ستار ئەحمەد
مەترسیدارترین جۆری داڕووخانی بەها لە کۆمەڵگەدا کاتێک ڕوودەدات کە سنوورەکانی نێوان پیرۆزی و بەرژەوەندی نامێنن، و ئەو چەمکانەی کە بڕیار بوو مرۆڤ بەرەو باڵایی و دادپەروەری بەرن، دەبنە دەمامکێک بۆ شاردنەوەی نزمترین ئارەزووە کاتییەکان. لەم سۆنگەیەوە، درز و جیاوازی نێوان وتار و کردار تەنیا کێشەیەکی ڕەوشتی سادە نییە، بەڵکو گەندەڵییەکی سامناکی پێکهاتەی کۆمەڵایەتییە کاتێک پیاوانی خاوەن دەسەڵات یان پێگەی کۆمەڵایەتی، سیمای پیرۆزیی بۆ بەرژەوەندی و ئارەزووە تایبەتییەکانی خۆیان بەکاردەهێنن. ئەم دیاردەیە مرۆڤ دەخاتە ناو دۆخێکی دژوارەوە، کە تێیدا زمان بە پیرۆزی دەپەیڤێت بەڵام دەستەکان خەریکی نزمترین جۆری بازرگانین، بە باوەڕ، بەها و بە متمانەی گشتییەوە. کاتێک وتار دەبێتە کەرەستەی خۆنواندن و شاردنەوەی ڕاستییەکان، کۆمەڵگە لە بڕوا خاڵی دەبێتەوە و هەر تێگەیشتنێکی ڕەسەن بۆ چەمکی پیرۆزی هێزی خۆی لەدەست دەدات چونکە دەبینرێت چۆن بۆ خولیای کاتی و دەستکەوتی تایبەتی بریندار دەکرێت.
ئەم دووڕووییە ڕەوشتییەی لە نێوان وتاری گشتی و کرداری تایبەتدا دەبینرێت، هێمایە بۆ جۆرێک لە ئارەزووبازی کە تێیدا مرۆڤی خاوەن پێگە چیتر هیچ سنوورێکی ئاکاری ناناسێت و بۆ تێرکردنی حەزەکانی پەنا دەباتە بەر پیرۆزترین هێماکان. ئەوەی لەم نێوەندەدا ڕوودەدات شێواندنی ناسنامەی مرۆڤە لە کۆمەڵگەدا، بە جۆرێک کە مرۆڤەکان چیتر ناتوانن لە ڕێگەی وتارەوە حوکم لەسەر کەسایەتییەکان بدەن، چونکە وتار بووەتە هۆکارێک بۆ فریودان و چەواشەکاری. ئەم جۆرە پیاوانە کاتێک لەژێر پەردەی پاراستنی بەهاکاندا کار دەکەن، لە ڕاستیدا دژایەتی ڕەسەنایەتی دەکەن، چونکە هەر کردارێکی نەشیاو کە لەژێر ناوی پیرۆزیدا ئەنجام بدرێت، زیانەکەی زۆر گەورەترە لەو گەندەڵییەی کە بە ئاشکرا دەکرێت. ئەنجامدانی کردەوەی نەگونجاو بەناوی پیرۆزییەوە هێز لە سیستمە بەهاییەکە دەبڕێت و وای لێدەکات لە چاوی نەوەکانی داهاتوودا ببێتە هێمایەک بۆ چەوساندنەوە و خۆپەرستی، ئەمەش گەورەترین مەترسییە کە ڕووبەڕووی ڕۆشنبیری و ناسنامەی کۆمەڵایەتی دەبێتەوە.
مرۆڤی ڕەسەن هەمیشە هەوڵ دەدات هاوسەنگی لە نێوان هزر و ڕەفتاریدا دروست بکات، بەڵام کاتێک کۆمەڵگە ڕێگە بە کەسانێک دەدات کە پیرۆزییەکان بکەنە ژوانگەیەک بۆ پاراستنی ئارەزووەکانیان، پشێوییەکی گەورە لە پێوەرەکاندا دروست دەبێت. ئەم کردارە نەشیاوانەی کە پیاوانی خاوەن پێگەی زۆرجار بە هێزی جۆراوجۆرەوە ئەنجامی دەدەن، نیشانەی نەخۆشییەکی دەروونی و کۆمەڵایەتی ترسناکە کە تێیدا لایەنی حەز بەسەر لایەنی مرۆییدا سەردەکەوێت، بەڵام بۆ ئەوەی ڕووی ڕاستەقینەی ئەم سەرکەوتنە نزمە دەرنەکەوێت، پەنا دەبرێتە بەر زمانێکی باڵا و وتارێکی فریودەر. ئەم گەمە گڵاوە بە چەمکە باڵاکان، دەبێتە هۆی ئەوەی کە نووسەر و بیرمەند و پارێزەرانی ڕاستەقینەی بەهاکان بکەونە ناو جەنگێکی بەردەوامەوە بۆ جیاکردنەوەی ڕاستی لە ساختەکاری، چونکە ئەمانە، هەمیشە لە پشت دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانەوە خۆیان حەشار دەدەن.
