سهههند كۆیی
مەترسییەکانی داخرانی عەقڵ و مێژووی خوێنڕشتن.
داخرانی عەقڵ وەک ترسناکترین جۆری بەربەست لای مرۆڤ تەماشا دەکرێت چونکە سەرچاوەی سەرەکی هەموو ئەو ناکۆکی و ململانێ خوێناویانەیە کە مێژووی مرۆڤایەتییان شێواندووە. زۆرینەی ئەو کوشتار و وێرانکارییانەی لە سەردەمە جیاوازەکاندا ڕوویان داوە دەرەنجامی نەخوێندنەوەی بەرامبەر و ڕەتکردنەوەی جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەکان بوون. کاتێک عەقڵ لە ناو قاڵبێکی دیاریکراودا دەوەستێت چیتر توانای تێگەیشتنی بۆ فرەیی نامێنێت و پەنا بۆ توندوتیژی دەبات بۆ سەپاندنی تێڕوانینەکانی خۆی، ئەمە ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە وایکردووە مرۆڤ لە جیاتی دیالۆگ پەنا بۆ چەک ببات و خوێنی هەزاران بێتاوان بڕژێت.
ڕووداوەکانی ئەم دواییەی سوریا و شێوازی مامەڵەکردنی سیستمی نوێی سیاسی لەگەڵ مافەکانی گەلی کورد نیشانەیەکی ڕوونی داخرانی عەقڵی سیاسییە لای جۆلانی و گرووپە فەندەمێنتالیستەکان. محەمەد جۆلانی کە ساڵانێکی زۆر وەک پێشەوایەکی توندڕەو دەردەکەوت و بەرپرسیار بوو لە ڕشتنی خوێنی هەزاران سوری ئێستا گەیشتووەتە قۆناغێک کە گەرەنتییەک بۆ سەقامگیری پێ نییە. تا ئەو کاتەی ئەم عەقڵە نەتوانێت بازدانێکی مێژوویی بکات و لە داخرانەوە بەرەو کرانەوە بە ڕووی جیهان و ناوخۆدا هەنگاو نەنێت ئەوا گێژاوی پێکدادانەکان لە سوریا بەردەوام دەبێت، کێشەکە تەنها لە کەسی جۆلانیدا نییە بەڵکو لەو سوپا گەورەیەدایە کە هەمان لۆژیکی ئەویان هەڵگرتووە و وەک ئامێرێکی بەرهەمهێنانی مردن کار دەکەن.
مێنتاڵێتی توندڕەوی و ڕەتکردنەوەی ئەوانی تر.
ئەحمەد شەرع وەک کارەکتەرێکی دیاری ئەم قۆناغە نوێنەرایەتی فۆرمێکی مەترسیدار لە رەتکردنەوەی ئەوانی تر دەکات. ئەو وەک کوڕی ژینگەیەکی فیکری داخراو دوای گەیشتنی بە دەسەڵاتی کاتی لە سوریا هەمان سیگناڵە توندئاژۆکانی نیشانی دروز و عەلەوییەکان و کورد دا، ئەم هەوڵانە بۆ کۆتاییپێهێنان بە بیرکردنەوە جیاوازەکان دەری دەخات کە هیچ خاوەن بڕوایەکی دۆگما ناتوانێت بە ئاسانی لە دژی فیکرەکەی خۆی بووەستێتەوە، ئەو تاوانانەی لە سوەیدا و شێخ مەقسود و ئەشرەفیە روویان دا بەرهەمی سروشتیی ئەو فیکرە بوون کە جۆلانی بڕوای پێیەتی و ناتوانێت لێی دەرباز بێت.
دادگای پشکنین و گێژاوی نوێی سوریا.
