سەدیق سەعید ڕواندزی
دایكانی هیچ نەتەوەیەك وەك دایكانی كورد، نەهامەتی و چەرمەسەریی زۆریان لە ژیان نەبینیوە. هەمیشە جەرگ سوتاوو، چاو بە فرمێسك و بەردەوام ڕۆڵەكانیان لە پێناو ئازادی و سەربەخۆیی كورد و كوردستاندا بەخشیوە. بگرە دایكی وەها هەبووە (وەك دایكە عایشە) لە یەك كات و لە یەك سەنگەر و بە یەك چركە، سێ كوڕی قارەمانی لە شەڕی تیرۆرستانی داعشدا شەهیدبوون، كەچی دەیگوت سێ كوڕی تریشم ماون، ئەوانیش بە قوربانی خاكی كوردستان بن. دایكانی كورد، شان بە شانی باوكانی كورد، لە شۆڕش و ڕاپەڕین و ژیانی كۆمەڵایەتیدا، ڕۆڵێكی گرنگ و هاوكاریان بینیوە، لە پاڵپشتی خەبات و تێكۆشان و سەركەوتنی شۆڕشدا، بۆیە ئافرەتی كورد كورد بە گشتی، نموونەی خۆڕاگریی و هێز و ورەن لە ژیاندا. وێنەی دایكانی كورد بە گشتی لە ئەدەبیاتی ئێمەدا، لە پاڵ وێنەی ژنێكی ئازا و چاو نەترس، هاوكات هێمای قوربانیدان و خەم ناسۆری بوونە، لە سۆنگەی ئەو مێژووە سیاسییەی ئێمە هەمانە، بۆیە پێگە و وێنەیەكی پیرۆز و بەرزیان لە شیعر و ئەدەبیات بە گشتی هەیە كە بە شكۆ و بەرزییەوە ناویان دەهێنرێت. ئەگەر لە مێژووی وڵاتان، تەنها تریشكۆفە و جەمیلەیەك هەبن، ئەوا لە مێژووی ئێمەدا، هەموو دایكێك نموونەی ئەو دوو قارەمانەن، بگرە لە ئاستی ئەوان باڵاتریشن! لە سایەی دایكانی ئێمەوەیە، كە ڕۆڵەكانیان كە بە ئازارترین كارەساتە لە ژیانییان، دەبەخشن بۆ ئەوەی ئێمە بە سەر بەرزییەوە بژین. بۆیە مێژووی ئافرەتی كورد، هاوتەریب لەگەڵ مێژوویی سیاسی و شۆڕشگێڕیی ئێمە دایە و ئەوانە گەر ناڕاستەوخۆش لە خەبات و قوربانیدان بەشدار نەبووبن، كە بێگومان زۆرینەیان بەشداربوونە، ئەوا هەمیشە پاڵپشت و هاوكاری سەركەوتنی جووڵانەوەی ڕزگاریخوازی ئێمە بوونە. مێژووی كورد، چونكە لەلایەن نەیارانییەوە نووسراوەتەوە، ئیدی تەنها دیوێكی ئەو مێژووە خراوەتە ڕوو، نەك وێنە ڕاستەقینەكە. بۆ نموونە: گەریدە و ڕۆژهەڵاتناسان و خۆرئاواییەكان، هەمیشە باس لە ستەمی ئافرەت لە كۆمەڵگەی ئێمە و چەوسانەوەی بە ناوی داب و نەریت و ئەقڵی پیاوسالارییەوە دەكەن، بەڵام بە دەگمەن ڕۆڵی شاراوەی ئافرەتی كوردیان لە هەر ڕووێكەوە بێت پیشان داوە. بۆیە ئێمە پێویستیمان بەوەیە، ئەو مێژووە وەك ئەوەی كە هەیە پیشان بدەین. كتێبی ( ئافرەتە تێكۆشەرەكانی كورد) بایۆگرافیای چەندان ئافرەتی مەزنی كوردی خستۆتە ڕوو، كە هەریەكەیان لە بوارێكی دیاریكراوی ژیاندا، لە ڕووی سیاسی، مرۆیی، نەتەوەیی، ڕۆشنبیریی، خەباتی فێمێنیزمی و