لە چوارچێوەی پرۆژەی حیزبی شیوعیی کوردستاندا
ئایا قەیرانی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستاندا چارەسەری هەیە؟
هۆگر چەتۆ ئەندامی مەکتەبی سیاسیی حیزبی شیوعیی کوردستان
لە چەند ساڵی ڕابردوودا، سیستەمی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستاندا بەناو زنجیرەیەک قەیرانی جۆراوجۆری سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیدا تێپەڕیوە. قەیرانی درەنگکەوتنی مووچە، ناکۆکییە سیاسییەکان، لاوازیی دامەزراوەکان، کێشەی دابەشکردنی دەسەڵات و کەمبوونی متمانەی هاووڵاتییان بە دامەزراوە حکومییەکان، هەموویان بوونەتە بەشێک لە ڕاستییەکانی ئێستای هەرێم. لەم بارەیەوە، بیروڕاکانی فەیلەسوفی ئەڵمانی، یورگن هابرماس، دەتوانن چوارچێوەیەکی فکریی گرنگ بۆ تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ئەم قەیرانە دابین بکەن.
هابرماس لە تیۆریی «کردەوەی پەیوەندیدار» و «بواری گشتی»کەیدا پێی وایە کە شەرعیەتی سیستەمی سیاسی تەنها لە هەڵبژاردن یان دەسەڵاتی یاساییەوە وەرناگیرێت، بەڵکو لە ڕێگەی گفتوگۆی ئازاد، بەشداریی هاووڵاتییان و گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی دروست دەبێت. واتە حکومەتێک کە هاووڵاتییان تێیدا دەنگیان نەبێت و نەتوانن بە شێوەیەکی ئازاد لە بڕیارە گەورەکاندا بەشداری بکەن، بە شێوەیەکی بەردەوام ڕووبەڕووی قەیرانی شەرعیەت دەبێتەوە.
لە ڕوانگەی هابرماسەوە، یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی قەیرانی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان، لاوازیی بوارە گشتییەکەیە. بوارە گشتییەکە ئەو شوێنەیە کە هاووڵاتییان، میدیا، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و هێزە سیاسییەکان دەتوانن بە ئازادی گفتوگۆ بکەن و بڕیارە گرنگەکان بخەنە بەر گفتوگۆی کۆمەڵایەتی. کاتێک ئەم بوارە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ململانێی حیزبی یان بەرژەوەندیی تایبەتەوە، متمانەی گشتی بە دامەزراوەکان کەم دەبێتەوە.
هابرماس گرنگییەکی زۆر بە «گفتوگۆی دیموکراتی» دەدات. لە چوارچێوەی هەرێمی کوردستاندا، چارەسەری زۆرێک لە کێشەکان پێویستی بە دیالۆگێکی نیشتمانی هەیە کە هەموو هێزە سیاسییەکان، ڕێکخراوە مەدەنییەکان، ڕۆشنبیران و نوێنەرانی گەنجان و ژنان تێیدا بەشدار بن. ئەم گفتوگۆیە دەبێت لەسەر بنەمای یەکسانی، ڕێزگرتن لە بیروڕای جیاواز و دۆزینەوەی بەرژەوەندیی گشتی بێت، نەک سەرکەوتنی لایەنێک بەسەر لایەنێکی تردا.
لەم سۆنگەیەوە، بەهێزکردنی دامەزراوە یاسایی و چاودێرییەکانیش هەنگاوێکی گرنگی چارەسەری قەیرانەکەیە. پەرلەمان، دادگا و دامەزراوەکانی چاودێریی دارایی و ئیداری دەبێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ کار بکەن، چونکە تەنها لە ڕێگەی دامەزراوەی بەهێز و سەربەخۆوە متمانەی هاووڵاتییان دەگەڕێتەوە.
میدیا و کۆمەڵگەی مەدەنیش لە تیۆریی هابرماسدا ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە. میدیای ئازاد و پیشەیی دەتوانێت بوارێک بۆ گفتوگۆی گشتی دروست بکات و هاووڵاتییان لەسەر بڕیار و سیاسەتە حکومییەکان ئاگادار بکاتەوە. هەروەها ڕێکخراوە مەدەنییەکان دەتوانن پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگە بەهێز بکەن.
