نووسینی: هۆشیار عەبدولعەزیز
دەستبردن بۆ بەرجەستەکردنی دیموکراسی و دەستاودەستکردنی دەسەڵات و چەسپاندنی بنەماکانی ئازادیی ڕادەربڕین و دەنگدان و هەڵبژاردن، وەک گورزەیەک یەکێکە لە پایە گرنگەکانی دیموکراسیەت و بەرەوپێشبردنی کۆمەڵگا. بە شێوەیەکی گشتیش، پێویستی بە چەندان ڕەهەندی دیکەی گرنگ و سەرەکی هەیە و دەکرێ لە ڕێگەی میکانیزمەکانی جێبەجێکردنی دیموکراسییەتەوە، کاری جدییان لەسەر بکرێت؛ بەتایبەت لە ڕووی سەروەریی یاسا، لێپرسینەوەی سیاسی، دەستپاکی، بنەبڕکردنی گەندەڵی و مەحسوبیەت و بەشبەشێنە، و دامەزراندنی دەوڵەتێکی مەدەنی. ئەم بنەمایانە دەبنە هۆی پاراستنی ئیرادەی تاک و چەسپاندنی خودی دیموکراسییەت، بە شێوەیەک کە هیچ هێز و کەسێک نەتوانێت تێپەڕی بکات. ئەگەر بە شێوەیەکی بابەتییانە و مۆدێرن کاری لەسەر بکرێت، ئەمە باشترین مۆدێلی حوکمڕانی و پرۆسەی دەسەڵاتدارێتی و دەرفەت دەبێت بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵات بە شێوەیەکی هێمنانە و جێگیر. هەرچەندە دیموکراسی بەبێ هەڵبژاردن و ڕەخساندنی ژینگەیەکی لەبار بۆ ئازادییە گشتییەکان، بابەتێکی پووچە و ناتوانێت کاریگەریی گۆڕانکاری بەدی بهێنێت، وەک ئەوەی کۆمەڵگە چاوەڕێیەتی و دەیەوێت لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە پرۆسەی حوکمڕانی و دەسەڵاتدارێتی لە ژینگەیەکی سەقامگیر و هێمنانەدا دەستاودەست بکرێت.
لەمەشدا، هۆشیاریی تاک کاریگەریی خۆی هەیە و دەتوانێت ببێتە هۆکارێکی کاریگەر لە دابینکردنی زەمینەی ڕەخساو بۆ پیادەکردنی بنەماکانی دیموکراسی لە کۆمەڵگەدا، بە مەرجێک ئیرادەی تاک نەشکێنرێت و بە زەبری هێز و چاوسوورکردنەوە و هەڕەشەی نانبڕین نەهێنرێنە سەر سندووقی دەنگدان. هەروەها، چەواشەکاری و بەرتیل و پارەبەخشینەوە نەکرێتە بنەمای دیموکراسی و دووبارە جعاشکردنەوەی ئەحزابی حوکمڕان، وەک ئەوەی لە هەڵبژاردنەکانی عێراق و کوردستاندا بە ئاشکرا دەبینرێت. ئەم دیاردەیە بووەتە هۆکارێکی گەورەی بەرهەمهێنانی جۆرە نوخبەیەکی مافیایی و بازرگانی دەسەڵاتدار و سیاسیی گەندەڵ، کە هەموویان بەبێ جیاوازی دەستیان لە تێکشکاندن و ئەتککردنی دیموکراسی و کەینونەی تاکدا هەیە و بوونەتە مایەی لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە بە گشتی. هەموو هەوڵێکیشیان بۆ ئەوە بوو کە پرۆسەی دیموکراسییەت لە بازنەیەکی ئیفلیجدا جێگیر بێت و تەنها وەک شتێکی ڕۆتین بمێنێتەوە و دەستمایەیەکی مەعنەوی بێت تا لە کاتی هەڵبژاردن و گۆڕانکارییەکاندا بەکاری بهێنن.