خۆدانەماڵینی جۆلانی لە ئایدیۆلۆژیای فەندەمێنتالیستی وڵاتەکە بەرەو قەیرانی قووڵتر دەبات. ئەو دادگایانەی کە جۆلانی دەیەوێت لە ڕێگەیانەوە هەموو بیروباوەڕە جیاوازەکان دادگایی بکات هاوشێوەی دادگاکانی پشکنینی سەردەمی کەنیسە و سیستمی هاووڵاتی سەردەمی سەدام حسێنن، ئەم جۆرە لە دادگاییکردن تەنها بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی تاکڕەوانەیە و مێژووی کوشتاری مەزهەبی و نەتەوەیی نوێ دەکاتەوە، دەرکەوتنی جۆلانی لەم وەرچەرخانەدا پێمان دەڵێت کە ئەوەی لە سوریا ڕووی دا وەرچەرخانێکی فیکری و مرۆیی نەبوو چونکە شۆڕشی ڕاستەقینە دەبێت ببێتە هۆی کرانەوەی عەقڵ و قبوڵکردنی دیموکراسی.
پاشخانی فیکری و پەرەسەندنی توندڕەوی.
پێویستە ئەوە تێبگەین کە جۆلانی تەنها بەرهەمی ڕێکەوت نییە بەڵکو ئەو زادەی قوتابخانەیەکی فیکرییە کە جیهان دابەش دەکات بۆ دۆست و دوژمن. ئەم جۆرە مێنتاڵێتییە هەموو ئەو کەسانەی کە وەک خۆی بیر ناکەنەوە بە لادەر یان خاین تەماشا دەکات، کاتێک مرۆڤێک بەم جۆرە پەروەردە دەبێت چیتر ناتوانێت لە چەمکی هاووڵاتیبوون و یەکسانی تێبگات، مێژووی سیاسی جۆلانی نیشانمان دەدات کە گۆڕینی بەرگی دەرەوە و گۆڕینی ناوی گرووپەکان ناتوانێت ناوەرۆکی داخراوی ئەو بیرکردنەوەیە بگۆڕێت. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر داهاتووی ناوچەکە چونکە فیکری توندڕەوی وەک ژەنگێک وایە کە لە ناوەوە هەموو دامەزراوەیەکی مرۆیی و ئەخلاقی دەخوات و وێرانی دەکات.
بەڕیەککەوتنی ئایدۆلۆژیا و چارەنووسی گەلان.
ململانێی ئێستای سوریا تەنها لەسەر خاک و دەسەڵات نییە بەڵکو بەریەککەوتنی دوو ئاراستەی جیاوازی فیکرییە. ئاراستەیەک کە دەیەوێت بە زۆرەملێ و بە بەکارهێنانی پیرۆزییەکان عەقڵی کۆمەڵگە دابخات و ئاراستەیەکی تریش کە دەیەوێت مافی هەموو پێکهاتەکان بپارێزێت. جۆلانی وەک نوێنەری ئاراستەی یەکەم بەردەوامە لە بەرهەمهێنانی قەیران چونکە ناتوانێت چارەسەری سیاسی قبوڵ بکات کە تێیدا هەمووان یەکسان بن، ئەو دەیەوێت هەموو ڕەنگەکانی سوریا بسڕێتەوە و تەنها ڕەنگێکی توند و یەکلاکەرەوە بهێڵێتەوە. ئەم جۆرە ململانێیانە ئەگەر بە کرانەوەی عەقڵی سیاسی کۆتاییان نەیەت ئەوا داهاتووی نەوەکانیش دەخەنە مەترسییەوە و وڵاتەکە دەکەنە مەیدانی شەڕێکی ئەبەدی.
ڕەهەندی دەروونیی سەرکردە و بەرهەمهێنانی دڵەڕاوکێی گشتی.