ئازادییەەوە خەباتیان كردووە. ئەم كتێبە، لایەك لە مێژووی شاراوەی سەدان ئافرەتی كورد دەكاتەوە، كە بواری ئەوەیان لە بەردەم نەڕەخساوە، تێكۆشان و قوربانیدان و بەخششەكانیان بخرێنە ڕوو، چونكە ئافرەتی كوردیش وەك هەموومان زادەی نەتەوەیەكی ژێر دەستەیە كە بەداخەوە ئێستاش ئازادی پێ ڕەوا نابینن. كاتێ مێژووی ژیانی ئافرەتانی كورد لەو كتێبەدا دەخوێنینەوە، تێ دەگەین كە چۆن ئافرەتی كورد لە چەندین كایە و بواری ژیاندا، پێشەنگ و ڕچە شكێن و داهێنەر بووە، كە مێژووێكی تازەی لە بوارێكەوە بۆ نەتەوەكەی نووسیوەتەوە. لەو كتێبەدا، ئافرەتانێك هەن بۆ یەكەم جار چوونەتە قوتابخانەو بوونەتە مامۆستا، بۆیەكەم جار چەكی شانازیی و كوردایەتیان لە شان كردووە و خەباتیان لە پێناو مافی نەتەوەكەیان كردووە. لەمێژوودا بوونەتە قازی بۆ یەكەم جار، بۆ یەكەم جار گۆرانیان وتووە، بۆیەكەم جار لە خەباتی نهێنی نێو شار چوونەتە نێو ڕێكخستن، زیندانی سیاسی و ئازاری زیندان و جەلادەكانی بەعسیان بینیوە. ئافرەتی قارەمانی وای تێدایە، هاوسەر و چوار كوڕی لە پێناو خەباتی نەتەوەكەی لە كۆماری كوردستان، شۆڕشی مەزنی ئەیلول، شۆڕشی گوڵان بەخشیوە . ئایا دایكێك و هاوسەرێك لە مێژووی هەموو قوربانیدان و خەباتی نەتەوەكانی دنیادا هەیە، وەك ئەم دایكە كوردە خۆڕاگر بێت؟ هێندە خاوەن هێز و ڕوحی نەتەوەییانە بێت؟ بێگومان وەسفكردنی ئازار و كۆستەكانی ئافرەتێك كە هاوسەرەكەی و چوار كوڕی شەهید بوونە، تەنها بە زمان و نووسین ئاسانە، بەڵام دایكانی كورد و خوێن و قوربانیدان لە پێناو كوردستان، هەمیشە ئاوێتەی یەكتری بوونە، بۆیە هیچ كاتێك پەشیمان و نائومێد نینە لەوەی خوێنی ڕۆڵەكانیان بە كوردستان بەخشیوە. دهۆك خان لەو كتێبەیدا، بە بێ لایەنی و هەستی كوردستانییانەوە، دوور لە هەموو جۆرە ئایدیایەكی سیاسی، مێژووی ئافرەتە قارەمانەكانی كوردی نووسیوەتەوە، ئەمیش لە میانەی چاوپێكەوتن لەگەڵیان. لەم كتێبەدا، ئاشنای چەندین ناوی ئافرەتی كورد دەبین كە هەریەكەیان لە بوارێكدا پێشەنگ بووە. بۆ نمونە: ئەسمەر مەلا محمود بارزانی، هاوسەركەی، چوار كوڕی لە ڕێی ئازادی كوردستاندا بەخشیوە، وێرای ئەو كۆستە گەورانەش، كەچی وەك داربیەكی بەهێز و خۆڕاگر، بە نەچەماوەیی ماوەتەوە و هێشتا ئامادەیی ئەوەی هەبووە، كوڕەكانی دیكەشی لە ڕێی خاكی پیرۆزی كوردستان ببەخشێت. ئەم قارەمانیەتییە، تەنها لە نێو ئافرەتی نەجیبزادە و قارەمانی وەك نەتەوەی كورد هەیە و بێگومان نموونەی لە هیچ تێكۆشانێك