فەرەیدوون سامان
ئێزیدییەکان لەمێژووی دوور و نزیکیاندا قوربانین و دووچاری چەندان تۆمەت هەڵبەستن و هەڵمەتی کۆمەڵکوژی هاتوون، کە خۆیان بە "فەرمان ناوی دەبەن. دوایینیان ئەو هێرشە تیرۆریستییە بوو کە لە ڕۆژی٣ی ئابی ساڵی ٢٠١٤ کە ڕێکخراوی داعش لە دەڤەری شنگال دژی ئەوان دەستیپێکرد و هەزاران کەس کوژران و ڕفێنران و کۆیلەکران و ئاوارەبوون.
ئێزیدییەکان گرووپێکی ئایینی دێرینن، سەر بە نەتەوەی کوردن و زۆربەیان لە باشووری کوردستان – دەشتی نەینەوا، بەتایبەتی دەڤەری شنگال و شێخان و ناوچەی لالش دەژین. لە باکوور و ڕۆژاوای کوردستان، لە ئەرمەنستان و گورجستان و وڵاتانی دیکەش بەتایبەت لە ئالمانیا ئامادەیییان هەیە. زۆربەی ئێزیدییەکان بە زمانی کوردی- زاری کرمانجی ژووروو قسە دەکەن، خاوەنی میراتی ئایینی و کولتووری تایبەت بە خۆیانن.
ساڵانێکە ئەم باوەڕە نادروستەی کەوا بڵاوبۆتەوە بەتایبەتیش لەسەردەمی ڕژێمی فاشیتی بەعس، کە ئێزیدییەکان شەیتانپەرستن، بێگومان لەسەر بنەمای بەڵگەی ڕاستەقینەی باوەڕەکانیان نییە، ئەم تێڕوانینە لە نێو زۆر کەسدا بەهۆی زۆر هۆکارەوە دروستبووە، گرنگترینیان مێژووی ئێزیدییەکان و ئاشکرانەکردنی زۆر وردەکاریی باوەڕی ئایینییانە، بەو پێیەی ئایینی ئێزیدی یەکێکە لەو ئایینە دێرینانەی کە تاڕادەیەکی زۆر پشتی بە گواستنەوەی زارەکی بەستووە، و فێرکارییە ئاینییەکانی بە شێوەیەکی بەرفراوان لەبەر دەستی هیچ کەسێکی تردا نەبوون، جگە لە شوێنکەوتووانی، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە چەندان تێڕوانینی هەڵە لەو بارەیەوە سەرهەڵبدات. بەڵام گەورەترین هۆکار کە وایکردووە هەندێک کەس باوەڕیان بەو خورافەیە هەبێت کە ئێزیدییەکان شەیتانپەرستن، ئەو ناڕەزایی و بێزاری و کاردانەوەیە کە ئێزیدییەکان خۆیان نیشانی دەدەن، کاتێک گوێیان لە کەسێک دەبێت کە لە بەردەمیاندا جنێو بە شەیتان دەدات. نەزانینی خەڵک لە هۆکاری ئەم بێزارکردنە و نهێنییەکەی بووەتە هۆی ئەوەی ئەو باوەڕەیان هەبێت کە لەپێناو شەیتاندا توڕە دەبن، چونکە ئەو یەزدانی ئەوانە، بەپێی باوەڕەکەیان و لێرەوە ئەم تۆمەتە سەریهەڵدا و لەنێو زۆر کەسیشدا بڵاوبووەوە. بەڵام کاتێک بەدواداچوون بۆ ڕاستی بابەتەکە دەکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە ئێزیدییەکان باوەڕیان بە بوونی کەسایەتییەکی خراپەکاری سەربەخۆ نییە بە ناوی شەیتان، بەپێی ئەو چەمکەی کە لە سێ ئایینی ئاسمانییدا ناسراوە: جوو و کریستان و ئیسلام، کەواتە چۆن مرۆڤ دەتوانێت کەسایەتییەک بپەرستێت کە لە بنەڕەتدا باوەڕی بە بوونی نییە؟
