هیوا عومەر
بەشی دووەم
لەم چەرخەدا، ئێمە ڕووبەڕووی دوو دیاردەی مەترسیدار دەبینەوە، كە خۆی لەم خاڵانەی خوارەوەدا دەبینێتەوە:
یەكەم: نەمانی ئاسایشی كار و ئابووری و دڵنیایی كۆمەڵایەتی.
دووەم: تێكچوونی سروشتی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی، دەروونی، سۆزداری و خێزانییەكان.
ئەم دیاردانە گرێدراو و بەرهەمهێنراون و ناتوانین لە دەرەوەی لێكەوتەكانی كڕۆكی بونیادی سیستەم و مۆدێرنیتە و دۆخی سیاسی، ئابووری، كولتووری و كۆمەڵایەتی، تێیبگەین.
'' پرۆلیتار هیچ موڵكیەتێكی نییە، بۆیە چیتر هیچ شتێك پەیوەندی ئەو بە ژن و مناڵەكەیەوە لەگەڵ پەیوەندییەكانی خێزانی بۆرژوازی كۆی ناكەتەوە.'' ... ''برجوازیەت هەموو پەردەیەكی سۆزداری (عاتیفی) لە خێزان دادڕی، پەیوەندی خێزانیشی كرد بە پەیوەندی پارە.'' (مانیفێست، ١٨٤٨)
ئەم هەڵێنجانەی كرۆكی پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكان لە لای ماركس و ئەنگلس نزیكەی دوو سەدە پێش هەموو ئەو توێژینەوانە دێت، كە ئاماژەمان پێكردووە. هەروەها نزیكەی دوو دەیەش پێش سەرەتای نووسینەوەی مێژووی پەیوەندییەكانی ژن و پیاو دێت، كە لە دوای ساڵی ١٨٦٠دا دەسپێدەكات، لە بەشی یەكەمدا خرایەڕوو؛ ناوەرۆكی ئەو خەمە جڤاكییە و زیندوویەتی فەلسەفە و میتۆدی هیومانیستیی ئەوان بوو، كە توانی درك بە زۆر كەلێن و قەیرانەكانی كۆمەڵگە بكات. ئەمڕۆ زیاتر لێكەوتەكانی دەبینین و رۆژانە بەردەرگەی لێگرتووین.
هەموو ئەو توێژینەوانەی دوای ئەوان دێن و لێرە باسمانكردووە لە دەرەوەی كاریگەری ئەو فەلسەفەیە هیومانییەدا نییە. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت ئەوەشمان بیربچێت ماركس هەم وەك فەیلەسوفێكی هیومانستی، هەم وەك سۆسیۆلۆگێكە، هەر بۆیەش ناتوانین بچینە دەرەوەی ئەو، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی وەك مۆرگان دەڵێت: ''داری ژیان هەمیشە سەوزە و تیۆریش خۆڵەمێشی'' یە.
لەو بارەیەوە هەردوو نووسەر و سۆسیۆلۆگ '' گای'' و ''زیگمونت باومان'' كۆمەكی زۆرمان دەكەن .
پەیكەری ئابووری و لێكەوتەكانی لەسەر پەیكەری ژیانی كۆمەڵایەتیمان
دەبینین نزیكەی سەدەیەكە گۆڕانكاریی گەورە بەسەر پێگەی كرێكار و رۆڵی لە كەرتەكانی بەرهەمهێنان و ژینگەی كار لە خۆرئاوا و تەواوی جیهاندا دروستبووە. پاشەكشەی هەلی كار لە كەرتە گەورەكانی پیشەسازی و هاتنی تەكنەلۆژیای تازە و دروستبونی قەیرانەكان و فەرزكردنی مۆدێلی لیبراڵیەتی نوێ و لەشكری بێكاری و پەراوێزخراوەكان، رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر هەڵدەكشێنێت و فراوانتری دەكات.
تێگەیشتن و شیكردنەوەكان لە ئاستی هزری و تیۆری بەردەوام بووە نەوەستاوە، لەبەرامبەر دروست بوون و هاتنەپێشی واقیعی نوێ، ئەمەش بەشێكە لە سروشتی ململانێكان و پەیوەندی دیالەكتیكی نێوان تیۆر و واقیع .
