوێندن بە زمانی ئێزیدی و بە شێوەیەکی موجیزە، زمانی کوردی بوو بە زمانی ئێزیدی. ئەو کوردە ئێزیدییانەی دژایەتی ئەو بێماناییانەیان دەکرد، کەوتنە بەر هێرشی جەستەیی. لەوانەش ئەکادیمیستەکان شاکر خدۆ و کارلین چاچان و ئەوانی تر لەلایەن ئەم گروپەوە لێیاندرا بەهۆی ئەوەی ڕایانگەیاند "ئێمە کوردی ئێزیدین ".تەنانەت هێرشیان کردە سەر کەسایەتییە ئایینییە ئێزیدییەکان و میر تەحسینیان بە خائین ناساند، بەهۆی پێداگری لەسەر کورد بوونی ئێزیدییەکان، ئەم ئێزیدییە نوێیانە پاڵپشتی سەرکردایەتی سیاسی ئەرمەنیان هەیە. بۆ نموونە کاتێک پترۆسیان سەرۆک کۆماری ئەرمینیا بۆ بەشداری کردن لە پرسەی تورگوت ئۆزال سەردانی تورکیای کرد، بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، "لە ئەرمینیا کورد نییە؛ ئێزیدی هەیە، ئەوانیش کورد نین".
ئەوەی گرنگە لە سەرەتاوە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئەم جۆرە پرسە زمانەوانییانە پێویستیان بە خوێندنەوەیەکی بابەتییانە هەیە، نەک سۆزدارانە و دوور لە سادەکردنەوە یان حوکمدانی نادادپەروەرانە، چونکە زمان لە جەوهەرەکەیدا، دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزە، کە مێژوو و کولتوور و سیاسەت تێکەڵ دەکات و ئەمەش وای کردووە ئەم باسە لە ڕادەبەدەر گرنگ بێت، بەتایبەت کاتێک باس لە ناسنامەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵگەی کوردستان و سیستەمی زمانەوانییان دەکرێت.
 دیاردەی ناساندنی پرسی ئێزیدییەکان وەک نەتەوە و ناساندنی زارەکەیان وەک زمان(زمانی ئێزیکی)، جگەلە پیلانێکی قێزەونی ناحەزانی نەتەوەکەمان، پرسێکی  تازەش نییە و ساڵانێکی زۆرە لەلایەت ناسیۆنالیستی تورک و عەرەب و ئەرمەنەوە کاری بۆ دەکرێت.
 بەشێوەیەکی گشتی گەلان لە کاتی دامەزراندنی دەوڵەتەکانیاندا بەربڵاوترین زارەکانیان لەبەرچاو دەگرن، وەک زمانی ستاندارد وەریاندەگرن، کە دواتر بە زمانی فەرمی دەوڵەت دەناسرێن، بەڵام ئەم شێوەزارانە، لە جەوهەردا بەشێک لە سیستەمی فراوانتری زارە لەناو یەک زماندا دەمێننەوە، نەک بە تەواوی بوونێکی جیاواز، ئەم شێوازە لە زۆربەی ئەزموونە زمانەوانییەکان لە سەرانسەری دنیادا دووبارە دەبنەوە، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئەوەی لە دۆزی زمانی کوردیدا ڕوودەدات، هەڵاوێر نییە، بەڵکو یاسایەکی گشتییە کە بۆ هەموو گەلان کاری پێدەکرێت.
 بێگومان ئەگەر کورد دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی دامەزراندبا، لە نموونەی گەلانی دیکەی جیهان و بەرفراوانترین زاری خۆی هەڵدەبژارد، وەک زمانی ستاندارد، هەڵبەتە دوای پاککردنەوەی له وشەو زاراوە بیانییەکان، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو زەخیرە بەرفراوانەی وشەسازیی ڕەسەنی کوردی کە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا دەبینرێن. پاشان ئەم زارە لە دامەزراوە دەوڵەتییەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و لە بەڵگەنامەکردنی بەرهەمە هزرییەکانیاندا بەکاردەهێنرێن. دواتر پێیان دەڵێن زمانی فەرمی، هەروەک چۆن گەلانی دیکەی ناوچەکە و جیهان کردوویانە.
