ستار ئەحمەد
مێژوو ئەو دەفتەرە گەورەیەیە ،کە مرۆڤایەتی بە خوێن و فرمێسک لاپەڕەکانی نووسیوەتەوە، کتێبخانەیەکی گەورەیە، کە لە هەر گۆشەیەکیدا دەنگێکی پڕ لە ژان و هاوارێکی کپکراو دەبیسترێت. کاتێک لە پەنجەرەی ڕابردووەوە سەیری ڕێڕەوی ژیانی مرۆڤ دەکەین، دەبینین زۆرجار مێژوو نەبووەتە گۆڕەپانی ئاوەدانی و پێشکەوتن، بەڵکو بووەتە دۆزەخێکی پان و بەرین ،کە تێیدا تاوانەکان وەک سووتەمەنی بەکارھاتوون بۆ گەرمکردنی کوورەی دەسەڵات و ناوبانگ. ئەم دۆزەخە تەنیا شوێنێکی خەیاڵی نییە، بەڵکو هەموو ئەو ساتانەیە ،کە تێیدا مرۆڤ ویژدانی خۆی کوشتووە و لەپێناو بەرژەوەندییەکی کورتخایەن یان بیرۆکەیەکی چەوتدا، ژیانی هەزاران هاوڕەگەزی خۆی کردووەتە قوربانی. مێژوو لەم ڕوانگەیەوە وەک دادگایەکی بێدەنگ وایە، تێیدا جەستەی بێتاوانەکان دەبنە پردێک بۆ پەڕینەوەی ستەمکاران، و لە هەر هەنگاوێکدا کە ڕووەو پێش دەچێت، پەڵەیەکی ڕەشی تر لەسەر سیمای مرۆڤایەتی جێدەهێڵێت.
ئەگەر بە قووڵی وردبینەوە لەو هەموو جەنگ و ماڵوێرانیانەی لە سەدە جیاوازەکاندا ڕوویانداوە، تێدەگەین کە تاوان لە مێژوودا تەنیا ڕووداوێکی کاتی نەبووە، بەڵکو بووەتە کولتوور و ڕێبازێک دەسەڵاتداران بۆ مانەوەی خۆیان پەنایان بۆ بردووە. لەو سەردەمانەوە، کە مرۆڤ بە بەرد و دار پەلاماری یەکتری داوە، تا ئەو کاتەی ، چەکی وێرانکەری دروست کرد، هەمیشە ویستی سەپاندنی هێز و لەناوبردنی بەرامبەر وەک خاڵێکی هاوبەش ماوەتەوە. ئەمە ئەو دۆزەخە ڕاستەقینەیە کە مێژووی تێدا نوقم بووە، چونکە لە هەر جێگەیەکدا خوێنی مرۆڤێکی بێتاوان بە ناحەق بڕژێت، ئەو شوێنە دەبێتە بەشێک لەو دۆزەخە مێژووییە. تاوانباران لە هەموو سەردەمەکاندا ویستوویانە بە پاساوی جۆراوجۆر وەک پاراستنی نیشتمان یان پاککردنەوەی نەتەوە، کارە قێزەونەکانی خۆیان بشارنەوە، بەڵام ڕاستی مێژوو هەمیشە وەک خۆی دەمێنێتەوە و ناتوانرێت بە هیچ پەردەیەک دابپۆشرێت.
ئەم دۆزەخە کاتێک گەیشتە لوتکە، کە مرۆڤ فێربوو چۆن بە کۆمەڵ هاونیشتمانییەکانی خۆی لەناو ببات. سەدەی ڕابردوو بۆ خۆی گەورەترین گەواهی ئەم ڕاستییەیە، کاتێک لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای زەوی، مرۆڤەکان تەنیا لەبەر ڕەنگی پێست، ئایین یان زمانەکەیان ڕەوانەی کوورەکانی ئاگر و گۆڕە بەکۆمەڵەکان دەکران. ئەو کاتەی لە شارە دوورەکان چەکی وێرانکەری نوێ تاقی دەکرایەوە و لە چەند چرکەیەکدا سەدان هەزار کەس بوون بە خۆڵەمێش، مێژوو لە شەرمدا سەری خۆی شۆڕ کرد. ئەمە تەنیا جەنگ نەبوو، بەڵکو نیشاندانی دڕندەییەک بوو، هیچ گیانلەبەرێکی تر لەسەر ئەم زەوییە نەیکردووە. تاقیکردنەوەی چەکەکان لەسەر جەستەی مرۆڤەکان و گۆڕینی شارەکان بۆ تاقیگەی مەرگ، لاپەڕە گەورەکانی مێژووی سەردەمی ئێمە پێکدەهێنن.
