رێبەر ئیسماعیل
خوێندنەک ژ بۆ نەخشەڕێیا نیشتمانی یا حیزبا شیوعی یا کوردستانی
ل دەمەکێ دا هەرێما کوردستانێ ل بەرامبەر کۆمەکا کریزێن جەوهەری و قەیرانێن سیاسی و ئابووریدایە، حیزبا شیوعی یا کوردستانی نەخشەڕێیەکا نیشتمانی ئێخستییە ڕۆژەڤێ کو تێدا دوپاتیێ ل سەر گۆهرینا ناڤەندا کارێ سیاسی ژ هەڤڕکیا هێزان بۆ ماف و ئیستیحقاقێن هاولاتییان دکەت.
ئەڤ پڕۆژەیە کو دەرئەنجامێ دانوستاندنێن مەیدانییە دگەل دەستەبژێر و جەماوەری، بزاڤەکە بۆ ڕزگارکرنا کیانێ هەرێمێ ب ڕێیا دادپەروەرییا جڤاکی و دوماهیئینان ب سیستەمێ زۆنێن حیزبی و ڤەگەڕیان بۆ زۆنا نیشتمانی و هاولاتییەکێ کارا ل کوردستانێ. بۆ تێگەهشتن ل هەموو هووربینیێن ئەڤی پرۆژەی، (ڕێبەر ئیسماعیل ئامێدی – ئەندامێ مەکتەبا سیاسی یا حیزبا شیوعی یا کوردستانێ) ل ڤێ دۆسیێ دا بەرسڤا پرسیاران ددەت.
١. پرسیار: ئەرێ ڤەگوهاستنا ناڤەندا کارێ سیاسی ژ بەلاڤکرنا کورسی و ئیستیحقاقاتێن حیزبی بەرەڤ دەستڤەئینانا (ئیستیحقاقێ چین و تەخێن پەراوێزخستی)، دێ چ کاریگەری هەبیت ل سەر شکاندنا بنبەستا سیاسی یا نوکە؟ و دەستهەڵات و ئۆپۆزسیۆن ژی چەوا دکارن پابەندی ڤی ئاراستەیی بن؟
بەرسڤ: ب ڕاستی قەیرانا هەرێما کوردستانێ د چوارچۆڤەیا عەقلیەتا حوکمرانیێ ل دەستپێکا بڕیارا ئەنجامدانا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ کوردستانێ ل سالا (١٩٩٢)ێ دەستپێکریە، کو ڕێژەکا (٧٪) هاتبوو دانان بۆ سەرکەفتن و بەدەستڤەئینانا دەنگان بۆ وەرگرتنا کورسیان ل پەرلەمانێ کوردستانێ دا. ئەڤێ بڕیارا بەرەیێ کوردستانی کو حیزبا شیوعی ل وی دەمی تێبینی ل سەر هەبوون، ژ بەر کو د خزمەتا ئاڤاکرن و پێشخستنا پرۆسا سیاسی و حوکمرانیا هەرێما کوردستانێ دا نەبوو، لەو ژ بۆ مسۆگەرکرنا تەناهیا دەزگەهان هاتە پەسەندکرن و هەلبژارتن هاتنە کرن. لێ دەرئەنجام ڕەوشا هەرێمی بەرەڤ هەڤڕکییەکا خراب و بەرتەنگ یا حیزبی د ناڤبەرا هەردوو هێزێن سەرەکی دا چوو و بوو ئەنجامێ شەڕێ ناڤخۆیی یێ نەڕەوا و کوشتنا ب هەزاران گەنجێن وەلاتێ مە، ژ بلی زیانا مالوێرانکەر و دەرفەتخوەشکرن بۆ دەستوەردانا دوژمنێن سەرەکی یێن گەلێ مە د کاروبارێن ناڤخۆیی یێن هەرێمێ دا.
