سەهەند کۆیی
مێژووی مرۆڤایەتی تەنها زنجیرەیەک لە جەنگە خوێناوییەکان و گۆڕینی نەخشەی سنوورەکان نییە؛ بەڵکو لە جەوهەری خۆیدا، مێژووی گەشەکردنی هزر و تێکۆشانێکی بێوچانە بۆ دۆزینەوەی مانا و بەها بۆ ژیانێکی شایستە. لەناو ئەم کاروانە دوورودرێژەی شارستانییەتدا، سێ چەمکی سەرەکی: (ئازادی، دادپەروەری و دیموکراسی)، وەک سێ کۆڵەکەی بنەڕەتیی هەیکەلی مرۆڤایەتی دەرکەوتوون. ئەم چەمکانە بەدرێژایی هەزاران ساڵ لەناو کوورەی فەلسەفە، ئایینەکان و شۆڕشە مەزنەکاندا شێوەیان گرتووە و بوونەتە پێوەری سەرەکی بۆ جیاکردنەوەی کۆمەڵگەی پێشکەوتوو لە کۆمەڵگەی دواکەوتوو.
- دادپەروەری: بەردی بناغەی ڕێکخستنی کۆمەڵگە.
دادپەروەری دێرینترین و بنەڕەتیترین چەمکە کە مرۆڤایەتی ناسیویەتی، چونکە بەبێ ئەو، پێکەوە ژیانی مرۆیی مەحاڵە. ئەم چەمکە لە "تۆڵەی یەکسان"ەوە گەشەی کردووە بۆ سیستەمێکی ئەخلاقی و یاسایی:
یاساکانی حامورابی: (میزۆپۆتامیا): یەکەمین هەوڵی جیدیی مرۆڤ بۆ نووسینەوەی یاسا و سنووردارکردنی بێسەروبەری بوو. بنەمای "چاو بەرامبەر چاو" هەرچەندە ئەمڕۆ وەک سزایەکی توند دەبینرێت، بەڵام لەو سەردەمەدا وەرچەرخانێکی گەورە بوو بۆ ڕێگریکردن لە تۆڵەسەندنەوەی هەڕەمەکی.
فەلسەفەی یۆنانی؛ هاوسەنگی و شایستەیی: فەیلەسوفانی یۆنان ڕەهەندێکی عەقڵانییان بەم چەمکە بەخشی. ئەفلاتوون لە "کۆمار"دا دادپەروەری وەک هاوسەنگیی نێوان چینەکان پێناسە کرد. ئەرستۆش چەمکی "دادپەروەریی دابەشکاری" هێنایە ئاراوە، کە جەختی لەسەر پێدانی ماف بەپێی شایستەیی و لێهاتوویی دەکردەوە.
ئایینە ئاسمانییەکان؛ پیرۆزیی ماف: ئایینەکان ڕەهەندێکی ئەخلاقی و ڕۆحییان بە دادپەروەری بەخشی و پاراستنی مافی هەژاران و بێدەرەتانەکانیان کردە مەرجی سەرەکیی ئیمانداری.
- ئازادی: لە ڕزگاربوون لە کۆیلایەتییەوە بۆ شکۆی تاکەکەس.
چەمکی ئازادی لە تێگەیشتنێکی فیزیکیی سادەوە گۆڕاوە بۆ مافێکی بنەڕەتی و فەلسەفی:
ڕەگ و ڕیشە کۆنەکان: لە سەردەمە دێرینەکاندا، ئازادی وەک "مافێکی گشتگیر" نەدەبینرا، بەڵکو تەنها وەک جیاکەرەوەیەک لە نێوان "کۆیلە" و "کەسی ئازاد" پێناسە دەکرا.
سەردەمی ڕێنیسانس و ڕووناکبیری: جۆن لۆک، ئازادیی وەک "مافێکی سروشتی" ناساند کە لەگەڵ مرۆڤدا لەدایک دەبێت و هیچ دەسەڵاتێک بۆی نییە زەوتی بکات.
ژان ژاک ڕۆسۆ و گرێبەستی کۆمەڵایەتی: ڕۆسۆ پێی وابوو ئازادیی ڕاستەقینە لەوەدایە کە مرۆڤ تەنها ملکەچی ئەو یاسایانە بێت کە خۆی لە ڕێگەی "ئیرادەی گشتییەوە" بەشداریی لە داڕشتنیاندا کردووە.