ئەمەش دەمانباتە سەر پرسیارێکی گرنگ: ئەگەر ئێزیدییەکان باوەڕیان بە بوونی شەیتان نییە، کەواتە بۆچی بە ناوزراندن و جنێودان بێزار دەکرێن؟
وەڵامەکە لای ئێزیدییەکان ئەوەیە کە ئەوان بەرگری لە کەسایەتییەکی خراپ ناکەن کە دەیپەرستن، وەک هەندێک کەس بیری لێدەکەنەوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێیانوایە نووسەرانی سێ کتێبە ئاسمانییەکە ناوی شەیتان دەدەن بەو کەسایەتییە پیرۆزەی کە هەیانە، کە کەسایەتی (تاوسێ مەلەک)ە. بۆیە جنێودان بە شەیتان بە سووکایەتیکردن بە تاوسێ مەلەک دەزانن کە ڕێزی لێدەگرن و پیرۆزی دەکەن و هەوڵێکە لەلایەن خۆیانەوە بۆ شەیتانکردنی. تووڕەیی ئەوان لێرەدا بۆ بەرگریکردن نییە لە کارەکتەرێک کە پێیانوایە سەرچاوەی خراپەکارییە، کە کەسایەتی شەیتانە. بەڵکو توڕەن. جا بۆ تێگەیشتن لەم ناکۆکییە پێویستە بزانین پێگەی تاوسێ مەلەک لە باوەڕی ئێزیدیدا چییە، هەروەها بزانین جیاوازی نێوان ئەو و سیفەتی شەیتان لە باوەڕی ئیسلامیدا. ئێزیدییەکان پێیانوایە یەزدانی مەزن دروستکەری گەردوونە، هەروەها حەوت فریشتەی گەورەی دروست کردووە، پێش تاوسێ مەلەک و بە سەرۆکی فریشتەکان و بەرزترین پلە و پایە دەزانن. ئەو جبرائیل نییە، کە پێگەیەکی تایبەتی هەیە لە باوەڕی ئیسلامیدا، بەڵکو کەسایەتییەکی ئایینی سەربەخۆیە لە چەمکی ئێزیدیدا. ئەوان تاوسێ مەلەک وەک فریشتەیەکی ڕووناک و نزیک لە یەزدان، و هێمای گوێڕایەڵی و دڵسۆزی و پەرۆشی بۆ دروستکەر دەبینن. هێمای خراپە و یاخیبوون نییە.
جگە لەوەش کرنووش بردن بۆ غەیرە یەزدانی گەورە، ئەگەر کرنووشی ڕێز و قەدرزانی بێت و کرنووشی عیبادەت نەبێت، لە هەندێک یاسای ئیلاهی پێشوودا دروست بووە. بەڵگەی ئەمەش ئەوەیە کە یەزدانی گەورە باسی کرنووشی براکانی یوسف بۆی کردین، وەک چۆن فەرموویەتی: ( دایک و باوکی لەسەر تەخت بەرزکردەوە، ئەوانیش بە کرنووش لەبەردەمیدا کەوتنە خوارەوە، گوتی: ئەی باوک، ئەمە لێکدانەوەی خەونی پێشوومە، پەروەردگارم ڕاستی کردووەتەوە» (100 یوسف)).
ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە تەنها کرنووش مەرج نییە پەرستن پێکبهێنێت. بەڵکو جەوهەرەکە لە مەبەست و مەبەستی پشتەوەیە. کرنووش بردنی عیبادەت تەنها دەگەڕێتەوە بۆ یەزدانی مەزن. بەڵام کرنووش بردنی شەرەف و ڕێز لە هەندێک یاسای ئیلاهی پێشوودا ڕێگەپێدراو بوو. بۆیە لە تێگەیشتنی ئیسلامیدا کرنووش بردنی فریشتەکان بۆ ئادەم پەرستنی ئادەم نەبووە، بەڵکو گوێڕایەڵی فەرمانی یەزدان و کردەوەیەکی ڕێزگرتن بوو لەم بوونەوەرە کە یەزدان دروستی کردووە و ڕێزی لێ گرتووە. بەڵام ئێزیدییەکان بە شێوەیەکی دیکە بابەتەکە دەبینن. ئەوان ڕەتکردنەوەی کرنووش بردنی تاوسی مەلەک لەبەردەم ئادەمدا بە بەڵگەی پەرۆشی خۆی بۆ یەزدان و ڕەتکردنەوەی کرنووش بردن لەبەردەم کەسانی تردا دەزانن، لە کاتێکدا گوێڕایەڵی فریشتەکان بە فەرمانی یەزدان بۆ کرنووش بردن لەبەردەم ئادەمدا بە پێشێلکردنی بنەمای کرنووش نەبردن لەبەردەم کەسی تر، جگە لە یەزدان دەزانن. لێرەوە جیاوازی بنەڕەتی نێوان ئەو دوو بیروباوەڕە دەردەکەوێت: موسڵمانان پێیانوایە گوێڕایەڵی لە جێبەجێکردنی فەرمانی یەزدان بووە بۆ کرنووش بۆ ئادەم، چونکە فەرمانەکە لە یەزدانوە هاتووە، لە کاتێکدا ئێزیدییەکان پێیانوایە گوێڕایەڵی لە ڕەتکردنەوەی کرنووش بۆ کەسێکی تر بووە، جگە لە یەزدان.
ئایا تاوسێ مەلەک کە ئێزیدییەکان ڕێزی لێدەگرن، هەمان ئیبلیسە، کە هەندێک لە موسڵمانان پێی دەڵێن تاوسێ مەلەکە(فریشتەی تاووس)، یان دوو کەسایەتی جیاوازن، شتێکە کە لە ڕووی مێژووییەوە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیار ناکرێت. بەڵام ئێزیدییەکان خۆیان ڕەتی دەکەنەوە هیچ پەیوەندییەک لە نێوان ئەو دوو کەسایەتیەدا هەبێت و دووپاتی دەکەنەوە کە ئەوان کەسایەتییەک ناپەرستن کە باوەڕیان بە بوونی نییە، بۆیە تۆمەتبارکردنی ئێزیدییەکان بە شەیتانپەرستی پێویستی بە بەڵگەی ڕوون هەیە. تەنها لێکچوون لە ناوەکان یان جیاوازی لە لێکدانەوەی ئایینی لە نێوان دوو گرووپدا بەس نییە. جیاوازی هەیە لە نێوان لێکۆڵینەوە و ڕەخنەگرتن لە بیروباوەڕێکی تایبەت لە ڕوانگەی ئایینی یان هزرییەوە و دانانی تۆمەتێکی جددی لە دژی کۆمەڵێک کەس بەبێ بەڵگە و زانیاری ڕاستەقینە لەسەر بیروباوەڕەکانیان. بە پشت بەستن بە وانەی سەرەوە، هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەقینەمان نییە بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە ئێزیدییەکان شەیتان پەرستن. لە ڕاستیدا ئێزیدییەکان خۆیان نکۆڵی لە بوونی کەسایەتییەکی خراپەکاری سەربەخۆ دەکەن بە ناوی شەیتان، وەک ئەوەی لە سێ ئایینی ئیبراهیمدا تێگەیشتوون. هەروەها نکۆڵی لە هیچ زانیارییەک یان پەیوەندییەک بەو کەسایەتیە دەکەن، هەروەها زیاتر نکۆڵی لە هەر پەیوەندییەک دەکەن لە نێوان یەزدانی پیرۆزەکەیان، تاوسی مەلەک و ئەو شەیتانەی کە شوێنکەوتووانی ئەو ئایینانە باسیان کردووە.