نییە. هەروەها لەیلا بەدرخان یەكەم كچە كورد بووە كە لە بواری هونەریدا دەركەوتووە، زەكیە خان، یەكەم ئافرەتی كوردە كە لە هەموو عێراقدا بۆ یەكەم جار، پلەی قازی وەرگرتبێت، كە بەرزترین پلەی دادوەرییە. خەجە باوە، یەكەم ئافرەتی قارەمانی كوردە كە لە ڕاپەڕینە مەزنەكەی بەهاری 1991 شەهید بووە. ئێران خان، یەكەم ئافرەت بووە كە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان گۆرانی وتووە. واتا نووسەری كتێبەكە، لای لە هەموو ئافرەتانی كورد، لە هەر چوار پارچەی كوردستان بێ جیاوازیی ئایدۆلۆژیی و ئایینی و حزبی كردۆتەوە و تەنها كوردستانیبوونی كردۆتە پێوەری باسكردنیان، كە دەریدەخات ئافرەتی كورد، لە هەموو قۆناغ و سەردەمێكدا، ڕچە شكێن، ئازاو خۆڕاگر و داهێنەر بووە، كە لە خوێنەوەیدا هەستی شانازیكردن بە ئافرەتی كوردمان بۆ دروست دەبێت. بە داخەوە ئەم كتێبە، سەدان هەڵەی لە ڕووی چاپ و ڕێنووسەوە تێدایە، لە كاتێكدا نووسەر كتێبەكەی بە چەندین دەزگا و كەس سپاردووە، بۆ ئەوەی پاكنووسی بكەن، كەچی گەلێك هەڵەی زەقی تێدایە وەك :_
*ل 24 نووسراوە : (چوار شەهیدەكەی 9ی حوزەیرانی 1947) بەڵام ئەمە هەڵەیە، چونكە ڕۆژەكە 19 ی حوزەیرانە، چونكە ڕژێمی كۆنەپەرستی پاشایەتی ئەو كاتی عێراق، هەتا دڵنیا نەبوو كە بارزانی نەمر لە ئاوی ئاراس پەڕیوەتەوە، بوێری ئەوەی نەكرد لە سێدارەیان بدات، گەرچی پێشتر لێبوردنیشی بۆ دەركردبوون.
*ل 63 نووسراوە:( لە ساڵی 1997 ڕژێمی بەعس گوندی باڵەیان چۆڵ دەكات) هەڵبەتە، ئەم كتێبە سێ كەس كاریان تێدا كردووە، بۆیە دەبوو ورد بانە. بەداخەوە خەڵكانێكی زۆر، پێداچوونەوەی كتێب بۆ خۆ دەرخستن دەخەنە ئەستۆی خۆیان، كە چی دواجار چەندین هەڵەی تێدایە.
*ل 109 نووسراوە:( نەوەی مەلا ئەحمەدە ناسراوە بە كەلای ڕەش) هەڵبەتە ئەمە دەبێ مەلای ڕەش بێت. زمانی كوردی لەو زمانە وردانەیە، بچووكترین هەڵە، واتای تەواوی وشەیەك دەگۆڕێت.
*ل 281:( ساڵی مردنی مارگرێتی پێشمەرگە بە دوو بەرواری جیاواز نووسراوە، جارێكیان 1967، كەچی لە درێژەی باسی ژیانی 1969 نووسراوە).
هیوادارم لە چاپی دووەم، دهۆك بە ڕۆژی، پێداچوونەوەیەكی ورد بۆ ئەم كتێبەی بكات و ژیاننامەی ئافرەتانی دیكەش كە تا ئێستا وەك سەربازی ون نەناسراون و بزرن، لەو كتێبەیدا تۆماریان بكات.
پەراوێز: ناوی كتێب: ئافرەتە تێكۆشەرەكانی كوردستان، ئامادەكردن و نووسینی : دهۆك بەڕۆژی، ساڵی چاپ _2023.
*ئەم بابەتە لەڕۆژنامەی هەولێر ژمارە(4418) لە 29/10/2025 بڵاوكراوەتەوە.
