ستار ئەحمەد
لە کاتێکدا گەلانی ناوچەکە ئایین وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانیان بەکاردەهێنن، کورد زۆر جار لە ژێر کاریگەری تێگەیشتنە چەوتەکاندا، نەتەوەکەی کردووەتە قوربانی بۆ ئەجێندای داگیرکەران. ئەم وتارە شیکارییەکی مێژوویی و زانستییە بۆ گەڕانەوەی شکۆ بۆ شوناسی کوردی لە ڕێگەی تێگەیشتنێکی تەندروست لە ئایین.
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ئایین هەمیشە وەک هێزێکی ڕۆحی و مۆڕاڵی گەورە ناسراوە کە ئاڕاستەی ژیانی تاک و کۆمەڵگەکانی کردووە. بەڵام گەلانی خاوەن ژیریی سیاسی و دووربین، هەرگیز ڕێگەیان نەداوە ئایین ببێتە هۆکارێک بۆ توانەوەی شوناسیان، بەڵکو توانیویانە ئایین بکەنە توخمێکی بەهێز بۆ پاراستنی نەتەوەکەیان. لای زۆربەی میللەتانی دونیا، هاوکێشەکە ڕوونە: ئایین لە خزمەت مانەوە و شکۆی نەتەوەدایە، کەچی بەداخەوە لەناو واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کورددا، ئەم هاوکێشەیە بە جۆرێکی پڕ لە زیان پێچەوانە بووەتەوە. کورد لە مێژووی دوێنێ و ئەمڕۆیدا، زۆر جار نەتەوەکەی کردووەتە قوربانی بۆ تێگەیشتنێکی عاتیفی و ناتەواو لە ئایین؛ ئەمەش وای کردووە لە بری ئەوەی ئایین بۆ پاراستنی مافە ڕەواکانی بەکاربهێنێت، ببێتە قوربانیی ئەجێندای ئەو نەتەوە داگیرکەرانەی کە ئایینیان وەک ئەسپێکی تروادە بۆ ناو ماڵی کورد بەکار هێناوە.
لە ڕووی زانستی و مرۆڤناسییەوە، بوونی فیزیکی و نەتەوەیی مرۆڤ پێش هەموو جۆرە باوەڕ و ئایدۆلۆژیایەک دەکەوێت. مرۆڤ سەرەتا وەک بوونەوەرێکی خاوەن خاک، زمان و ڕەگەز لەدایک دەبێت، پاشان لەناو ئەو چوارچێوەیەدا ئایین هەڵدەبژێرێت. ئەگەر نەتەوە و خاک نەبێت، هیچ زەمینەیەک نامێنێتەوە بۆ پەیڕەوکردنی ئایین، چونکە مرۆڤی بێ نیشتمان، ئایینەکەشی دەبێتە پاشکۆی کولتووری و سیاسیی داگیرکەرەکەی. مێژوو پێمان دەڵێت کە ئایین بێ دەوڵەت و نەتەوە ناتوانێت گەشە بکات؛ ئەوە نەتەوەیە، دەبێتە پارێزەری ئایین، نەک بە پێچەوانەوە. کاتێک میللەتێک خاکەکەی لەدەست دەدات، مزگەوت و ناوەندە ئاینییەکانیشی دەبنە شوێنی بڵاوکردنەوەی زمانی داگیرکەر و ڕەوادان بە ژێردەستەیی.
