هۆشەنگ کەریم
مانگرتنی گاورباغی (یان ڕاپەڕینی گاورباغی) لە ٤ی تەممووزی ساڵی ١٩٤٦ لە شاری کەرکووک، یەکێکە لە گرنگترین و ناسراوترین وێستگەکانی خەباتی چینایەتی و مێژووی بزووتنەوەی کرێکاری لە کوردستان و عێراقدا، کە بە سەرپەرشتی حیزبی شیوعیی عێراق و خودی هاوڕێ فەهدی دامەزرێنەر و سکرتێری کۆمیتەی ناوەندیی حیزب ئەنجام درا.
لەو سەردەمەدا، بارودۆخی ژیان و گوزەرانی کرێکاران لە کۆمپانیای نەوتی کەرکووک (IPC) زۆر خراپ بوو؛ وەکوو کرێیەکی کەم، نەبوونی خزمەتگوزاریی تەندروستی و نیشتەجێبوون، چەوساندنەوەیەکی زۆر لەلایەن کارگێڕیی کۆمپانیاکەوە (کە لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بوو) هەبوو.
کرێکاران بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان چەند داواکارییەکیان پێشکەش کرد، لەوانە:
زیادکردنی مووچە و دابینکردنی بیمەی کۆمەڵایەتی و تەندروستی.
دابینکردنی هۆکاری گواستنەوە و یەکەی نیشتەجێبوون (خانوو).
مۆڵەتدان بە دامەزراندنی سەندیکایەکی فەرمی بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانیان.
دەستپێکردنی مانگرتنەکە
دوای ئەوەی کۆمپانیای نەوت و حکوومەتی پاشایەتیی ئەو کاتەی عێراق داواکارییەکانیان ڕەتکردەوە، لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٦دا، زیاتر لە ٥,٠٠٠ کرێکاری کۆمپانیای نەوت بە یەکگرتوویی لە هەموو نەتەوە، ئایین و ئایینزا جیاوازەکان، دەستیان دایە مانگرتنێکی گشتی و لە باخچەیەک بە ناوی باخی گاورباغی، کە دەکەوێتە نزیک وێستگەی شەمەندەفەری کەرکووک لە گەڕەکی تسعینی کۆن، کۆبوونەوە.
مانگرتنەکە لەلایەن لیژنەیەک لە کرێکارانی شیوعی و دۆستانیانەوە ڕابەرایەتی دەکرا کە پێکهاتبوو لە: دنخا یەلدا، جۆن ساکیان، حەنا ئیلیاس، حەکمان فارس ئەلروبەیعی، فازڵ جەواد، ڕەسوڵ عەبدولکەریم.
هەروەها شیوعییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان گێڕا لە ڕێکخستن و هاندانی دانیشتووانی شاری کەرکووک بۆ پاڵپشتیکردنی مانگرتووان.
داواکارییەکانی کرێکارانی مانگرتووی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک
کرێکارانی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک (IPC) پێش دەستپێکردنی مانگرتنەکە، لە ڕێگەی لیژنەی نوێنەرایەتییانەوە یاداشتێکی فەرمییان پێشکەش بە کارگێڕیی کۆمپانیاکە و پارێزگاری کەرکووک کرد. گرنگترین خاڵەکانی بریتی بوون لە:
زیادکردنی کرێی ڕۆژانە: داوایان کرد کەمترین کرێی ڕۆژانە لە ٨٠ فلسەوە بکرێتە ٢٥٠ فلس (بەهۆی ئەو هەڵاوسان و گرانییە زۆرەی دوای جەنگی جیهانیی دووەم عێراقی گرتبووەوە).
دابینکردنی مۆڵەتی شایستە: مۆڵەتی ساڵانەی بە مووچەوە بکرێتە ١٥ ڕۆژ، لەگەڵ پێدانی مۆڵەتی نەخۆشیی پزیشکی.
چارەسەری تەندروستی: دابینکردنی بنکەی تەندروستی و پزیشکیی بێبەرامبەر بۆ کرێکاران و خێزانەکانیان کە لەژێر سەرپەرشتیی پزیشکی لێهاتوودا بێت.
سەعاتەکانی کارکردن: کەمکردنەوەی سەعاتەکانی کار بۆ ٨ سەعات لە ڕۆژێکدا و ئەژمارکردنی پارەی زیادە (Overtime) بۆ هەر سەعاتێکی زیادە.