د ئەنجامدا جوگرافیا هەرێمێ هاتە دابەشکرن کو چ حکومەت ناهێنە دروستکرن هەر چ بیت ئەنجامێ هەلبژارتنان و کورسیان بێ پشکداریا هەردوو هێزێن سەرەکی. ژ بەر ڤێ چەندێ، حیزبا شیوعی یا کوردستانێ وەک ئەرکێ نیشتمانی چەندین پرۆژەیێن جودا و ل دەمێن جودا پێشکێشی لایەنێن سیاسی و جەماوەرێ گەلێ کوردستانێ کرینە بۆ چارەسەرکرنا قەیران و کێشەیێن سیاسی، و ژ وان ل بیرەوەریا (٣٣)یەمین سالوەگەرا ڕاگەهاندنا حیزبا شیوعی یا کوردستانێ دا پرۆژێ نەخشەڕێیا نیشتمانی بۆ ڕزگاربوون ژ تەنگاڤیان ڕاگەهاند.
کو ناوەرۆکا ئەڤی پرۆژەیی بزاڤە بۆ ڤەگوهاستنا کارێ سیاسی ژ پشکپشکێنیا حیزبی و شەڕێ دەنگان و کورسیان د هەلبژارتنان دا بەرەڤ بەرسڤدانا پێدڤی و مافێن چین و تەخێن پشتگوێخستی کو ببیتە لڤینەکا بنەرەتی بۆ دروستکرنا تەناهیا سیاسی. ئەڤ گوهۆرینە دکارت بنبەستا هەڤکێشەیان بگۆڕیت، ل شوونا دابەشکرنا دەستهەڵاتێ د ناڤبەرا خۆ دا بۆ گرنگیدان ب خواستێن جەماوەری و مافێن وان، و ل شوونا دابەشکرنا دەستکەفتان بۆ هەردوو حیزبان، باشترین بەرنامەیێن ئابووری و جڤاکی بۆ جەماوەری پێشکێش بکەن، و کار ل سەر ڤەگەڕاندنا باوەڕیا جەماوەری بکەن ل دەمێ هەست بهێتە کرن بزاڤ و بڕیار ناهێنە دان ژ لایێ حکومەتێ ڤە بۆ باشترکرنا ژیارا وان نەک بۆ ڕازیکرنا جەماوەری.
فەرە حکومەت سیاسەتا بودجە و داهاتێ خۆ تەرخان بکەت بۆ پرۆژەیێن خزمەتگوزاری بێ جوداهی و کار ل سەر نەهێلانا گەندەڵیێ و دەستکەفتێن حیزبی و کەسی بکەت. و ژ لایێ ئۆپۆزسیۆنێ ڤە تەنێ د گۆڕەپانا ڕەخنەگرتنا درووشمان دا دەرباز ببن بەرەڤ پێشکێشکرنا پرۆژە و نەخشەڕێیێن چارەسەریێ لگۆرەی ژینگەهێ بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن ئابووری و جڤاکی و موکومکرنا پەیوەندیێن کوور دگەل ڕێکخراوێن جڤاکێ سڤیل و سەندیکایێن سەربەخۆ و بێلایەن و سەرجەم تەخێن کارگەر د جڤاکی دا. ئەڤ چەندە دێ قەیرانا نەمانا بەشداریا سیاسی و هاولاتیێ چالاک یێ کوردستانێ کێم کەت، و بەرەڤ سیستەمێ کاراکرنا هاولاتیبوونێ و ئەکتیڤکرنا ڕۆلێ وی یێ ڕاستەقینە د هەمی جومگەیێن ژیانێ و حوکمرانیێ دا بەت.