 ئەمە ڕێڕەوی سروشتی و لۆژیکییە بۆ وەرگرتنی یەکێک لە زارەکانی وەک زمانی ستاندارد و فەرمی خۆی، گەلان بە زۆری لە کاتی بنیاتنانی دەوڵەتە مۆدێرنەکانیاندا دەیکەن، کە پێویستیان بە زمانێکی یەکگرتوو هەیە بۆ ئیدارە و پەروەردەو فێرکردن، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە ئەوان بە زمانێکی نوێ هاتوون کە ئەوانەی بە زاری دیکە قسەیان دەکرد نەیاندەتوانی لێی تێبگەن. ئەمەش بەو واتایەیە کە ئەگەر ئێمە مامەڵە لەگەڵ بەربڵاوترین شێوەزاری کوردی بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە گەلی کورد خاوەنی هەموو توخمێکی پێویستە بۆ ئەوەی زمانێکی کوردی ستانداردی هەبێت، کە بتوانێت هەموو کورد یەکبخات و وەک زمانی هاوبەشی خۆی خزمەت بکات. ئەو بەربەستەی لە ئێستادا ڕێگری لە کورد دەکات بۆ گەیشتن بەم کارە سیاسییە، نەک زمانەوانی، زمانی کوردی زمانێکی بەهێز و دەوڵەمەندە و چەندان زار و شێوەزاری هەیە. 
ئاشکرایە کە هێزی هەر زمانێک تەنیا بە ژمارەی  ئاخێوەرەکانی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای بەرهەمهێنانی مەعریفە و پانایی وشەسازییەکەی و هەمەجۆریی پێکهاتە ناوخۆییەکەی، جگە لە توانای گونجاندنی لەگەڵ زانستە مۆدێرنەکاندا، زمانی کوردی دەوڵەمەندە بە وشەسازی، نەرم و نیان و خاوەنی میکانیزمی دروستکردنی وشەی نوێ، کە لە خودی جەوهەر و ڕۆحی زمانەکەوە وەرگیراوە، وەک زمانێکی ئەگلۆتیناتیڤ پۆلێن دەکرێت، وەک زمانی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئەوانی تر، واتە زۆرجار دوو وشە کۆ دەکرێنەوە و وشەیەکی نوێ بە مانایەکی نوێ پێکدەهێنن. زمانی کوردی خاوەنی ئەم توانایەیە کە هاوسەنگ بێت لەگەڵ زاراوەی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی کە بۆ وەسفکردنی داهێنان و دۆزینەوەکان بەکاردێت.
جیاوازی شێوەزارەکان دیاردەیەکی سروشتییە و کاریگەری لەسەر یەکگرتوویی زمان و یەکیتی نەتەوەیی نییە، ئەگەر جیاوازی زۆر لە وشەسازی لە نێوان ناوچەیەکی تردا بدۆزینەوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە کورد لە ناوچەیەکدا بە زمانێکی جیاواز  قسە دەکەن، جیاوازە لەو زمانەی کە کورد لە ناوچەیەکی دیکەدا قسەی پێدەکات، ئەم جۆرە ئارگیومێنتە یان دەرەنجامە لە ڕادەبەدەر بێمانایە و یان لە نەزانییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەو کەسە لە جیاوازیی نێوان زمانێک و زارێک تێناگات، یان لە هەوڵێکی بە مەبەست بۆ تێکدانی خودی زمانی کوردی و گومان خستنە سەر بوونی زمانی کوردی. جیاوازییە بەرچاوەکانی بەکارهێنانی وشەسازیی دیارکراو لە ناوچەیەکی کوردییەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە، دەرخەری دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانی کوردییە، هەر ناوچەیەک خاوەنی وشەسازی تایبەتی خۆیەتی، جیای دەکاتەوە لە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکانی دیکە، لەگەڵ ئەوەشدا لە چوارچێوەی یەک زماندا دەمێنێتەوە و لە زمانی ڕەسەنی کوردییەوە لک و پۆپ دەکات. زمان سەرچاوەیە، زارەکانیش لک و پۆپن. 