ئیمانوێل کانت و ڕەهەندی ئەخلاقی: کانت ئازادیی بردە ناو کایەی عەقڵەوە؛ لای ئەو، ئازادی پابەندبوونی مرۆڤە بەو یاسا ئەخلاقییانەی کە عەقڵ خۆی بۆ خۆی دادەنێت: (ئۆتۆنۆمی).
٣. دیموکراسی: لە مەیدانەکانی ئەسیناوە بۆ هۆڵەکانی پەرلەمان
دیموکراسی وەک سیستمێکی سیاسی، گەشتێکی دوورودرێژی بڕیوە:
ئەسینا: (سەدەی پێنجەمی پێش زایین)، یەکەمین مانیفێستی دیموکراسی لێرەوە سەری هەڵدا. هەرچەندە مۆدێلێکی سنووردار بوو و ژنان و کۆیلەکانی نەدەگرتەوە، بەڵام بناغەی بەشداریی سیاسی داڕشت.
شۆڕشە مەزنەکان: شۆڕشی ئەمریکا: (١٧٧٦) و شۆڕشی فەڕەنسا: (١٧٨٩)، دیموکراسییان لە فەلسەفەوە گۆڕی بۆ واقیعێکی سیاسی. دروشمی "ئازادی، یەکسانی، برایەتی" بوو بە کۆڵەکەی دەوڵەتە مۆدێرنەکان.
سەدەی بیستەم: ئەم سەدەیە گەواهی هەرەسی سیستمە تۆتالیتارەکانی وەک فاشیزم و کۆمیونیزم بوو. دیموکراسیی لیبڕاڵ وەک مۆدێلێکی جیهانی جێگیر بوو، کە تێیدا پاراستنی مافی کەمینەکان و سەروەریی یاسا بنەمای سەرەکین. ئاوێتەبوونی چەمکەکان و سێگۆشەی مانەوە؛
دیموکراسیی، ئازادی، دادپهروهری. ئەم سێ چەمکە وەک ئەڵقەکانی زنجیرەیەک پێکەوە بەستراونەتەوە و پچڕانی هەر یەکێکیان تەواوی سیستمی کۆمەڵایەتی دادەڕمێنێت، چونکە دیموکراسیی بێ ئازادی بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ "ستەمی زۆرینە" و سندوقەکانی دەنگدان دەکاتە ئامرازێک بۆ پێشێلکردنی مافی کەمینەکان، هەروەک چۆن ئازادیی بێ دادپەروەری دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی "یاسای جەنگەڵ" کە تێیدا تەنها بەهێزەکان دەتوانن سوود لە ئازادی وەربگرن، لە هەمان کاتدا دادپەروەریی بێ ئازادیش ڕێ خۆش دەکات بۆ سەرهەڵدانی "تۆتالیتاریزم" کە تێیدا بە ناوی یەکسانییەوە، ئیرادەی تاک و هەموو دەنگە جیاوازەکان کپ دەکرێن.
ئاستەنگە هاوچەرخەکان: تاقیکردنەوەی سەردەم.
لە جیهانی ئەمڕۆدا، زیرەکیی دەستکرد و تەکنەلۆژیا سنوورەکانی ئازادیی تاکەکەسییان تەڵخ کردووە. قەیرانی ژینگە و لێشاوی پۆپۆلیزم بنەماکانی دیموکراسییان خستووەتە لەرزە. ئێستا مرۆڤایەتی لەبەردەم ئەم پرسیارە چارەنووسسازەدایە: ئایا سیستمە فیکرییەکانمان دەتوانن خۆیان لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییە خێرایانەدا بگونجێنن، یان پێویستمان بە شۆڕشێکی هزریی نوێیە؟
بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی.
ئازادی، دادپەروەری و دیموکراسی دیارییەکی ئامادەکراو نین، بەڵکو دەستکەوتێکی مێژوویی پڕ لە قوربانین. شارستانییەتی ڕاستەقینە تەنها لە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیاوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لەو ساتەدا دەگاتە لووتکە کە بتوانێت هاوسەنگییەکی زێڕین لە نێوان شکۆی تاک: (ئازادی) و بەرژەوەندیی گشتی: (دادپەروەری)، لە ژێر سایەی سیستمێکی شەفافدا: (دیموکراسی)، بەدی بهێنێت. ئەمە تاکە ڕێگەی مرۆڤایەتییە بۆ مانەوە و گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام.