کاتێک وتار دەبێتە ئامرازێکی ڕووت بۆ گەیشتن بە دەسەڵات یان تێرکردنی حەزە نەشیاوەکان، متمانەی کۆمەڵایەتی کە بنەمای هەر پێشکەوتنێکە بەتەواوی هاڕە دەکات. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت لە نێوان خاوەن وتاری ڕاستەقینە و بازرگانی بەهاکاندا جیاکاری بکات، دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئەو پیاوانەی کە بەناوی پاراستنی ڕەوشت و پیرۆزییەوە، قێزەونترین ڕەفتار بەرامبەر بە دەوروبەریان ئەنجام دەدەن. ئەم دیاردەیە تەنیا ڕەخنەیەک نییە لە ڕەفتاری تاکەکەسی, بەڵکو زەنگێکە لەسەر داڕووخانی گشتی وشیاری، چونکە بێدەنگبوون لە ئاست ئەم ناهاوسەنگییە گەورەیەی نێوان زمان و کردار، دەبێتە هۆی ڕەوادان بەو دەمامکانەی کە ڕووی ڕاستەقینەی گەندەڵی دەشارنەوە. هەر بۆیە ئەرکی سەرەکی هەر بیرکردنەوەیەکی ئازاد، تێکشکاندنی ئەم دەمامکانە و نیشاندانی ڕاستی ئەو کردەوانەیە کە لەژێر ناوی پیرۆزیدا ژیانی گشتی و مرۆیی بەرەو وێرانبوون دەبەن.
ئەم ئارەزووبازییە هزری و ڕەفتارییەی کە لە ناوچەکەدا دەبینرێت، دەری دەخات چۆن چەمکە باڵاکان ستەمێکی گەورەیان لێدەکرێت کاتێک دەکەونە دەست کەسانێک کە نەک هەر بڕوایان پێیان نییە، بەڵکو وەک کاڵایەکی بازرگانی تەماشایان دەکەن. جیاوازی قووڵی نێوان وتار و کردار لێرەدا دەبێتە پێوەری سەرەکی بۆ ناسینەوەی تێکدەرانی ڕاستەقینەی بەهاکان. ئەو پیاوانەی کە لە ڕێگەی وتاری توند یان نواندنی پیرۆزییەوە هەوڵ دەدەن سەرنجی گشتی ڕابکێشن، زۆرجار لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا هەڵگری هەمان ئەو خەسڵەتانەن کە لە وتارەکانیاندا دژایەتی دەکەن، ئەمەش گەورەترین ناپاکیە لە مرۆڤایەتی و لەو زمانەی کە بۆ گەیاندنی ڕاستی بەخشراوە بە مرۆڤ. تەنیا لە ڕێگەی هۆشیاریی و چاوکراوەییەکی بەردەوامەوە کۆمەڵگە دەتوانێت خۆی لەم تەڵە ڕەوشتییە ڕزگار بکات و ڕێگە نەدات چیتر پیرۆزییەکان ببنە کەرەستەیەک بۆ تێرکردنی ئارەزووە کاتی و نەشیاوەکانی کەسانی ناڕەسەن.
مرۆڤی دووڕوو لە پشت وشە باڵاکانەوە حەشارگەیەک بۆ شکستە دەروونی و ئەخلاقییەکانی خۆی دروست دەکات، بە جۆرێک کە چەند وشەکانی ڕەوانتر و لێوانلێوتر بن لە پیرۆزی، کردەوەکانی نزمتر و دوورتر دەبن لە هەر بەهایەکی مرۆیی. ئەم لادانە مەترسیدارە تەنیا کێشەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو گۆڕینی پیرۆزییەکانە بۆ کاڵایەکی بازرگانی لە بازاڕی ململانێ کۆمەڵایەتییەکاندا، کە تێیدا پیاوانی دەمامکدار بەپێی ویست و حەزەکانی خۆیان چەمکەکان دادەڕێژنەوە. کاتێک کۆمەڵگە ڕادێت لەسەر بینینی ئەم دژبەیەکییە گەورەیە و هیچ کاردانەوەیەکی نابێت، جۆرێک لە سڕبوونی گشتی دروست دەبێت کە تێیدا سنووری نێوان چاکە و خراپە تێکەڵ دەبێت، چونکە خراپە لێرەدا بە بەرگی چاکەوە خۆی نمایش دەکات. ئەم جۆرە پیاوانە بە لێهاتووییەوە یاری بە هەستی گشتی دەکەن، زمانیان دڵەکان دەبزوێنێت بەڵام ڕەفتاریان مرۆڤایەتی بریندار دەکات، ئەمەش وا دەکات کە نەوەی نوێ تووشی بێهیواییەکی مەترسیدار بێت بەرامبەر بە هەر بەهایەکی باڵا کە لە ناوەندە گشتییەکاندا بانگەشەی بۆ دەکرێت.