نیشتەجێبوون و گواستنەوە: دروستکردنی خانوو بۆ کرێکاران یان پێدانی دەرماڵەی خانوو، لەگەڵ دابینکردنی پاسی گونجاو بۆ گواستنەوەیان لە گەڕەکەکانەوە بۆ کێڵگەکانی نەوت.
دانپێدانانی فەرمی بە سەندیکا: ڕێگەدان بە هەڵبژاردنی "لیژنەی باڵای کرێکاران" وەک نوێنەری فەرمی بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ کۆمپانیاکەدا.
کۆمەڵکوژییەکە (١٢ی تەممووزی ١٩٤٦)
مانگرتنەکە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک بەردەوام بوو و کرێکاران سوور بوون لەسەر داواکانیان. لە ڕۆژی ١٢ی تەممووزی ١٩٤٦دا، هێزە چەکدارەکانی پۆلیسی عێراق بە فەرمانی دەسەڵاتداران هێرشیان کردە سەر باخچەکە و تەقەیان لە کرێکارە مانگرتووەکان و خێزانەکانیان کرد.
لە ئەنجامدا، ١٦ کرێکار شەهید کران و بە دەیان کەسی تریش بریندار بوون. لێکۆڵینەوەکانی دواتر دەریانخست کە زۆربەی قوربانییەکان لە پشتەوە و لە بێئاگاییدا تەقەیان لێکراوە و کۆمەڵکوژ کراون.
لەو کۆمەڵکوژییەدا کرێکاران لە نەتەوە و ئایینزا جیاوازەکان خوێنیان تێکەڵ بوو، بەڵام زۆربەی هەرە زۆریان کرێکاری کورد بوون. لە نێو شەهیدە ناسراوەکانی ئەو ڕۆژەدا:
شەهید ئەلبێرت دانیال (کە کرێکارێکی ئاشووری بوو و وەک یەکێک لە سەرکردەکانی مانگرتنەکە ناسرابوو).
شەهید عەلی حسێن.
شەهید محەمەد حەسەن.
شەهید قادر کاکە لاهور.
دەرئەنجامەکانی مانگرتنی گاورباغی
سەرەڕای سەرکوتکردنە خوێناوییەکەی مانگرتووان لەلایەن حکوومەتی پاشایەتیی کلکی ئیستیعمار و کۆمپانیای نەوتەوە، مانگرتنی گاورباغی دەنگدانەوەیەکی زۆر گەورەی لەسەر ئاستی ناوخۆ و نێودەوڵەتی هەبوو. حکوومەت و کۆمپانیاکە لەژێر گوشاری توندی ناڕەزایەتییەکاندا ناچار بوون زۆرینەی داواکارییەکانی کرێکاران (وەک زیادکردنی کرێ و باشترکردنی هەندێک مەرجی کارکردن) جێبەجێ بکەن، تا کار گەیشتە ڕووخاندنی حکوومەتەکەی ئەرشەد ئەلعومەری.
هەروەها چینی کرێکاریش ڕێکخراوتر و یەکگرتووانەتر لە جاران درێژەیان بە خەبات دا و داواکاری و مافەکانی خۆیان چەسپاند؛ چەندین مانگرتنی گەورە بە ڕێبەرایەتیی حیزبی شیوعیی عێراق ئەنجام دران، وەکوو مانگرتنی کرێکارانی کۆمپانیای نەوتی بەسرە و هێڵی ئاسنین. دەیەی چلەکانی سەدەی ڕابردوو، بووە دەیەی زێڕینی چینی کرێکاران لە عێراقدا.
ڕۆڵی هاوڕێ فەهد لە سەرپەرشتیکردنی مانگرتنی گاورباغی
پێشووتر لە چەند سەرچاوەیەکەوە ئاماژە بەوە کراوە، خودی هاوڕێ فەهدی سکرتێری کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی شیوعیی عێراق، سەرپەرشتیی مانگرتنی گاورباغی کردووە و بەردەوام ڕێنمایی کردوون. هەریەک لە مەلا شەریفی ڕەنگەڕێژانی، یوسف حەنا یوسف (ناسراو بە ئەبو حیکمەت) و حەسەن حیسامی، ئەڵقەی پەیوەندیی نێوان کرێکاران و هاوڕێ فەهد بوون.