ئەگەر سەیری میللەتانی دراوسێ بکەین، دەبینین چۆن بە ژیرییەوە ئەم دۆسێیەیان یەکلا کردووەتەوە. فارسەکان کاتێک ئیسلامیان وەرگرت، نەیانهێشت لە ناو زمانی عەرەبیدا بتوێنەوە، بەڵکو مەزهەبێکی تایبەت و کولتوورێکی ئایینیی جیاوازیان بۆ خۆیان دروست کرد کە وەک قەڵغانێک شوناسی فارسی لە هەژموونی دەرەکی پاراست. تورکەکان بە هەمان شێوە، ئایینی ئیسلامیان بە جۆرێک تێکەڵی ناسیۆنالیزمی تورکی کردووە، کە ئێستاش ئایین وەک کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی مرۆڤی تورک و وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ فراوانخوازیی لە ناوچەکەدا بەکاردەهێنن. تەنانەت جولەکەکان ئایین و نەتەوەیان بە جۆرێک یەکخستووە، کە جیاکردنەوەیان مەحاڵە، چونکە دەزانن بێ ئایین نەتەوەکەیان پەرت دەبێت و بێ نەتەوەش ئایینەکەیان نامێنێت.
بەڵام لە لای کورد، دۆخەکە جیاوازە. کورد بەناوی برایەتی ئیسلامی و بە تێگەیشتنێکی چەوت کە ئایین لە نەتەوە جیادەکاتەوە، هەمیشە بووەتە سووتەمەنی شەڕی نەتەوەکانی تر. ڕۆڵەی کورد لە پێناو بەرژەوەندیی خەلافەتەکان و دەوڵەتانی ناوچەکەدا لە دوورترین شوێنەکانی جیهان کوژراوە، کەچی کاتێک نۆرە گەیشتووەتە پاراستنی خاکی کوردستان، هەمان ئەو برا ئایینییانە بە فەتوای ئایینی و بەناوی پاراستنی سنوورەکان، خاکی کوردیان دابەش کردووە و بەناوی پیرۆزییەوە کوردیان کۆمەڵکوژ کردووە. ئەمە دەرەنجامی ئەو تێگەیشتنە هەڵەیەیە کە وایکردووە کورد لە جیاتی ئەوەی خاوەن قەوارە بێت، ببێتە پردێک، نەتەوەکانی تر بەسەر شان و مل و پشتی ئەودا تێدەپەڕن بۆ گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەییەکانی خۆیان.
ئایین لە بنەڕەتدا دژی نەتەوە نییە؛ لە قورئانیشدا بە ڕاشکاوی ئاماژە بەوە دراوە کە خودا مرۆڤی بە گەل و هۆزی جیاواز دروست کردووە بۆ ئەوەی خاوەن ناسنامە بن و یەکتر بناسن. پاراستنی خاک، ئابڕوو، ماڵ و زمان، لە هەموو یاسا ئاسمانی و مرۆییەکاندا لە پێشینەی ئەرکە پیرۆزەکانە. مرۆڤێک کە ڕێز لەو زمان و ڕەگەزە نەگرێت کە خودا وەک بەخشیشێکی سروشتی پێی داوە، لوتکەی شکۆی خۆی لەدەست داوە. بێ نەتەوەیی واتە بێ پەنایی و بێ کەرامەتی؛ چونکە کەسێک خاوەنی سەروەریی نەبێت لەسەر خاکی خۆی، ناتوانێت بە ئازادی نوێژ بکات، پەروەردەی هەبێت و کەرامەتی مرۆیی خۆی بپارێزێت.
لە کۆتاییدا، دەبێت کورد بەو ئاگاییە بگات کە پاراستنی نەتەوە، گەورەترین ئەرکی ئایینی و ئەخلاقییە. هەر تێگەیشتنێک کە کوردایەتی و مافی نەتەوەیی بکاتە قوربانی بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەیەکی تر بەناوی پیرۆزیی ئایین، نەک هەر لادانە لە مەنتیقی مێژوو، بەڵکو تێنەگەیشتنێکی قووڵیشە لە خودی پەیامە ڕاستەقینەکەی ئایین. ئایین بۆ ئەوە نەهاتووە مرۆڤ بکاتە کۆیلەی نەتەوەیەکی تر، بەڵکو بۆ ئەوە هاتووە مرۆڤی ئازاد و خاوەن کەرامەت دروست بکات کە بەرگری لە خاک و ناسنامەی خۆی بکات.