ئەم فرەچەشنییە لە شێوەزارەکاندا، لە واقیعدا، لاوازی نییە، بەڵکو هێزێکە بۆ زمانەکەمان، چونکە ڕەنگدانەوەی زیندوویی و دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانە، توانای بەرگەگرتنی لە سەرانسەری جوگرافیایەکی فراوان و لە ژێر بارودۆخی سیاسیی جیاواز و ئاڵۆزدا. بۆیە بۆمان دەردەکەوێت کە وشەسازیی کوردی بەسەر هەموو ناوچەکانی کوردستاندا دابەش بووە، ئەگەر لە یەک ناوچەدا قەتیس بوایە، بەشێکی زۆری دەوڵەمەندی خۆی لەدەست دەدا و بەشێکی زۆری بە تێپەڕبوونی کات نەدەما. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە دانیشتوانی ئەو ناوچەیە نەیاندەتوانی هەموو وشەسازییەکانی ناو فەرهەنگی کوردی بەکاربهێنن؛ بەڵکو شێوازێکی تایبەتی وشەیان هەڵدەبژارد و ئەوانی دیکەیان بەجێدەهێشت، کە دواتر لەگەڵ بەسەرچوونی کاتدا کاڵ دەبووەوە و نەدەما.
 دابەشبوونی جوگرافی و هەروەها دابەشبوونی کتێبخانەی زمانەوانی بەرفراوانی کوردی لە سەرانسەری هەموو ناوچەکانی کوردستاندا، بەشداری کردووە لە پاراستنی ئەم میراتە زمانەوانییە دەوڵەمەند و بەرفراوانە. سەرەڕای ئەو سیاسەت و شەڕە تایبەتانەی کە زمانی کوردییان کردە ئامانج، ئەو قۆناغانەی کە بەکارهێنانی قەدەغەکرابوو و سەرەڕای هەڵمەتەکانی شێواندن و ئینکاری، هەر وەک زمانێکی زیندوو و بەهێز دەمێنێتەوە، ئەمە خۆی لە خۆیدا بەڵگەیە لەسەر توانای مانەوە و بەرگەگرتن و ئەوەی کە زمانێکە بەرگەی لەناوچوون دەگرێ. تەنانەت ئەو کەسانەش بە شڵەژانی دەروونی و دوور لە میتۆدێکی زانستی ڕەخنە لە هەوڵی زمانناسانی کورد دەگرن، هەوڵەکانیان دەچێتە خانەی خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی نەتەوەکەمان. لە تازەشارەوە تا قولیجان 
گێڕانەوەی خۆڕاگری لەقۆناغی سێی ئانفالدا 
هاوڕێ پێشڕەو / گەرمیان

بەشی چوارەم 

​لە ڕۆژی دووەمی هێرشەکاندا، ٨ی نیسانی ١٩٨٨ دوژمن بە هێزێکی گەورەتر و پڕچەکترەوە گەڕایەوە بۆ مەیدانەکە. پێش دەسپێکردنی جەنگ، من و هاوڕێیان (کیفاح و قالە بیکەیسی) بە کەرێکەوە ڕوومان کردەوە گوندی باشتەپە؛ لەوێ کۆمەڵێک دەسکەوتی سەربازیی وەک کولە ئاربیجی و سندوقە فیشەکی بیکەیسی و کڵاشینکۆفمان کۆکردەوە کە دوژمن لە شەڕەکەی دوێنێدا بەجێی هێشتبوون. لە ڕێگەی گەڕانەوەماندا بۆ گوندی چەوری، تووشی مەفرەزەیەکی یەکێتی بووین (کە هاوڕێیان فەهاد عەبدوڵڵا و محەمەد حاجی مەحمود جغارەچییان تێدابوو). ئاگادارمان کردنەوە کە دوژمن لە نەوجولەوە بەڕێوەیە و باشتەپە شوێنی بەرگریکردن نییە، بەڵام ئەوان سوور بوون لەسەر چوونیان و دواتر بە دۆخێکی سەختدا ناچار بە پاشەکشە بوون.
​
​خەڵکی ناوچەکە بۆ پاراستنی خۆیان، بەچواردەوری ئاواییەکاندا سەنگەری تۆکمەیان بە شێوەی پیتەکانی (L) و (W)ی ئینگلیزی لێدابوو، کە سەری سەنگەرەکانیان بە داری پەڵک و خۆڵێکی ئەستوور داپۆشیبوو؛ ئەم سەنگەرانە بوونە پەناگەیەکی ستراتیژی بۆ پێشمەرگە. پلانەکە وابوو کە هەتا شۆفڵ و تانکەکانی دوژمن نەگەنە لوتکەی خانووەکان، کەس تەقە نەکات، تا لە مەودایەکی نزیکدا زۆرترین زەرەر لە داگیرکەر بدەین.