٢. پرسیار: نەخشەڕێ بزاڤێ دکەت ل سەر دوورکەفتنێ ژ سیاسەتێن بانکا نێڤدەولەتی و تایبەتکرنا کەرتێ گشتی، د هەمان دەم دا داخوازا دابینکرنا بیمەیا بێکاریێ و خزمەتگوزاریێن بێبەرامبەر دکەت؛ ژ ئالیێ ئابووری و داهاتی ڤە، میتۆدێ ڕاستەقینە بۆ بجێهئینانا ڤان خالان ل هەرێمەکە وەکی کوردستانێ چییە؟
بەرسڤ: هەرێما کوردستانێ د کاودانەکێ تایبەتدا دەرباس دبیت. هەر چەندە پشتی بۆرینا پتر ژ سی سالان ژ حوکمرانیێ، لێ تا نها ئەو تەناهیا ئابووری پەیدا نەبوویە، بەهۆی کێشەیێن بەردەوام دگەل بەغدا و نەبوونا ستراتیژیەتەکا کوردستانی یا ڕوون بۆ سەرەدەری و چارەسەرکرنێ، و جێبەجێکرنا سیاسەتا تایبەتکرنا ئابووری ل پڕانیا کەرتێ گشتی بێ پلاندانان. بۆیە ئەگەرێ پەیدابوونا بازارەکێ بەرەڵا و ڕۆلێ هەردوو حیزبێن حوکمران ب ڕەنگەکێ ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ د کۆنترۆلکرن و پاوانکرنا پڕانیا پرۆژەیێن ستراتیژی و کەرتێ خزمەتگوزاری د چوارچۆڤەیا کەرتێ تایبەت دا هەیە.
ئەڤ چەندە دخوازیت پێداچوونێ د سیاسەتا ئابووریدا بکەت و دوورکەفتن ژ سیاسەتێن بانکێن نێڤدەولەتی و پێنگاڤێن وێ بۆ تایبەتکرنا کەرتێ گشتی؛ ژ بەر کو کەرتێ تایبەت و گەشەکرنا وی ب شێوازەکێ سروشتی نەهاتیە پێش و ئەڤ سەرمایەداریا ل هەرێمێ یا پاشڤەماوە و دویڤەلانکا سەرمایەداریا ناڤەندییە و خزمەتا بۆرژوازیێ مشەخۆر و بێڕۆکرات دکەت، ئارمانجا وێ قازانجە نەک خزمەتکرنا بیاڤێن جودا یێن ئابووری بۆ بەرژەوەندیا وڵاتیان ب گشتی.
ژ بەر هندێ، فەرە حکومەتا هەرێما کوردستانێ پاراستنا بەرژەوەندیێن هاولاتییان ب ئەرکێ خۆ یێ سەرەکی بزانیت د خزمەتکرنا هەمی کەرتێن خزمەتگوزاری دا، هەروەسا چاڤدێرییەکا دژوار ل سەر کەرتێ تایبەت بهێتە دانان و سنوورەک بۆ بازارێ بەرەڵا بهێتە دانان ل گۆرەی بەرژەوەندیێن جەماوەری نەک یێن بۆرژوازیێ مشەخۆر، و پابەندبوونا خۆ بۆ دابینکرنا دەرفەتێن کار دوور ژ پێوەرێن حیزبی، و کاراکرنا گەرنتیا بێکاریێ و ساخلەمی و خزمەتگوزاریێن خواندنا بێبەرامبەر، دگەل دابینکرنا ڕووناهیێ و شەفافییەتێ د بواری داهات و مەزاختیێن حکومەتێ دا و ئەکتیڤکرنا چاڤدێریێ د هەمی بیاڤێن گرێدای بەرژەوەندیێن هاولاتییان ڤە بۆ پاراستنێ ژ هەمی جۆرێن قۆرخکاریێ.
و گرنگە حکومەتا هەرێمی بزاڤێن ڕژد بکەت بۆ هەمەجۆرکرنا ژێدەرێن داهاتیێن کەرتێ چاندنێ، گەشتوگوزار و پیشەسازی و ڕزگاربوون ژ ئابوورێ بەرخۆر و پشتەڤانیکرنا گەنجان بۆ دامەزراندنا پرۆژەیێن بچووک و ناڤنجی. بێگومان ئەڤە ناهێتە پێش ئەگەر باوەریا حکومەتێ ژ کۆنا بەرتەنگیا بەرژەوەندیێن خۆ یێن حیزبی و کەسۆکی دەرنەکەڤیت، ئەڤ چەندە ژی بێ فشار و چالاکیێن سڤیل و ئاشتیانە یێن هاولاتییان و بەرگریکرن ژ مافێ خۆ یێ سەرەکی سەرناگریت، پشتی گەهشتن ب هوشیاری و باوەریا خۆ ڕێکخستن و ئێکگرتنا هەمی شیانان پێخەمەت ساخکرنەوەیا ڕۆلێ هاولاتیێ ئەکتیڤ دۆ پرۆسا سیاسی دا.
