لە کوێدا ڕووناکیی سەدەکانی خامۆش کرد؟
شێوە خەلیل
ئەگەر لە دەرگای ماڵەکانمانەوە تاوەکو دەگاتە قووڵایی شەقامە جەنجاڵەکان سەیری مرۆڤی هاوچەرخ بکەین، ڕاستییەکی سارد و بێبەزەیی ڕووبەڕوومان دەبێتەوە؛ ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە زانیاری هێندەی هەوا بڵاو و بێسنوورە، کەچی لەهەمان کاتدا تینوێتیی ڕاستەقینە بۆ زانین و تێگەیشتن لە لوتکەی وشکبوونەدایە. لە هەناوی ئەم ژاوەژاوە تەکنەلۆژییەدا، ئەوەی لە هەموو شتێک زیاتر هەستی پێدەکرێت، بێدەنگییەکی تەواو لە ناو هۆڵ و ڕەفەی کتێبخانەکاندا هەیە؛ چراکانی خوێندنەوە یەک بە دوای یەک کاڵ بوونەوە و کوژانەوە. پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە: کێ چراکەی کوژاندەوە؟ ئایا مێشکی مرۆڤ ماندوو بوو؟ یان سۆشیال میدیا و شاشەکان جێگەی دایکە پیرۆزەکەی ئەدەبیاتیان گرتەوە؟ ئەمە وەک تاوانێکە کە بکوژەکەی لە سێبەری بێدەنگیدا خۆی شاردەوە.
کاتێک مێشک دەبێتە قوربانیی خێرایی
سەردەمی پێشوو، کاتێک مرۆڤ کتێبێکی هەڵدەگرت، دەچووە ناو گەشتێکی قووڵەوە. گەشتێک کە تێیدا پێویست بوو فانتازیا کار بکات، خەیاڵ باڵ بگرێت و تەرکیز لەسەر وشەکان ببێتە پردی گەیشتن بە هزری نووسەر. بەڵام ئەمڕۆ، شاشە بچووکەکانی ناو دەستمان و ڤیدیۆ کورتەکان مێشکی مرۆڤیان گۆڕیوە. ئێمە ڕاهاتووین لەسەر تەرکیزی کورتماوە؛ مێشکی نەوەی نوێ چیتر بەرگەی لاپەڕەیەک ناگرێت کە پڕ نەبێت لە جووڵە، ڕەنگ، یان وێنەی خێرا. خوێندنەوەی کتێب بووەتە کارێکی قورس و کاتکوژەر لە دیدی ئەوانەی ڕاهاتوون لەسەر خێرایی. شاشەکان تەنها کاتی ئێمەیان نەدزی، بەڵکو توانییان چێژی قووڵ و تێڕامانی هێمن لە گەنجەکانمان بسەنن و لە بریدا خێراییەکی پووچیان پێشکەش بکەن.
کێ تۆمەتبارە؟ زنجیرەی لێپرسینەوەی ونبوو
کاتێک باس لە داڕمانی ڕۆشنبیریی خوێندنەوە دەکرێت، ناتوانین پەنجەی تۆمەت تەنها بۆ لایەک درێژ بکەین؛ ئەمە تاوانێکی بەکۆمەڵە و چەندین هاوبەشی هەیە، لەوانە:
١. سیستەمی پەروەردەیی: قوتابخانەکانی ئێمە هێشتا لەسەر هەمان ئاراستەی کۆن کار دەکەن؛ خوێندنەوە تەنها وەک ئامرازێک بۆ دەرچوون لە تاقیکردنەوەکان سەیر دەکرێت، نەک وەک پڕۆسەیەکی ڕۆحی و چێژبەخش. کاتێک قوتابی فێر دەکرێت کە کتێب تەنها پەڕەی لەبەرکراوە بۆ نمرە، ئیتر سروشتییە یەکەم دەرفەت کە بۆی بڕەخسێت، کتێب فڕێ بدات و پشتی تێبکات.
٢. خێزان و ژینگەی ناوماڵ: لە سەردەمێکدا کە دایک و باوک خۆیان چەند کاتژمێرێکی درێژ لەسەر مۆبایلەکانیان بەسەر دەبەن، چاوەڕوانیی منداڵێک ناکەیت حەزی بۆ خوێندنەوە هەبێت کە لەژێر سێبەری ئەم شاشانەدا گەورە دەبێت؟ منداڵ بە قسە فێر نابێت، بەڵکو بەو ڕفتارانە فێر دەبێت کە دەیبینێت. ئەگەر لە ماڵێکدا دەنگی لاپەڕەیەک نەبیسترێت، سروشتییە لە دڵ و دەروونی منداڵەکەشدا هیچ نشتیمانێک بۆ کتێب دروست نەبێت.