هەڵكشانی جیاوازییە چینایەتییەكان و دروستبوونی دیاردەی پەراوێزخستن و لێكەوتەكانی لەسەر باری كۆمەڵایەتی، بەردەوام جێگای مشتومڕ بووە. یەكێك لەوانە ''گای ستاندنغ'' مامۆستای زانكۆ لە بەریتانیا لە ساڵی ٢٠١١دا بە ''پریكاریات'' ناویان دەهێنێت. یەكەم جار ئەم وشەیە دەچێتە فەرهەنگی زمانی ئینگلیزی بەشێوەیەكی فەرمی لە ساڵی ٢٠٠٤دا دەبێت. یەكەم كتێبیش لە لایەن گای( Guy Standing) ، بە ناوی The Precariat/The New Dangerous Class/London, 2011 بە دروستبوونی چینی كرێكاری تازەی مەترسیدار بە ''پریكاریات'' ناویان دەبات بڵاو دەبێتەوە. پریكاریا، ئەوانەن كاری هەمیشەییان نییە و بە دۆخی سەختی هاوچەرخی كار و نا سەقامگیریی ئاسایشی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی گوزەردەكەن، ئەمەش وایكردووە ڕووبەڕووی نائومێدی و توڕەییەكی گەورە ببنەوە، لە ئاستی كۆمەڵایەتی و دەروونی و سیاسیدا.
لەو بارەیەوە تێگەیشتنی جیاواز هەیە، ئایا پریكاریا تاچەند چەمكێكی زانستییە؟ ئایا هەر چینی كرێكار نییە لە دۆخێكی خراپتری تازەدا وەك بەرهەمی سەردەمی نیولیبرالیزم و نەمانی هیچ سنوورێك لەبەردەم هەرەشەكانی سەرمایەداری بۆسەر ژینگەی كار و ژیان و بەها مرۆییەكاندا؟ لێكەوتەكانی لە دروستبوونی نائومێدی و باری دەروونی و توڕەیی لە غیابی بینین و خوێندنەوەی ئەم بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە لە ئاستی سیاسی و حزبی و هزرییەوە لە كن چەپ و هێزە ئازادیخوازەكان و مانەوە لە دۆخی بەر لە فۆرمەلەبووندا.
لەم سەردەمەدا، ناسەقامیگری و غیابی هەموو دڵنیایەكی ئابووری و كۆمەڵایەتی رۆژ لە دوای رۆژ لە هەڵكشاندایە، بەدوای خۆیدا دروستبوونی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی كۆمەڵایەتیی نێونەتەوەیی نوێ هاتووەتەكایەوە، كە لە دوو ساڵی رابردوودا لە میانەی زنجیرەیەك وتاردا، شوناس و ژینگە و جیاوازییەكانی لەگەڵ بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی سەدەكانی رابردوودا، خستومەتەڕوو، لێرەدا جێگای نابێتەوە.
ژینگەی كار و ژیانی كۆمەڵایەتی لەم ناوچەیەدا
لە وڵاتانی خۆرهەڵات و جیهانی سێیەم، بەتایبەتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست و عێراق و كوردستان دۆخەكە زۆر لەوە ئاڵۆزتر و فرە قەیرانترە بۆ چینی كرێكار و زۆرینەی هاوڵاتییان. ئەگەر لە خۆرئاوا جۆرێك لە ژیانی دامەزاروەیی و سەقامگیری مابێت و مافەكانی كرێكاران بەشێكی جێگیر كرابێت بەهۆی تێكۆشانی هێزە چەپ و سەندیكاكان، ئەوا لەم ناوچەیەدا هیچ یەك لەمانە بوونی نییە. كرێكار لە كەرتی تایبەت رۆژانە شكۆی مرۆیی و بەهاكانی ورد و خاش دەكرێت، هۆشیارییەكی وەهای ساختەش دروستكراوە نابێتە بابەت لە ژیانی سیاسی و میدیایی لەناو فەزای گشتیدا.
ئەگەر وێنە گەورەكە وەك خۆی ببینین، لەجەوهەردا شتێكمان نییە بە ناوی كەرتی تایبەتی رێكخراو، ئەوەی هەیە دەتوانین ناوی بنێن ''كەرتی كەسی''، واتە سەرمایەدار و خاوەنكارەكان خۆیان یاساكانی كار دادەنێن لە شوێنەكانی كاردا، وەك كاڵایەك پڕ بە باڵای خۆیان دایدەتاشن. ڕەوشی كرێكارانی كەرتی تایبەت لەم دۆخەدا، جۆرێكە لە كۆیلایەتی تازە، یا كۆیلایەتی لە ژینگەی كاری تازەی بەرهەمهێناوە. ئەگەر لە ئاستی چوارچێوەی یاساییشدا بەشێك لە مافەكانی كرێكاران دانی پێدانرابێت، بەڵام لە باری واقیعی ژینگەی كاردا هیچ زەمینەیەكی جێبەجێكردنی یاساكان دروستنەكراوە و دەسەڵاتی جێبەجێكردن، حكومەت بەقەد ئەوەی رۆڵی دەسەڵاتی پاسەوانی سنوور دەبینێت، ژینگەی كاری وەك بازاڕی ئازاد جێهێشتووە بۆ بەرژەوەندی خاوەنكارەكان.