٣. پرسیار: بڕینا دەستێ حیزبی د ناڤ هێزێن ئەمنی و سەربازی دا وەک پێشمەرگەی و ئێکخستنا وان ل سەر بنەمایەکێ نیشتمانی چەوا دکارت د ڤی دۆخی دا بجێ بهێت کو دەستهەڵات وەک ژێدەرێ سەرەکی یێ قەیرانێ دهێتە ناسین؟ و پەیوەندیا ڤێ چاکسازیێ ب پاراستنا قەوارەیێ هەرێمێ ڤە چییە د بەرامبەر عەقلیەتا ناڤەندی یا عێراقی دا؟
بەرسڤ: ل هەرێما کوردستانێ ئێک ژ مەترسیدارترین دۆزیێن کو ڕێگرن بەرامبەر پێشکەفتنێ، تێگەهێ حیزبیبوونێیە کو دهێتە پێش وەک پرسیار: ئایا حیزب ئامرازەکە بۆ تێکۆشانێ یان ئارمانجە بۆ تێکۆشانێ؟
ئەڤ قەیرانا تێگەهێ حیزبیبوونێ بەرچاو دبیت د دەمێ حیزب وەک ئامراز بۆ بجێهئینانا پرۆژێ ئارمانجێن نەتەوەیی، نیشتمانی، چینایەتی، جڤاکی و خزمەتگوزاری دهێتە گۆڕین بۆ حیزبەک کو خۆ دکەتە ئارمانج؛ و سەرکردایەتی و ئەندام کار دەکەن بۆ مان و پاراستنا حیزبێ ئەگەر خۆ ل سەر بەرژەوەندیێن گشتی یان ئەوان ئارمانجێن حیزب بۆ هاتیە دروستکرن بیت. بەردەوامبوونا ئەڤی هزری د ناڤ حیزبێ دا بەرژەوەندیێن بەرتەنگێن کەسۆکی و جۆرەکێ بیرۆکراسییەتێ دروست دکەت، و ئەو حیزب د ئاراستەیا تێکۆشانێ بۆ ئارمانجێن پیرۆز یێن گشتی لادەت و ل بن ناڤێن ئەوان ئارمانجان بەرتەنگیا حیزبی د کۆنا بەرژەوەندیێن لاوەکی دا بەردەوامیێ ددەتە کارێ خۆ، کو ئەڤە ئێک ژ کێشەیێن هەرە مەزنە.
و هەروەسا نەبوونا بنەمایێن کارکرنا ساخلەم ل گۆڕەپانا هەڤڕکیا سیاسی دا بۆ حیزبان و لاوازیا بنەمایێن یاسایی و دەزگەهان بۆ گەرنتیکرنا کارێ حیزبی و نەبوونا باوەریێ ب هەڤدوو، ئەڤە هەمی دبنە ڕێگر د ڕێیا ڕێکخستنا هێزێن ئەمنی و سەربازی ل سەر بنەمایەکێ نیشتمانی، بەڵکو ئاڤاکرن دهێتە کرن ل سەر بنەمایێ حیزبیبوونەکا بەرتەنگ کو ئەڤە کاریگەری و گۆمانەکێ دئێخیتە بەردەم ئەندامێن ئەڤان دەزگەهان کا ئایا ئەو خزمەتکارێن گەل و نیشتمانین یان خزمەتکارێن حیزبەکا دیاریکراو.
ئەڤ دۆخە بەشەکە ژ قەیرانا دەستهەڵاتێ ل هەرێمێ دا و چارەسەری پێدڤی پرۆژەکێ گشتگیر هەیە ل سەر بنەمایێ باوەربوون ب گۆڕانکاریێ هەمبەر مەترسیێن ژدەستدانا دەستکەفتێن گشتی و هەروەسا یێن تایبەتی ژی، چ ل سەر ئاستێ حیزبی یان کەسۆکی، کو بەرامبەر هەڤڕکیێن جودانە ژ لایێ عێراقی ڤە عەقلیەتا ناڤەندی یا دەستهەڵاتێ و پلانێن تێکدانا ئەزموونەکێ ب ناڤێ هەرێما کوردستانێ د کۆنا سیستەمێ دەولەتا ئێکگرتی یا فیدراڵ دا ڕۆژ ب ڕۆژ ڕوونتر دبیت.