٣. قەیرانی ئابووری و بەهای کلتور: لە کاتێکدا دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیان بووەتە ئامانجی سەرەکیی خێزانەکان، بواری ڕۆشنبیری و کڕینی کتێب بۆتە شتێکی لاوەکی و ناپێویست. نرخی بەرز و نەبوونی پاڵپشتیی حکومی بۆ چاپەمەنییەکان، مەودای نێوان خوێنەر و کتێبخانەکانی زیاتر کردووە.
ئایا هیوایەک ماوە؟
لەگەڵ ئەم تاریکییە گشتییەدا، هێشتا گۆشەیەک هەیە کە بریقەی لێوەبێت:
• گەڕانەوە بۆ ناوەڕۆک نەک ژمارەی لاپەڕەکان: هەڵەی گەورەی ئێمە ئەوەیە کە خوێندنەوەمان لە پڕۆسەیەکی چێژبەخشەوە گۆڕیوە بۆ ئەرکێکی سەربازی و کێبڕکێ لەسەر ژمارەی پەڕەکان؛ هەمیشە دەمانەوێت بزانین کێ خێراتر کتێبێک تەواو دەکات. چارەسەری ڕاستەقینە لەوەدایە کە واز لەم خۆسەپاندنە دەروونییە بهێنین و تیشک بخەینە سەر تێگەیشتن و چێژوەرگرتن؛ با لە ڕۆژێکدا تەنها یەک دوو پەڕە بخوێنینەوە، بەڵام بە قووڵی بیری لێ بکەینەوە. خوێندنەوە پێشبڕکێی خێرایی نییە، بەڵکو گەشتێکی هزرییە بەرەو تێگەیشتن لە خۆت و دەوروبەرت.
• هێنانی کتێب بۆ ناو ژیانی جەنجاڵ و وازهێنان لە تێڕوانینی تەقلیدی: لە کۆمەڵگەدا نەریتێکی باو هەیە کە کتێب دەبەستێتەوە بە شوێن و دۆخێکی زۆر تایبەتەوە؛ پێمانوایە کتێب دەبێت تەنها لەسەر ڕەفەیەکی خاوێن، لە ژوورێکی هێمن یان کتێبخانەیەکی گەورەدا بێت و هەڵسوکەوتی لەسەرخۆی لەگەڵ بکرێت. ئەم تێڕوانینە، کتێب دەکاتە توحفەیەکی گرانبەها و ناسکی سەر مێز، نەک هاوڕێیەکی ڕاستەقینەی ژیان. ڕاستییەکە ئەوەیە کتێب کاڵایەکە بۆ ژیان، نەک مۆزەخانە. کاتێک کتێبێک لە جانتا، یان لە ئۆتۆمبێلدا، یان لەسەر مێزی چێشتخانەکەیە و لە کاتی چاوەڕوانیدا (بۆ نموونە لە قەرەباڵغیی شەقام یان کاتی پشوو) دەیهێنیتە دەرەوە، ئەوکات کتێب دەبێتە بەشێک لە ڕیتمی ژیانی ڕاستەقینە.
• دانانی سنوری دەروونی لەگەڵ تەکنەلۆژیا: کێشەکە لە خودی مۆبایلدا نییە، بەڵکو لە بێسنوورییەکەییدا تاوەکو مرۆڤ خۆی بڕیار نەدات و سەر شاشەکان سنووردار نەکات (بۆ نموونە لابردنی ئاگادارکەرەوەکانی سۆشیال میدیا یان دابڕانی یەک کاتژمێر لە شاشە پێش خەوتن)، مێشک هیچ دەرفەتێکی بۆ تەرکیز و قووڵبوونەوە بۆ نامێنێت. پاککردنەوەی مێشک لە ژاوەژاوی دیجیتاڵی، یەکەم مەرجی پێشوەختەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت جارێکی تر بەرگەی خوێندنەوەی دەقێکی درێژ بگرێت.
مرۆڤ هەرچەندە بەرەو لوتکەی تەکنەلۆژیاش بڕوات، لە قووڵایی دەروونیدا هەمیشە تینووی ساتێک ئارامی و وتەی ڕەسەنە. ئەگەر چاوەڕێی ئەوە نەبین کە کۆمەڵگە یا دەسەڵات ئەم گۆڕانکارییەمان بۆ بکات، ئەوا هەر یەکە لە ئێمە دەتوانێت لەم ساتەوە بە دەستبەرداربوونێک لە ژاوەژاوی شاشەکان، چرا کۆنەکە لە ناو ژووری خۆماندا هەڵبکەینەوە.
ئەگەر ئەمڕۆ ئەم چرایانە دانەگیرسێنەوە، بەیانییەک دێت کە تێیدا زمان و مێژوومان لەناو دەنگەدەنگی شاشەکاندا ون دەبن و دەبینە کەسانێک کە هەموو شتێک دەزانین، بێ ئەوەی لە هیچ تێگەیشتبین.