بۆیە نە دادپەروەرە و نە دادپەروەرانە تۆمەتبارکردنی ئێزیدییەکان بە شەیتانپەرستی بە ئارەزووی خۆیان و بەبێ بەڵگەی ڕوون، چونکە حوکمدان سەبارەت بە مرۆڤەکان نابێت لەسەر بنەمای گریمانە و ئیمپراتۆریەت بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای زانین و بەڵگە و پشتڕاست کردنەوە بێت. ئیسلام خۆی ئایینی بەڵگە و ئارگیومێنتە. یەزدانی مەزن دەفەرموێت: «بڵێ: ئەگەر ڕاستگۆ بیت بەڵگەکانت بەرهەم بهێنە» (٢: ١١١). جگە لەوەش، یەزدان فەرمان بە باوەڕداران دەکات کە زانیاری پشتڕاست بکەنەوە و دڵنیابن پێش ئەوەی حوکم لەسەر کەسانی تر بدەن.
پشتڕاستکردنەوەی ڕاستییەکان و فێربوون لە بیروباوەڕی خەڵک لە سەرچاوەکانیان و ئەوانەی کە هەڵیانگرتووە و گوێگرتنیان ڕاستەوخۆ لە لایەنگرانییانەوە، لەو بەهایانەن کە ئیسلام بانگەوازی بۆ دەکات. کەواتە دانانی تۆمەتی جددی لە دژی گرووپێکی ئایینی یان نەتەوەیی بەبێ بەڵگەی ڕوون، لەگەڵ بنەماکانی ئیسلامدا ناتەبایە کە لەسەر بنەمای دادپەروەری و سەلماندن دامەزراون. ئەم تۆمەت و تێنەگەیشتنە لە بیروباوەڕی ڕاستەقینەی ئێزیدییەکان لە ڕووی مێژووییەوە و بەردەوامیش بووەتە هۆی نادادپەروەرییەکی ستەمکارانە، وەک بیانوویەک بۆ گۆشەگیری و حەلالکردنی خوێنڕشتنیان بە درێژایی چەندان قۆناغی مێژووییان.
بۆیە تێگەیشتن لە بیروباوەڕی ئەوانی دیکە لە سەرچاوە ڕەسەنەکانیانەوە، و جیاکردنەوەی جیاوازی ئایینی و تۆمەتە بێ بەڵگەکان، بۆ گەیشتن بە دادپەروەری و چەسپاندنی بەهاکانی پێکەوە ژیانی ئاشتییانە لە کۆمەڵگەدا و پاراستنی ژیان زۆر پێویستە. جیاوازی بیروباوەڕ لە کۆنەوە لەنێو مرۆڤایەتیدا هەبووە، بەڵام ڕەوایەتی نادات بە چەوساندنەوە یان ناوزڕاندنی تاکەکان. حوکمدان لەسەر هەر گروپێک دەبێت لەسەر بنەمای زانیاری و بەڵگە بێت نەک لەسەر دەنگۆ و بووختان هەڵبەستن. ئەو دادپەروەرییەی کە ئیسلام فەرمانی پێدەکات، پێویست ناکات لەگەڵ بیروباوەڕی ئەوانی تردا ڕازی بین، بەڵکو بە زانست و دادپەروەرانە حوکمیان لەسەر بدەین نەک لەسەر گریمانە و بوختان. ئەگەر هەر کەسێک مافی ئەوەی هەبێت باوەڕ بەو شتانە بکات کە بە ڕاستی دەزانێت، ئەوا ئەوانی دیکەش مافی ئەوەیان هەیە کە بە پشتبەستن بە لێدوانەکانی خۆیان سەبارەت بە خۆیان، دادپەروەرانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت و حوکمیان لەسەر بدرێت، نەک لەسەر ئەو وێنانەی کە لەلایەن نەیارەکانیانەوە بۆیان نەخشێنراون.