ژ لایێ دی ڤە ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست د قۆناغەکا مەترسیدار دا دەرباز دبیت بەهۆی هەڤڕکیێن بەرژەوەندیێن زلهێزێن جیهانی بۆ کۆنترۆلکرنا ژێدەرێن وزەی و ڕێیێن ئابووری و بازرگانی بێی دیار بیت کا ئەنجامێن دووماهیێ دێ گەهنە کیدەرێ. لەوما ئەڤە هەمی ب هەڤ ڕا گرنگیا پێدڤیا هێزێن ئەمنی و لەشکری بۆ پاراستنا هەرێمێ دکەتە ئێک ژ ئالنگاریێن هەرە مەزن بەرامبەر هەردوو حیزبێن دەستەڵاتدار و حکومەتا هەرێمی، سەرەڕای پێدڤیا کارێ هەڤبەش یێ لایەنێن سیاسی یێن دەرڤەی دەستهەڵاتێ و بزاڤێن جڤاکی و ڕۆشنبیری د دەربڕینا هەڵوێستێن خورت د چالاکیێن هەمجۆرێن ئاشتیانە دا بۆ دارێژتنا یاسایا پێگیریا لەشکری بۆ هەمی نیشتمانیان دوور ژ پێوەرێ حیزبی و ڕاستڤەکرن و چارەکرنا ئێکگرتنا هێزێن ئەمنی و سوپایێ کوردستانێ یێ نیشتمانی.
٤. پرسیار: ب بەرچاووەرگرتنا بەرژەوەندیا ناڤەندەکا ئۆلیگارشی و حیزبی وەک ئاستەنگا سەرەکی د ڕێیا بجێهئینانا پرۆژەی دا، کیژ پێنگاڤ و میتۆدێن مەدنی و ئاشتیانە پێدڤینە دا کو ئەڤ هێلێن گشتی ببنە (فشارەکا هزری، سیاسی و جەماوەری) یا کاریگەر؟
بەرسڤ: وەک ل دەستپێکێ ئاماژە پێ هاتیە کرن کو ئەگەرێ پەیدابوونا کێشە و ئاستەنگ و داخوازیێن جودا و هەمجۆر یێن سیاسی، ئابووری، جڤاکی و ڕۆشنبیری و بێ چارەسەربوونێن بنەڕەتی ب بیانۆێن جودا ژ لایێ حکومەتێن ئێک ل دووڤ ئێکێن هەرێما کوردستانێ ڤە، گەهشتە ئاستێ پێناسەکرنا ئەوان کێشان ب قەیرانا گشتگیرا حوکمرانیێ.
و ژ بۆ ڕزگاربوون و دەربازبوون ژ قەیرانێن هەرێمی و بەرەنگاربوونا بەرژەوەندیا ئۆلیگارشی و حیزبی، پێدڤییە ل سەر سەرجەم هێزێن سیاسی یێن خودان بیرۆکەیەکا پێشکەفتی و دلسۆزێن گەل و نیشتمانی و ئەندام و لایەنگرێن هەردوو حیزبێن حوکمران یێن دۆزا نیشتمانی و نەتەوەیی یا کوردستانێ ل پێش بەرژەوەندیێن کەسۆکی و بنەماڵەیی دابنێن، دگەل ڕێکخراوێن سڤیل، بنکەهێن ڕۆشنبیری، هزرڤان، ڕۆشنبیر، هونەرمەندێن ڕاستەقینە، ڕاگەیاندکارێن ئازاد و کەسایەتیێن نیشتمانی و جڤاکی، کار ل سەر ئاڤاکرنا بەرنامەکێ فشارا فرەئاراستە و ڕێکخستی ب ڕێیێن سڤیل و ئاشتیانە و کار و چالاکیێن هەڤبەش ئەنجام بدەن.