​
​دوای تۆپبارانێکی سەخت بۆ سەر لفتی ئاغا و چەوری، دوژمن دوو جاشی ناردە ناو گوندەکە و سوپاکەش لە مەودای ئاربیجییەوە وەستان. ئەو دوو جاشە بوونە هۆی ئاشکرابوونی پلانەکە و شەڕ لە کاتێکی چاوەڕواننەکراودا دەستی پێکرد. من و شەهید هێرش لە سەنگەرێکی پشتی ماڵی (عەلی سۆیلە)دا بووین. کاتژمێر ١١ی پێشنیوەڕۆ، کاک عوسمانی حاجی مەحمود بە هێزێکی پاڵپشتییەوە گەیشتە سەنگەرەکەمان و وتی: "بۆ هەر سەنگەرێک دوو پێشمەرگەم ناردووە." و سوپاسی قارەمانێتی پێشمەرگەکانی حزبی شیوعی کرد بۆ ئەو بەرگرییە کەم وێنەیە.
​تا ئێوارە، دوژمن ١٤ جار پەلاماری گوندی لفتی ئاغای دا، بەڵام هەموو جارێک بە شکاوی دەگەڕایەوە. دواجار کاتژمێر ٦:٣٠ی خولەکی ئێوارە، "سەعات سفری" پێشمەرگە بوو هێرشی پێچەوانە دەستی پێکرد. بە ئیرادەیەکی پۆڵایینەوە هێرشمان کردە سەر سوپای بەزیو و تا ٣ کیلۆمەتر بەرەو ئاراستەی ناحیەی نەوجول ڕاوەدوومان نان.
​
​لە هەردوو بەرەی لفتی ئاغا و چەوری، دەسکەوتێکی زۆر کەوتە دەست پێشمەرگە، لەوانە:
• ​دوو ئۆتۆمبێل و بلدۆزەرێک (کە هاوڕێ بەکری مام عەباس بلدۆزەرەکەی هێنایەوە بۆ ناو گوندی لفتی ئاغا).
• ​ئۆتۆمبیلەکە  عەدنان دیسکۆ موستەشاری فەوجی خەفیفە لە ئاوایی چەوری گیرا، کە پڕبوو لە قاز و قەل و گوێرەکەی دزراوی خەڵک.
• ​چەندین هاوەن و پارچە چەکی جۆراوجۆر.
​لەم شەڕەدا، تەنیا هاوڕێ هێرش لەکاتی هێرشبردنمان بۆ سەر تانکێکی دووژمن بەهۆی گڕی دواوەی ئاربیجییەکەی خۆیەوە قاچێکی سوتا، بەڵام بەو برینەشیەوە بەردەوام بوو لە هێرشبردن. خەڵکی ناوچەکەو هێزی بەرگری میللیش بە نان و هێلکە و ئاوەوە هاتبونە هانای پێشمەرگە، کە لە بەیانییەوە بە یەک زەمزەمیە ئاوەوە لە ژێر تۆپباراندا مابوونەوە.
​
​هەر لەو ڕۆژەدا (٨ / ٤ / ١٩٨٨) لە میحوەرەکانی تریش جەنگ بەردەوام بوو:
• ​لە بەرەی گوندی تاڵاو: ەوە هێزێکی هاوبەشی حزب و یەکێتی لە بناری گڵەوە چوونە هانای گوندەکە و دوژمنیان تێکشکاند. لەم ڕووبەڕووبونەوە قارەمانانەیەدا بەداخەوە (ئەسکەندەری مەلابراهیم) پێشمەرگەی یەکێتی شەهید بوو و (هاوڕێ حەمەسۆفی) پێشمەرگەی بەتالیۆنی ٤ی حزبمان حزبی شیوعی بریندار بوو.
• ​لە بەرەی توکن و عەزیزقادر: ەوە برادەرانی یەکێتی ڕووبەڕووی ئەو هێزەی دوژمن بوونەوە کە لە کفری و سەرقەڵاوە هاتبوون و تا درەنگانی ئێوارە لە شەڕێکی سەختدا بوون.