ئەو دۆزەخەی مێژوو باسی دەکات، تەنیا لە کوشتن و بڕیندا کورت نابێتەوە، بەڵکو سڕینەوەی بیرەوەری و دزینی ناسنامەی گەلانیش بەشێکی گەورەی ئەو تاوانانەیە. کاتێک نەتەوەیەک خاکەکەی لێزەوت دەکرێت و زمان و مێژووەکەی دەشێوێنرێت، ئەوە گەورەترین دۆزەخە کە مرۆڤایەتی تێیدا دەژی. مرۆڤی ستەمکار تەنیا بەوەوە ناوەستێت ، جەستەی بەرامبەرەکەی لەناو ببات، بەڵکو دەیەوێت ناو و نیشانیشی لەناو لاپەڕەکانی مێژوودا بسڕێتەوە بۆ ئەوەی هیچ شوێنەوارێکی نەمێنێت. ئەم جۆرە لە تاوان کە دەکرێت ناوی بنێین کوشتنی مێژوویی، یەکێکە لە پڕئێشترین ئەو برینانەی تا ئێستاش لە جەستەی زۆرێک لە نەتەوەکاندا ماوەتەوە و وەک برینێکی ساڕێژنەبوو دەکولێتەوە. کاتێک دەبینین لە مێژوودا شارستانێتییەکی گەورە بە هەموو پاشخانە هزریی و فەرهەنگییەکەیەوە لە ئاگردا دەسووتێنرێت، تێدەگەین، کە دۆزەخی تاوان چەند قووڵە و چەند بێبەزەییانە کار دەکات.
بۆ ئێمەی کورد، ئەم دۆزەخە تەنیا نووسین و گێڕانەوە نییە، بەڵکو ژیانێکی پڕ لە ئازار بووە، کە بە جەستە و گیان تاقیمان کردووەتەوە. کاتێک مێژوونووسانی جیهان باسی تاوان دەکەن، ناتوانن چاو لەو کارەساتانە بپۆشن ،کە تێیدا سروشت و مرۆڤ پێکەوە کرانە قوربانی ڕقێکی توندی نهژادپەرستانە. لەو کاتانەی.. کە ژەهر بەسەر گوندەکاندا دەبارا و مناڵان لە باوەشی دایکیاندا وەک گەڵای وەریو دەکەوتن، مێژوو لەناو تاقیکردنەوەیەکی سەختدا بوو. ئەو دۆزەخەی کە لە بیابانە چۆڵەکاندا بۆ بێتاوانەکان دروست کرا و ئەو هەموو جەستە ناسکانەی زیندەبەچاڵ کران، پەڵەیەکی وای خستە سەر نێو چاوانی ستەمکاران کە هەرگیز پاك نابێتەوە. مێژوو لێرەدا دەبێتە پارێزەرێک بۆ قوربانییەکان، چونکە ئەگەر دەنگی قوربانییەکان نەبێت، بکوژەکان خۆیان دەبنە نووسەر و پاڵەوانی چیرۆکەکان و مێژوو بە ئارەزووی خۆیان ڕەنگدەکەن.
جگە لەمانە، دۆزەخی تاوان لە مێژوودا ڕەهەندێکی فیکریشی هەیە. ستەمکاران هەمیشە سوپایەکیان لە قەڵەمبەدەستەکان هەبووە، کاریان ئەوە بووە تاوانەکان جوان بکەن و مەرگ وەک گەورەیی نیشان بدەن. ئەوانەی مێژوویان شێواندووە، کەمتر نین لەوانەی کە مرۆڤیان کوشتووە. چونکە کوشتنی ڕاستی لە کوشتنی جەستە مەترسیدارترە. کاتێک نەوەیەک لەسەر بنەمای درۆ و شاردنەوەی تاوان گەورە دەبێت، ئەوا دۆزەخەکە بۆ سەدان ساڵی تریش درێژ دەبێتەوە. هەموو ئەو کتێبانەی کە بۆ ستایشی بکوژان نووسراون، هەموو ئەو پەیکەرانەی بۆ جەلادەکان دروستکراون، بەشێکن لەو تاریکییەی کە ناهێڵێت مرۆڤ ڕێگەی ڕاستی و ئازادی ببینێتەوە.