کاتێک کارەکتەرێکی وەک جۆلانی دەگاتە لوتکەی دەسەڵات تەنها سیستمێکی سیاسی نوێ فەرز ناکات بەڵکو جۆرێک لە ناسەقامگیری دەروونی بۆ تەواوی کۆمەڵگە دەگوازێتەوە. ئەم جۆرە سەرکردانە بەهۆی ئەوەی لە ژینگەیەکی پڕ لە گومان و ململانێی نهێنیدا گەورە بوون هەموو جووڵەیەکی مەدەنی و هەموو داخوازییەکی مافخوازانە وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر قەوارەکەیان دەبینن، لەم جۆرە سیستمەدا، دەسەڵات لە ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی مرۆڤەوە دەبێتە سەنگەرێکی داخراو کە تاکە پەیامی بریتییە لە پاراستنی پیرۆزییەکانی ئەو ئایدۆلۆژیایەی کە لەسەری بونیاد نراوە، لەم دۆخەدا هاووڵاتی دەبێتە قوربانیی دڵەڕاوکێی بەردەوامی دەسەڵاتدارێک کە لە هەموو دەنگێکی جیاواز دەترسێت و پێی وایە هەر جۆرە کرانەوەیەک بەواتای شکستی کۆتایی ئەو دێت.
ئابووریی وەهم و شکستی گەشەپێدان لە سایەی داخراندا.
ئەزموونی مێژوویی دەریخستووە کە هیچ کایەیەکی ئابووری و زانستی لە سایەی عەقڵێکی داخراوی وەک ئەوەی جۆلانیدا گەشە ناکات چونکە داهێنان پێویستی بە ژینگەیەکی ئازاد هەیە، کاتێک ئایدۆلۆژیا دەبێتە پێوەری یەکەم بۆ هەموو کایەکانی ژیان ئەوا پسپۆڕی و لێهاتوویی دەخرێنە پەراوێزەوە و تەنها دڵسۆزی بۆ گرووپەکە دەبێتە مەرجی سەرەکی، ئەمە وادەکات کە سوریا لە ناو بازنەیەکی داخراوی هەژاری و دواکەوتووییدا بمێنێتەوە چونکە عەقڵی فەندەمێنتالیست ناتوانێت مامەڵە لەگەڵ بازاڕی جیهانی و تەکنەلۆژیای سەردەمدا بکات مەگەر بۆ مەبەستی سەربازی و سەرکوتکردن نەبێت، دەرەنجامی ئەم داخرانە ئابوورییە تەنها برسیبوونی زیاتری خەڵک و کۆچی بەکۆمەڵی گەنجانی خاوەن بەهرە و پسپۆڕە جیاوازەکانە، چونکە ئەوان هیچ ئاسۆیەکی ڕوون نابینن لە ژێر سایەی ئەم جۆرە لە بیرکردنەوە و تێڕوانینەدا کە داهاتوویەکی گەشیان بۆ فەراهەم بکات.
ستراتیژی ڕزگارکردنی ناسنامەی سیاسی لە پەتای توندڕەوی.
بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە مەترسیدارە پێویستە جەنگێکی مەعریفی دژی ئەو چوارچێوە فیکرییە ڕەهاخوازە بەرپا بکرێت کە ئەحمەد شەرع و هاوبیرەکانی نوێنەرایەتی دەکەن، کایەی گشتی لە سوریا پێویستی بە دابڕانێکی تەواو هەیە لەو ژەهرە فیکرییەی کە هەموو جیاوازییەک وەک هەڕەشە و دوژمنکاری دەبینێت. ئەو پاڵپشتییەی بۆ ئەم کارەکتەرە لە لایەن نەیارانی دیموکراسییەوە دەردەبڕدرێت بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە کە کێشە بنەڕەتییەکە لە نێوان دوو بەرەی داخران و کرانەوەدایە، تا ئەو کاتەی تێگەیشتنی سیاسی لەو وڵاتەدا لەم کۆت و زنجیرە ئایدیۆلۆژییانە رزگاری نەبێت هیچ ئومێدێکی ڕاستەقینە بۆ پێکەوە ژیانی ئاشتییانە نابینرێت و هەڕەشەی لەناوچوون لەسەر کۆی پێکهاتە جیاوازەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە.