لە کۆتایی ئەم تەوەرەدا، یورگن هابرماس پێی وایە قەیرانە سیاسییەکان زیاتر بە گفتوگۆ و ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی چارەسەر دەکرێن، وەک لە ڕێگەی پاوانخوازی و ململانێی دەسەڵاتەوە. بۆیە ئەگەر هەرێمی کوردستان بیەوێت لە قەیرانی حکومڕانی دەرچێت، پێویستە بناغەی شەرعیەتی سیاسی لەسەر بەشداریی هاووڵاتییان، دیالۆگی نیشتمانی، سەربەخۆیی دامەزراوەکان و گەشەپێدانی بوارە گشتییەکە بنیات بنرێت؛ ئەمەش هەمان ئەو ڕێگایەیە کە هابرماس بە بنەمای دیموکراسیی هاوچەرخ و حکومڕانیی باشی دەزانێت.
لەم چوارچێوەیەدا، حیزبی شیوعیی کوردستان لە دەستپێشخەریی نەخشەرێگای چارەسەری قەیرانی هەرێمی کوردستاندا، لە بەشی یەکەم و دووەمی پرۆژەکەیدا، ئامانج و دیدگای ئەم فەیلەسوفە گەورەیەی پێکاوە. حیزبی شیوعی بەشێک لە چارەسەری قەیرانەکانی لە ڕێگەی ڕاوێژکردن و کۆبوونەوە لەگەڵ کەسایەتی، ڕۆشنبیران، مامۆستایانی زانکۆ، نووسەران و چالاکوانانی مەدەنی و مافەکانی مرۆڤ لە شارەکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک، کەرکووک و ئیدارەی ڕاپەڕین گەڵاڵە کردووە و گرنگترین خاڵەکانی لەم تایتڵانەی خوارەوەدا کۆکردۆتەوە:
1. گەڕاندنەوەی ڕەوایەتیی (شەرعیەتی) حکومڕانی: لەڕێگەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئازاد و دادپەروەرانە، سەروەریی یاسا، شەفافییەتی دارایی و سیاسی، و لێپرسینەوەی بەردەوام لە دامەزراوەکانی حکومەت.
2. بوژاندنەوە و پاراستنی فەزای گشتی: بە زامنتکردنی ئازادیی ڕادەربڕین، پشتگیریکردنی میدیای سەربەخۆ، بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی و ڕەخساندنی دەرکەوتنی گەنجان و ژنان لە ناوەندەکانی بڕیارداندا.
3. پەیڕەوکردنی دیالۆگ لەبری ململانێی سیاسی: جێگیرکردنی کولتووری گفتوگۆی هۆشمەندانە، پێکهێنانی مێزی گردبوونەوەی نیشتمانی و ئەنجامدانی چاکسازیی پێویست لەپێناو بەرژەوەندیی گشتیدا.
4. جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و حوکمی یاسا: مسۆگەرکردنی سەربەخۆیی تەواوی دەزگای دادوەری، چالاککردنەوەی ڕۆڵی چاودێریی پەرلەمان و سنووردارکردنی دەستوەردانەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکار.
5. چاکسازیی ئابووری لەسەر بنەمای دادپەروەری: ڕێگریکردن لە زاڵبوونی ئابووریی حیزبی بەسەر سیاسەتدا، ڕوونى لە داهاتەکانی نەوت و سامانی گشتی، و بنبڕکردنی گەندەڵی و مۆنۆپۆلی کەرتە ئابوورییەکان.
6. بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی: داننان بە کۆمەڵگەی مەدەنی وەک پردێک لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتدا، لە ڕێگەی پشتگیریی یاسایی و دارایی و بەشدارپێکردنیان لە داڕشتنی سیاستە گشتییەکاندا.
7. چەسپاندنی هاووڵاتیبوون و ناسنامەی هاوبەش: تێپەڕاندنی ئینتمای حزبی و عەشایەری بەرەو هاووڵاتیبوونی دەستووری، بەهۆی پەروەردەی هاووڵاتیبوون، ڕێزگرتن لە فرەیی و گەشەپێدانی کولتووری لێبوردەیی.
لە کۆتاییدا، وەک هابرماس ئاماژەی پێدەدات، قەیرانی حکومڕانی تەنها بە ئاڵوگۆڕی کەسەکان چارەسەر نابێت، بەڵکو بە گۆڕینی بنەڕەتیی شێوازی حکومڕانی چارەسەر دەبێت؛ شێوازێک کە لەسەر بنەمای ڕەوایەتیی دیموکراتی، گفتوگۆی گشتی و بەشداری هاووڵاتییان، سەربەخۆیی دامەزراوەکان، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و سەروەریی یاسا بێت. ئەم نەخشەرێگایە تەنها ڕێگەی دەستەبەرکردنی حکومڕانییەکی بەردەوام و متمانەپێکراوە، کە کۆتایی بە هەژموونگەریی هێز و توندوتیژی دەهێنێت.