هاوڕێ فەهد، مانگرتنی گاورباغی وەکوو قوتابخانەیەکی گەورەی خەبات وەسف کردووە و نووسیویەتی:
"خوێنی کرێکارانی کەرکووک کە لە باخی گاورباغی ڕژا، چەمکی هاوپشتیی نێوان نەتەوەکانی عێراقی گۆڕی بۆ حەقیقەتێکی مێژوویی؛ لەوێدا خوێنی کورد، عەرەب، تورکمان و مەسیحی تێکەڵ بوو، ئەمەش گەورەترین گورز بوو لە سیاسەتی (پەرتکە و زاڵبە)ی ئیستیعماری بەریتانی درا."
هەڵوێستی ڕای گشتی و ڕۆژنامەگەری
کۆمەڵکوژییەکەی گاورباغی شۆکێکی گەورەی لە عێراقدا دروست کرد. ڕۆژنامە نیشتمانی و چەپەکانی ئەو سەردەمە، بە تایبەتی ڕۆژنامەی (ئەلقاعیدە)ی زمانحاڵی حشع و ڕۆژنامەکانی تری وەک (صوت الأهالي) و (الغد)، هێرشێکی توندیان کردە سەر حکوومەتی ئەرشەد ئەلعومەری (سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی عێراق). تەنانەت لە بەغدا، نەجەف و بەسرە، خۆپێشاندانی هاوسۆزی لەلایەن قوتابییان و کرێکارانی کەرتەکانی ترەوە ڕێکخرا. ئەم گوشارانە هێندە توند بوون کە بوونە هۆی لەرزۆکبوونی پێگەی سیاسیی حکوومەتەکەی ئەلعومەری و دواتر ڕووخاندنی.
دوای ڕووداوی تەقەکردنەکە لە ١٢ی تەممووزی ١٩٤٦دا، دەسەڵاتی پاشایەتی زۆر هەوڵی دا ڕاستییەکان بشێوێنێت و کرێکاران وەک تێکدەر و یاخیبوو وێنا بکات، بەڵام ڕۆژنامە نیشتمانی و چەپەکان ڕاستییەکەیان بۆ ڕای گشتی ئاشکرا کرد. ڕۆژنامەکان ڕاپۆرتی مەیدانیی زۆر توندیان بڵاوکردەوە و ڕاستەوخۆ حکوومەتەکەی ئەرشەد ئەلعومەری و کارگێڕیی کۆمپانیا بەریتانییەکەیان تۆمەتبار کرد بە ئەنجامدانی تاوان دژی کرێکاران. وتارەکانی ئەم ڕۆژنامانە وایان کرد جەماوەری بەغدا بڕژێنە سەر شەقامەکان.
ئەم پاڵپشتییە ڕۆژنامەوانییە گەورەیە وای کرد کە پرسی گاورباغی لە سنووری کەرکووک بچێتە دەرەوە و ببێتە پرسێکی کاریگەری نیشتمانی و چینایەتی. حکوومەت ناچار بوو لیژنەی لێکۆڵینەوەی وەزاری پێکبهێنێت؛ ئەگەرچی حکوومەتەکە لەژێر گوشاری خۆپێشاندنەکاندا هەر لەو ساڵەدا ڕووخا، بەڵام کۆمپانیای نەوت ناچار بوو بەشێکی زۆری داواکارییە ئابوورییەکانی کرێکاران (وەک زیادکردنی کرێ و دابینکردنی پاسی گواستنەوە) جێبەجێ بکات، کە ئەمەش بە یەکەمین سەرکەوتنی گەورەی سەندیکایی لە مێژووی هاوچەرخی ناوچەکەدا دادەنرێت.
مانگرتنی گاورباغی تەنیا ڕەهەندێکی کرێکاری و چینایەتی نەبوو، بەڵکو کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر گەشەکردنی هۆشیاریی سیاسی لە عێراق و باشووری کوردستاندا دروست کرد. ئەمڕۆ مانگرتنی گاورباغی دوای تێپەڕبوونی ٨٠ ساڵ، هێشتا وەکوو هێما و سیمبولی هۆشیاریی چینایەتی، یەکڕیزیی کرێکاران و خۆڕاگری دژی چەوساندنەوەی سەرمایەداری لە مێژوودا، بەڕێزەوە یادی دەکرێتەوە.
