سەردارئەکرەم -بەریتانیا
ئەم جار بیرم باڵەفڕەی ئەو ووتەیی نووسەر و ڕۆژنامەنووسی کورد، موسا عەنتەری کرد کەدەڵێ «ئەگەر زمانی من بناغەی دەوڵەتەکەت دەلەرزێنێت، مانای ئەوەیە دەوڵەتەکەت لەسەر خاکی من دروست کراوە.» هەندێ جار دەربڕین وچەند وشەیەکی کورت پرسیارێکی گەورە دەورووژێنێت.
بۆچی زمانی خەڵکێک دەبێتە هۆی نیگەرانی؟ بۆچی گوتنی وشەیەک بە زمانی دایک، خوێندنەوەی مێژووی خۆی و نووسینی چیرۆکی خۆی، لەلایەن هەندێکەوە وەک هەڕەشەیەک لەسەر دەوڵەت سەیر دەکرێت؟
زمان تەواوی ژیانی مرۆڤە؛ لە باوەشی دایکەوە دەستی پێدەکات، لە گێڕانەوەی دایک و باوکدا ڕەگ دادەکوتێت، لە گۆرانی و شیعر و کتێبدا دەگەشێتەوە و لە بیرەوەریی نەتەوەکاندا بەردەوام دەبێت. زمان تەنها ئامرازێک بۆ پەیوەندیکردن نییە؛ ماڵی بیرکردنەوە، ناوی شوێنەکان، خەونی نەوەکان و ئەو ڕێگایەیە کە مێژوو بەوەی پاش خۆی دەگات. کاتێک کەسێک داوای پاراستنی زمانی خۆی دەکات، داوای ئەوە ناکات زمانێکی تر بسڕێتەوە؛ داوای ئەوە دەکات خۆی وەک خۆی بناسرێت و بتوانێت بە زمانی خۆی بخوێنێتەوە، بنووسێت و بەشداری لە ژیانی گشتی بکات.
بۆیە زمانی کوردی بۆ کورد تەنها کۆمەڵێک دەنگ و وشە نییە؛ پەیوەندییەکە بە مێژوو، ناسنامە و بەرهەمی فکریی نەوەکانەوە. پاراستنی ئەم زمانەش نابێت بە مانای دژایەتیی زمان و کلتووری گەلان و نەتەوەکانی تر بخوێندرێتەوە. کورد دەتوانێت زمانی خۆی خۆشبوێت و لە هەمان کاتدا ڕێز لە زمانی دراوسێ و هاوڵاتییەکانی بگرێت؛ چونکە ڕێزگرتن لە یەک زمان، کەمکردنەوەی ڕێز لە زمانێکی تر نییە. پێچەوانەکەیەتی، کۆمەڵگەیەک کە فرەزمانی و فرەکلتووری وەک دەوڵەمەندییەک ببینێت، دەتوانێت دادپەروەرتر و یەکگرتووتر بێت.
گرنگیی ئەم بابەتە تەنها لە هەست و ناسنامەدا کورت نابێتەوە. یونسکۆ باس لەوە دەکات کە فێربوون بە زمانی کە فێرخواز باشتر تێیدەگات، دەتوانێت ئەنجامی فێربوون باشتر بکات و یارمەتیی پەرەپێدانی خوێندنەوە و تێگەیشتن بدات. ئەمە پەیامێکی ڕوونە بۆ هەر کۆمەڵگەیەک، زمانی دایک نابێت لە دەرگای قوتابخانەدا جێبهێڵرێت؛ دەتوانێت بناغەیەک بێت بۆ فێربوونی زانست، ناسینی جیهان و فێربوونی زمانەکانی تر. بە پێی هەمان سەرچاوە، لە ڕاپۆرتی جیهانیی خوێندەواری یونسکۆدا هاتووە کە بەشێکی زۆری منداڵان لە جیهاندا بە زمانی دایکیان فێر نابن، کە ئەمە دەتوانێت ببێتە بەربەست لەبەردەم خوێندن و سەرکەوتنی ئەکادیمی.
مافی زمانیش تەنها داواکاریی گرووپێک نییە؛ بەشێکە لە ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ. بەڵگەنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە مافی کەسانی سەر بە کەمینە نەتەوەیی، ئەتنیکی، ئایینی و زمانەوانییەکان لە ماددەی دووەمدا مافی بەکارهێنانی زمانی خۆیان، بە شێوەی ئازاد و بێ جیاکاری، لە ژیانی تایبەتی و گشتیدا دەناسێنێت. ئەوە پەیامێکی گرنگە: پاراستنی زمان و کلتوور بەرهەمی بەشداریی ئازادانە و هاوبەشیی هاوڵاتییانە، نە بەرهەمی ترساندن و سڕینەوەی دەنگی جیاواز.
ئەگەر ئەم وتەیە وەک بانگەوازێک بۆ خۆشەویستیی زمان بخوێنینەوە، نابێت وەک بانگەوازێک بۆ کینە و دابڕان لێکی بدەینەوە. خاک ناتوانێت ببێتە بەڵگەیەک بۆ ڕەتکردنەوەی مافی کەسانی تر؛ مێژووش نابێت ببێتە هۆی سووکایەتی بە ناسنامەی دراوسێ. مانای دادپەروەرانەی ئەم دەربڕینە ئەوەیە هیچ دەوڵەتێک نابێت لەسەر بێدەنگکردنی خەڵک، شاردنەوەی زمانێک یان سڕینەوەی بیرەوەریی نەتەوەیەک بنیات بنرێت. بناغەی دەوڵەتێکی پتەو، باوەڕی هاوڵاتییەکانی پێیە؛ باوەڕیش بە دادپەروەری و یەکسانی و دڵنیایی لەوە دەستپێدەکات کە هیچ منداڵێک ناچار نەبێت زمانی دایکی خۆی بە شەرمەوە بشارێتەوە.
ئەوەی زمانێک دەیەوێت، دەنگە؛ ئەوەی نەتەوەیەک دەیەوێت، ڕێز و مافە؛ ئەوەی ئایندە دەیەوێت، هاوبەشییە. بەڵام ئەم داواکارییانە کاتێک جوانترین مانای خۆیان دەدۆزنەوە کە لەگەڵ ڕێزگرتن لە مافی هەموواندا بڕۆن. بۆیە پاراستنی کوردی، خوێندنەوەی بە کوردی، نووسین و بەرهەمهێنان بە کوردی و گواستنەوەی بۆ نەوەی داهاتوو، هەموویان کاری ئاشتی و بەرپرسیارییە؛ هەنگاوێکن بۆ ئەو جیهانەی کە تێیدا هیچ زمانێک بەهۆی بوونی خۆی نەترسێندرێت و هیچ نەتەوەیەک بۆ مانەوەی خۆی ناچار نەبێت نەتەوەیەکی تر بسڕێتەوە.
زمانی من هەڕەشە نییە؛ بانگهێشتێکە بۆ ناسین. ناسنامەی من دیوار نییە؛ پەنجەرەیەکە بۆ تێگەیشتن. وڵاتێکیش ئەگەر دڵنیایە لە دادپەروەریی خۆی، نابێت لە دەنگی زمانێک بلەرزێت؛ دەبێت گوێی لێ بگرێت و بە یەکسانی و ڕێز و مافی هاوبەش وەڵامی بداتەوە.موسا عەنتەر، کە وەک نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی کورد ناسراوە، لە بیستی ئەیلوولی ١٩٩٢ لە دیاربەکر کوژرا.
