شارستانیەتی دێرینی نێوان دوو ڕووبار و چیای زاگرۆس تێکەڵاوییەکی دەوڵەمەند و بەرچاویان لە گەشەکردنی هزری و کلتووری و ڕامیاری پێشکەش بە مێژووی شارستانیەتی مرۆڤایەتی کردووە، کە شوێنەوارەکانی هەتا ئەمڕۆش لە بیروباوەڕ و شوێنەواری زارەکی و نەتەوەیی ناوچەکەدا بە ڕوونی ڕەنگ دەدەنەوە. لە ناودارترینی ئەو هێزانەی لە هەناوی ئاڵۆزی و پشێوییەکانی سەردەمە کۆنەکاندا سەریان هەڵدا و توانای ئارامکردنەوەی جیهانی دێرینیان هەبوو، فەرمانڕەوایەتیی کیشییەکان بوو. ئەوان توانییان پاش سەردەمێکی درێژخایەن لە جەنگ و وێرانکاری، نزیکەی پێنجسەد ساڵ ئارامی و سەقامگیری بۆ خاکی نێوان دوو ڕووبار بگەڕێننەوە و شێوازێکی نوێ لە بەڕێوەبردن و پێكەوەژیانی هۆزەکان لەگەڵ دانیشتووانی ڕەسەندا بونیاد بنێن.
کیشییەکان تەنها وەک هێزێکی سەربازیی بێگانە نەهاتنە گۆڕەپانەکە، بەڵکو ژیریی فەرمانڕەوایی ئەوان لەوەدا بەرجەستە دەبوو کە ڕێزێکی بێپایانیان لە بیروباوەڕ و فەرهەنگی ناوخۆیی و ڕەسەنی ناوچەکە گرت. لە جیاتی سڕینەوەی هێما و باوەڕە کۆنەکان، هەوڵیاندا لە ڕێگەی ئاوەدانکردنەوەی پەرستگاکان و گەڕاندنەوەی سیمبولە پیرۆزەکان، خۆیان لەگەڵ کۆمەڵگەدا ئاوێتە بکەن. وەک نموونەی گەڕاندنەوەی پەیکەری خوداوەندە کۆنەکان و ئاوەدانکردنەوەی ناوەندە پەرستشییەکان، کە بووە هۆی دروستبوونی یەکگرتنی ئایینی و کۆمەڵایەتی . ئەم تێکەڵاوبوونە ژیرییە وای کرد کە ببنە هۆی هێنانەوەی ئاسایش و بووژێنەرەوەی کلتووری ناوچەکە، بەجۆرێک کە لە سایەی فەرمانڕەوایی ئەواندا ژیانی ئابووری و ڕۆشنبیری گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.
دیارترین بەشدارییەکانی ئەم فەرمانڕەواییە لە بواری سەربازی و بەڕێوەبردن و بەڵگەنامەسازیدا ڕەنگ دەکاتەوە؛ بەکارهێنانی بەربڵاوی ئەسپ و بەکارهێنانی لە جەنگەکاندا، لەگەڵ بەکارھێنانی کەرەستەی سەربازی وەک عەرەبانە، وەرچەرخانێکیان لە مێژووی جەنگدا دروست کرد. هەروەها داهێنانی نەریتی بەردی سنوور یان بەردی بەڵگەنامە بۆ چەسپاندنی خاوەندارێتی پادشایی و زەوی وزار، دەستکەوتێکی بەڕێوەبردنی بێوێنە بوو کە بڕیار و مافەکانی تۆمار دەکرد. لە تەنیشت ئەمانەشدا، پاراستنی بڕگە و هۆنراوە و نووسراوەکان و نووسینەوە و زیندووکردنەوەی داستانە دێرینەکان، نیشانەی بایەخدانی بەردەوامی ئەوان بوو بە فەرهەنگ و دانایی کە وەک
دەستکەوتێک بۆ نەوەکانی پاش خۆیان هێشتیانەوە.
شارستانیەتی کیشییەکان شوێنەواری بەرچاوی لەسەر ناوچە و شاری جیاواز جێهێشت، لەوانەش دروستکردن و گەشەپێدانی شارە گرنگەکانی وەک
پادشایی و ناوەندە بەڕێوەبەرییەکان. لە ڕووی زمانی و بەڵگەنامەیییەوە، ناو و زاراوە کۆنەکان بەستەرێکی زمانی و مێژوویی دروست دەکەن لە نێوان نەتەوە و هۆزە کۆنەکان و هۆز و هۆزگەرییە دواترییەکان، کە ڕەنگدانەوەی بەردەوامی ڕەگەزی و ڕۆشنبیری ناوچەکەن.
ئەوەی شایانی تێبینی و تێڕامانی وردە، ئامادەیی زەقی ئەم شوێنەوارە دێرینەیە لە ناو کۆمەڵگەی ئێزدی و باوەڕی و فۆلکلۆریاندا، کە وەک پارێزەرێکی دەستپاک بۆ شوێنەوارە زارەکییەکان و دروشمە کۆنەکان ماونەتەوە. پەیوەندی و هاوشێوەیی لە نێوان چەمکە ئایینییە کۆنەکانی سەردەمی کیشییەکان لەگەڵ فۆلکلۆری ئێزدی بە ڕوونی دەردەکەوێت؛ هەم لە هێمانی پەرستش و ناوە پیرۆزەکاندا، وەک بەراوردکردن و ڕەنگدانەوەی نێوان هێمای باڵندەی پیرۆز و دەسەڵاتی ڕۆحی، و هەم لە تێکەڵاوبوونی ناوەڕۆکی بەسەرهاتە دێرینەکاندا.
سەرباری ئەمانە، یەکێک لە دیارترین ئاماژەکانی بەردەوامی کلتووری لە زاگرۆس و نێوان دوو ڕووباردا، ڕەنگدانەوەی داستانی گەلگامشە لە بیروباوەڕ و گێڕانەوە زارەکییەکانی ئێزدییاندا. داستانی گەلگامش کە گەورەترین شانازیی هزری و بڕگەیی جیهانی دێرینە، لە سەردەمی کیشییەکاندا بایەخێکی تایبەتی پێدرا و جارێکی تر کۆکرایەوە و پارێزرا، و دواتر بەسەرهات و درامای مرۆیی ئەو داستانە ئاوێتەی هزر و فۆلکلۆری ناوچەکە بوو. لە هزر و بەسەرهاتە زارەکییەکانی ئێزدییاندا، دەق و چیرۆکی هاوشێوە هەن کە بە تەواوی ئاماژە بە هەمان واتای بەسەرهاتەکانی گەلگامش و گەڕانی بەدوای نەمریدا دەکەن، ئەمەش نیشانەی ئاڵوگۆڕ و ڕەگ داکوتانی داستانە کۆنەکانە لە ناخی کۆمەڵگەکەدا.
داستانە ڕەسەنەکانی نێوان دوو ڕووبار وەک داستانەکانی گەلگامش و چیرۆکەکانی تاقیکردنەوەی مرۆڤ، هاوتای ڕاستەوخۆ و گێڕانەوەی تایبەتیان لە ناو دەق و بەسەرهاتە ئێزدییەکاندا هەیە. ئەم بەردەوامییە فەرهەنگییە نیشانی دەدات کە چۆن تۆوی بیروباوەڕ و بەسەرهاتەکانی سەردەمی دێرین لە ڕێگەی کلتوور و باوەڕی ئێزدییەوە پارێزراوە و وەک زنجیرەیەکی بێ بچڕانەوە لە نێوان مێژووی دێرین و ئەمڕۆدا ماوەتەوە.