لەم سۆنگەیەوە، بەکارهێنانی پیرۆزی وەک ئامرازێک بۆ تێرکردنی ئارەزووە نەشیاوەکان، گەورەترین جۆری چەوساندنەوەی هزری و دەروونییە کە بەرامبەر بە تاکەکانی کۆمەڵگە ئەنجام دەدرێت. ئەو کەسەی کە ناتوانێت لە ژیانی تایبەتی خۆیدا پابەندی ئەو بنەمایانە بێت کە بە دەنگی بەرز هاواریان بۆ دەکات، لە ڕاستیدا تووشی دابەشبوونی کەسایەتی بووە، بەڵام دەیەوێت بە زیادکردنی ژمارەی دەمامکەکانی، ڕووی ڕاستەقینەی خۆی لە چاوی بینەران بشارێتەوە. ئەم دیاردە قێزەونە وا دەکات کە وتار چیتر ڕەنگدانەوەی ناخ و بڕوای نووسەر یان ئاخێوەر نەبێت، بەڵکو ببێتە تەڵەیەکی داڕێژراو بۆ ڕاوکردنی متمانەی خەڵک و بەکارهێنانی ئەو متمانەیە بۆ مەرامە کاتی و نزمەکان. ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لەژێر کاریگەری ئەم چەواشەکارییە پێویستی بە شۆڕشێکی هۆشیاری هەیە، کە تێیدا مرۆڤەکان تەنیا بە پێوەری کرداری ڕاستەقینە، پێگەی ئەوانی تر هەڵسەنگێنن ، نەک بەو دروشمە بریقەدارانەی کە تەنیا بۆ شاردنەوەی ڕاستییە تاڵەکان هۆنراونەتەوە.
پەیوەندی نێوان وتاری ڕەنگاڵەیی و ڕەفتاری ڕووخێنەرانە، گەورەترین برینی هاوچەرخی کۆمەڵگەکەمانە. وتاری ڕەنگاڵەیی ئەو بەرگە جوان و سەرنجڕاکێشەیە کە پیاوانی دەمامکدار دەیچنن بۆ ئەوەی چاوی بینەرانی پێ سەرقاڵ بکەن، زمانێکە پڕ لە وشەی پیرۆز و دروشمی مەزن کە لە ڕواڵەتدا وەک باخچەیەکی پڕ لە ڕەنگ دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا چۆڵە لە هەر بڕوا و ڕێزێکی ڕاستەقینە بۆ مرۆڤایەتی. ئەم ڕەنگاڵەیی بوونە تەنیا جۆرێک نییە لە ڕەوانبێژی، بەڵکوو تەکنیکێکی داڕێژراوی فریودانە کە تێیدا پیرۆزییەکان دەکرێنە ئامرازێک بۆ ڕەنگکردنی ڕاستییە تاڵەکان و شاردنەوەی ئەو ئارەزووە نەشیاوانەی کە ئەگەر بە ئاشکرا دەربکەون، کۆمەڵگە تف بارانیان دەکات.
لەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا، مەترسی گەورە لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە ئەم وتارە فرەڕەنگە دەبێتە پەردەیەک بۆ داپۆشینی ڕەفتاری ڕووخێنەرانە. ئەو کردەوە قێزەون و حەزە نزمانەن کە لە پشت دەرگا داخراوەکاندا یان لەژێر سێبەری ناوبانگی پیرۆزیدا ئەنجام دەدرێن؛ کردارگەلێک کە متمانەی گشتی تێکدەشکێنن، بەهاکان لە ناوەڕۆک خاڵی دەکەنەوە و نەوەی نوێ بەرەو بێهیوایی و گومانکردن لە هەموو چاکەیەک دەبەن. پیاوانی خاوەن دەسەڵات و پێگە کاتێک ئەم شێوازە دەگرنە بەر، بە وتارە ڕەنگاڵەییەکەیان کۆمەڵگە سڕ دەکەن و بە ڕەفتارە ڕووخێنەرەکەیان ڕەوشت و مرۆیی بوون بریندار دەکەن، ئەمەش گەورەترین ناپاکیە ،کە بەرامبەر بە وشە و بەرامبەر بەو جەماوەرە دەکرێت کە بەدوای ڕاستی و باڵاییدا دەگەڕێن.