چونکە دەزانن دیموکراسییەت لە دنیای ئەمڕۆدا پرۆسەیەکی گرنگ و پڕبایەخی بەڕێوەبردنە و ئامرازی مۆڕاڵی بەهێزی لێکتێگەیشتن و چارەسەرکردنی گرفتەکانە، بەڵام دەکرێ بۆ چەواشەکردن و بەلاڕێدابردنی کۆمەڵگەش بەکەڵک بێت. بەتایبەت لە کۆمەڵگەیەکی وەک کۆمەڵگەی کوردی کە پڕاوپڕە لە عەقڵییەتی عەوامگەریی شڵەژاو و بە زۆر شێوە دووچاری قەیران و شکستی جۆراوجۆر بووەتەوە و لە گێژاوێکی سیاسی و ئابووریی ناهەوسەنگدا دەژێت. ژینگەی تێگەیشتنی خەڵکیش لەبار و ئامادەیە بۆ هەر چەواشەکردنێک کە ئەحزابی حوکمڕان لە پێناو مانەوەی خۆیاندا بەرهەمی دێنن.
هاوردەکردنی دیموکراسی و میکانیزمەکانی گەشەسەندنی لە عێراق و کوردستاندا، ئەوەندە فۆرمێکی قێزەونی نامرۆڤانەی لە خۆ گرتووە و ئەوەندە بچووک کراوەتەوە، بووەتە پرسێکی لاوەکیی ناشرین بۆ ڕەخساندنی شەڕەقسەی نێوان سیاسییەکان و دروستکردنی کۆمەڵێک هێزی چەکداری میلیشیا و پێشاندانی هێز و گوتار و هەییمەنەکردنی گرووپێک بەسەر ئەوی تردا. هەروەها، بووەتە هۆی ئیستفزازکردن و ترساندنی هاوڵاتییان بە گوتارەکانیان و جگە لە تێکدان و وێرانکردن، هیچ مانایەکی تری بۆ کۆمەڵگە نەهێشتووەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە دیموکراسی تەنها تێڕوانین و شێوازێکی بیرکردنەوەی بابەتی و کولتووری نییە کە ئێمە خۆمانی پێوە بادەین، بەڵکوو دیموکراسی بەر لە هەر شتێک پرۆسەیەکە و دەبێ لە واقیعدا مامەڵەی پێ بکرێت و دامەزراوە دەوڵەتییەکان پابەندی بن، بەتایبەت لە هەڵبژاردن و دەستاودەستکردنی دەسەڵاتدا. چونکە دەستاودەستکردنی دەسەڵات لە ڕێی سندووقەکانی دەنگدان و هەڵبژاردنەوە، دیموکراتیزەکردنی خودی دیموکراسییەتە و ڕاستی و دروستی پراکتیزەکردنی دیموکراسییەت دەسەلمێنێت و بایەخێکی یەکجار گرنگی هەیە بۆ سیستەمی سیاسی. بەڵام لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت ئەو وڵاتانەی بە پرۆسەیەکی ستەمکاریی نادیموکراسیدا گوزەر دەکەن، ئەم پرۆسەیە تەنها بابەتێکە بۆ خۆنواندن و خۆنمایشکردن و چەواشەکردنی کۆمەڵگە و جگە لەوە هیچیتری لێ شین نابێت. وەک ئەوەی ئێستا و لەم قۆناغ و هەڵومەرجەدا لە عێراق و کوردستان دەبینرێت.