لە لایەکی ترەوە، بێدەنگیی جیهان لە ئاست ئەم هەموو تاوانانە، خۆی لە خۆیدا بەشێکە لەو دۆزەخە. کاتێک کۆمەڵکوژییەک ڕوودەدات و ئەوانەی بانگەشەی پاراستنی مرۆڤ دەکەن تەنیا تەماشا دەکەن، یان کاتێک بەرژەوەندییە سیاسییەکان دەبنە هۆی شاردنەوەی تاوانێکی گەورە، ئەوا مێژوو جارێکی تر دەکەوێتەوە ناو ناوەندی گڕکانەکە. دۆزەخی تاوان تەنیا بۆ بکوژەکان نییە، بەڵکو بۆ ئەو کەسانەشە کە دەتوانن ڕێگری لە تاوان بکەن و نایکەن، یان دەتوانن ڕاستییەکان بڵێن و بێدەنگ دەبن. مێژوو لەم حاڵەتەدا دەبێتە گەواهیدەرێکی بریندار، ناتوانێت دادپەروەری بۆ قوربانییەکان بگەڕێنێتەوە، و ئەمەش وادەکات، کە تاوانەکان دووبارە و دەبارە ببنەوە بەبێ ئەوەی کەس پەندێکی لێ وەربگرێت.
مێژوو پێمان دەڵێت : دۆزەخی تاوان تەنیا بە چەک دروست نابێت، بەڵکو بە ڕق و کینەش گەشە دەکات. کاتێک مرۆڤ فێردەکرێت هاوڕەگەزەکەی خۆی بە دوژمن ببینێت تەنیا لەبەر جیاوازییەک، ئەو کاتەیە کە یەکەم هەنگاو بەرەو دۆزەخی تاوان دەنرێت. مێژووی ئێمە پڕە لەو مرۆڤانەی ،کە نەیانناسیوین بەڵام فێربووین ڕقمان لێیان بێت، و ئەمەش سووتەمەنی هەموو ئەو جەنگانە بووە کە جیهانیان وێران کردووە. ئەگەر سەیری هەموو ئەو کەسایەتییانە بکەین، کە لە مێژوودا بە خوێنڕێژی ناسراون، دەبینین هەمیشە خۆیان وەک پەیامبەری پارێزەری خاک و خەڵک نیشان داوە، بەڵام کردەوەکانیان پێچەوانەی قسەکانیان بووە.
بەڵام مێژوو لەناو جەنجاڵی تاوانەکاندا هەمیشە ڕێگەیەک بۆ دەرکەوتنی ڕاستی دەدۆزێتەوە. هەر چەندە ستەمکاران هەوڵبدەن ڕابردوو بشێوێنن، دواجار شوێنەوارەکان و گۆڕە شاردراوەکان دەبنە زمان و ڕاستییەکان دەدرکێنن. مێژوو لێرەدا وانەیەکی گەورەمان پێدەدات، ئەویش ئەوەیە کە هیچ دەسەڵاتێک کە لەسەر بنەمای تاوان و دۆزەخ دروست بووبێت، ناتوانێت بۆ هەتا هەتایە بمێنێتەوە. هەرچەندە ئاگرەکە گەورە بێت و هەموو شتێک بسووتێنێت، دواجار دەکوژێتەوە و تەنیا ڕەشییەکەی بۆ تاوانباران دەمێنێتەوە و ناوە بێتاوانەکان لە ناو لاپەڕە گەشەکاندا دەدرەوشێنەوە.
لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین : مێژوو ئەگەر نەتوانێت خۆی لەم دۆزەخەی تاوان ڕزگار بکات، هەمیشە وەک بازنەیەکی داخراو دەمێنێتەوە کە تێیدا مرۆڤ تەنیا ئازار دەچێژێت. پێویستە مرۆڤایەتی بە چاوێکی ترەوە سەیری ڕابردووی خۆی بکات و دان بەو هەموو هەڵە و تاوانە گەورانەدا بنێت کە ئەنجامی داون. تەنیا لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستییەکان و گێڕانەوەی شکۆ بۆ قوربانییەکانە، کە دەتوانین هیوایەکمان هەبێت بۆ ئەوەی مێژووی داهاتوومان لەم دۆزەخە تاریکە دوور بخەینەوە. مێژوو دەبێت ببێتە وانەیەک بۆ ژیان، نەک تەنیا تۆمارێک بۆ مردن و تاوان، چونکە ئەگەر مێژوو نەبێتە ڕێگەیەک بۆ دۆزینەوەی ڕاستی، ئەوا تەنیا دەبێتە گۆڕستانێکی گەورە، کە هەموو هیواکانی مرۆڤایەتی تێدا نێژراوە. ئەرکی ئێمە ئەوەیە، کە نەهێڵین مێژوو جارێکی تر ببێتەوە بە ئامرازی دەستی بکوژەکان، بەڵکو دەبێت بیکەینە چرایەک بۆ ڕووناککردنەوەی داهاتوو و ڕێگری لە هەر تاوانێک کە بییەوێت مرۆڤایەتی بەرەو دۆزەخێکی نوێ ببات.