و د باوەرم کو د شیاندایە تەخ و توێژێن گەلێ مە خودان ئیرادە و باوەرییەکا مۆکوم بن ب ڕزگاریا نیشتمانی و حوکمرانییەکا باش و ئاڤاکرنا تێگەهێ هاولاتیبوونێ و چەسپاندنا دادوەرییا جڤاکی. بۆ ئەڤێ چەندێ، دکارن د بیاڤێ فشارا هزری – ڕۆشنبیری دا، بەرهەڤکرنا ڕاپۆرت و ڤەکۆلینێن بەڵگەدار ل سەر کاریگەرییا خراب یا دەسەڵاتا ئۆلیگارشی ل سەر لایەنێ ئابووری، زانست، پەروەردە، ساخلەمیا هاولاتییان و سەرجەم خزمەتگوزاریان ئەنجام بدەن، و کۆڕ و سیمینار بهێنە ئەنجامدان ب ئامادەبوونا ئەکادیمی، شارەزا و چالاکڤانان بۆ شڕۆڤەکرنا "نەخشەڕێیا نیشتمانی" و ئاشکراکرنا مفایێن وێ بۆ ڕای گشتی.
ب ڕێیا بەکارئینانا سۆشیال میدیا و پلاتفۆرمێن دیجیتاڵ و بەلاڤکرنا کورتە-پەیام و گرافیکێن ڕوون بۆ ڕای گشتی دا کو ژ ئارمانجێن نەخشەڕێسایێ ئاگادار ببن. دروستکرنا تۆڕ و هەڤپەیمانی و بەرەیەکا بەرفرەهـ ژ ڕێکخراوێن جڤاکێ مەدەنی، سەندیکایێن بێلایەن و کەسایەتیێن سەربەخۆ بۆ نیشاندانی چالاکی و بزاڤێن هەمجۆر بۆ ڕیسواکرنا بڕیارێن د خزمەتا بەرژەوەندا بەرتەنگا ئۆلیگارشیێ دایە، و د شیاندایە تۆمارکرنا کەیسان ل دادگەهان دژی بڕیارێن نەیاسایی.
هەروەسا کار ل سەر ڕادەستکرنا پێشنیارێن نەخشەڕێکا نیشتمانی بۆ نوێنەرایەتیێن نێڤدەولەتی، ڕێکخراوێن مافێن مرۆڤی و نەتەوەیێن ئێکگرتی بۆ دروستکرنا فشارا دەرەکی، و کارکرن بۆ دروستکرنا کەمپینێن ئۆنلاین و کۆمکرنا ئیمزایان بۆ پشتەڤانیا نەخشەڕێکا نیشتمانی و پێشکێشکرنا وێ بۆ ڕای گشتی و دەزگەهێن پەیوەندیدار.
هەروەسا ڕێکخستنا چالاکیێن بێدەنگ وەک هەڵکردنا ب کۆم یا مۆمان ل جهەکێ گشتی یان ڕاوەستانا بێدەنگ بەرامبەر هندەک دەزگەهان، یان بەکارئینانا لافیتەیێن ڕەنگین یێن هەڵگرێن هەڵوێست و درووشمێن دیاریکراو بۆ دەربڕینا نەڕازیبوونێ. د چوارچۆڤەیا سەرگرتن و پێشخستنا چالاکیێن فشارێ دا، دبیت دەستپێشخەرییا بایکۆتکرنا ئەوان کۆمپانیا و بەرهەمان یێن کو ڕاستەوخۆ پشتەڤانیا سیستەمێ ئۆلیگارشی دکەن و پارەیێن گشتی بۆ بەرژەوەندا حیزبی بەکار دئینن.
ئەڤە هەمی ڕێیێن فشارا سڤیلن کو ژ لایەکێ هۆشیاریا تاکی و جڤاکی پێش دئێخیت، و هەروەسا گێڕانا ئەڤان چالاکیێن ئاشتیانە دبیت تووشی ئاستەنگان ببیت، لێ دبیتە بزاڤەکا جەماوەری یا خورت و سەرکەفتی بۆ چارەسەریا کێشەیێن نیشتمانی یێن ڕاستەقینە د حوکمرانییا هەرێما کوردستانێ دا.