بەڕاستی ئەوەی لێرە ڕوو دەدات، مەهزەلە و یاری کردنە بە ئیرادە و کەرامەتی خەڵک و هەموو بنەماکانی دیموکراسییەت. دەستبردن بۆ هەڵبژاردن و سندووقەکانی دەنگدانیش تەنها فێڵێکی سیاسی و بازرگانیی نوخبەی دەسەڵاتدارە و دەیانەوێت لەو ڕێگایەوە ڕەوایەتی بە سوڵتەی سیاسی و حوکمڕانیی خۆیان بدەن و بڵێن: "ئەوەتا لێرەش دیموکراسییەت و هەڵبژاردن هەیە و هیچ گرفتێک نییە." بەمەش جگە لە ئەتککردنی دیموکراسییەت و چەواشەکردنی خەڵک، پرۆسەی خۆدەرخستن و خۆنمایشکردنە و هیچی تر. چونکە دواجار ئەوان لە دەرەوەی ئیرادەی جەماوەر و بە پشتبەستن بە پڕۆژەی وڵاتانی هەرێمایەتی و خودی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی وڵاتانی زلهێز لە ناوچەکە و بەبێ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندییە باڵاکانی کۆمەڵگە، لە چوارچێوەی پرۆسەیەکی ناهەوسەنگدا، پەرلەمانێکی ئیفلیجکراو و پڕ شکست پێکەوە دەنێن و دەیکەنە سەرچاوەی تەشریع. لەو ڕێگایەوە ڕەوایەتی بە مانەوەی خۆیان و دەسەڵاتەکەیان دەدەن و دەیانەوێت لە ڕێگەی چەواشەکاری و سیاسەتێکی دیمەگۆجی و تەزویرێکی دیزاینکراوی ناوچەییەوە، کە دەرئەنجامەکانی زۆر لەوە مەترسیدارترە کە خۆشیان وێنای دەکەن، ببنەوە خاوەنی شەرعییەتی حوکمڕانی و دۆخێکی هاوشێوەی ئێستا بەرهەم بهێننەوە کە خۆیان و داروودەستەکانیان دانەبڕێن لەو بازاڕە پڕ لە پارەی سیاسییەی کە ساڵانێکە لە سەری دەلەوەڕێن.
هەرچەندە لەم پرۆسە گوماناوییەدا کە ئەگەرەکان زیاتر لەسەر تەزویر و دیزاینێکی ناوچەیی دیاریکراو کۆکن، دەیانەوێت کۆمەڵگەیەکی بێ ئیرادە و دەستەمۆ و ناکاریگەر بەرهەم بهێننەوە تا تاک هیچ ڕۆڵێکی بابەتییانە نەگێڕێت لە داڕشتنی نەخشەڕێ و سیاسەت و کاروباری ژیانی کۆمەڵگە و سیستەمی حوکمڕانیدا. ئەمە جگە لەوەی کە لەم قۆناغەدا وەلائی شەخسی و دەستەگەری دەبێتە قێزەونترین دیاردە و هیچ پێوەرێک نامێنێتەوە بۆ هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەی کێشە و ئاریشە مەترسیدارەکان و دواجار گەورەترین قۆرخکاری دێتە ئاراوە. بەمەش نەک تەنها خۆیانی پێ ناشرین دەکەن، بەڵکوو تاکی دەنگدەریش دەشکێنن و دەبنە هۆی دروستکردنی بێ متمانەیی و شێواندنی ڕای گشتی و دەبنە مایەی تۆخکردنەوەی وەلائی کەسی و قووڵترکردنەوەی گەندەڵی و سەرهەڵدانەوەی خێڵ و عەشیرەتگەری. ئەمەش هێندەی تر دیموکراسی و دۆخی حوکمڕانی ناشرین دەکەن و سەرباری ئەوەش خراپی خزمەتگوزاری و ماڵوێرانی بۆ چینە پەراوێزخراوەکەی کۆمەڵگە دەخوڵقێنن. دیاردە و ڕووداوە نەخوازراوەکان زیاتر لە جاران دەچێتە پێش و لەم نێوانەشدا تەنها خەڵک و کێشەکانی دەمێنێتەوە و هیچ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەدی نایەت کە هاووڵاتی چاوەڕوانێتی.