ژینگەی كاری (كرێكارانی مێیينە و بیانی)
بۆ كرێكارانی مێیينە چەند بار دۆخەكە سەختتر و خراپترە، بەجۆرێك جگە لە هەڵاواردن لەسەر بنەمای جێندەری، بە پێی راپۆرتەكان زۆرینەیان ڕووبەڕووی دەستدرێژی سێكسی و هەراسانكردنیش دەبنەوە و وەك بووكەڵەیەكی سێكسی تەماشا دەكرێن سەرباری چەوساندنەوەیان لە دۆخە گشتییەكەدا .
بۆ كرێكارانی هاوردە (بیانی) قوڕەكە زۆر خەستتر دەبێتەوە، ئێمە رۆژانە دەبینین چۆن وەك كۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت و لەماڵ و شوێنەكانی كاردا پاسەپۆرتەكانیان دەستی بەسەردا دەگیرێت و لە نێوان كۆمپانیاكاندا، بە چەندین دەست دەفرۆشرێنەوە، وەك كاڵاكانی تری بازار.
دەتوانین لە زۆر لایەنی تر و بە فراوانی و وردی لێكدانەوە بۆ ئەم دۆخە گشتی و تایبەتییە و گۆڕێنی پەیكەری ژیانی ئابووری و كۆمەڵایەتی بكەین لەسەر چارەنووسی مرۆڤایەتی، بەڵام لێرەدا فۆكسمان لەسەر لێكەوتەكانیەتی لەبارەی چارەنووسی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ژیانی دەروونی و سۆزداری لە ژێر كاریگەری ئەم دۆخەدا.
لە كوردستان ئامارەكان رێژەی بێكاری بەتایبەتی لەناو گەنجاندا بە ٢٥% بۆ ٣٠% دیاری دەكەن، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوانەی لە كاردان و كاریان دەستكەوتووە، رۆژانە لە ژینگەیەكی نا ئارام و بەبێ بوونی هیچ ئاسۆیەك و لایەنی كەمی دڵنیایی ئابووری و كۆمەڵایەتی ژیانی رۆژانەیان ئەزموون دەكەن، تەنانەت هیچ سوكنایییەك شك نابەن و ناتوانن پێشبینی بكەن سبەینێ لەسەر كارەكەيان بەردەوام دەبن یان دەردەكرێن، یاخود كاتەكانی كاركردنيان چەندێك زیاد دەكات لەگەڵ دابەزینی مووچەكانيان.
لە دوای قەیرانە ئابووری و داراییەكانی هەرێمی كوردستان لە دەیەی رابردوودا تا ئەمرۆ، پڕوشكی ناسەقامگیری ژینگەی كار و ژیانی كۆمەڵایەتی لەناو هەزاران گەنج و دەرچووانی زانكۆ و پەیمانگەكاندا پەڕیوەتەوە بۆ ناو زیاتر لە یەك ملیۆن كرێكاری كەرتی گشتی ( فەرمانبەران و خانەنشینان) بەهۆی دابەشنەكردنی مووچە و ڕاگرتنی پلە بەرزكردنەوەیان، ئەوانیش ئەوەی پێشتر دڵنیابوون لە وەرگرتنی مووچەكانیان لە كۆتایی مانگدا، كۆتایی هات.
سەردەمەكە تەواو گۆڕاوە بەرەو ئاوابوون و نەمانی هیچ دڵنیاییەك بۆ كار و ژیان و مووچە و بیمە كۆمەڵایەتییەكان لە كەرتەكانی گشتی و تایبەتیدا.
بە پێی ئامارەكان هیچ سەردەمێك بەقەد ئەم چەرخە ژمارەی بێكاری و گرێبەستی كاركردنی كاتی و كاركردن بەشێوەی (نیوەكار _ بەشەكار _ بە كاتژمێر) لە هەڵكشاندا نەبووە لەبەرامبەر ئاوابوونی خۆری كاری بەردەوامدا .
ئەم دۆخە ناسەقامگیرەی كاركردن بێ كاریگەری نابێت لەسەر سەقامگیری لە ئاستی دەروونی تاك و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی و ژیانی هاوسەرێتی. كەم نین ئەو توێژینەوانەی لەم دە ساڵەی ڕابردوودا ئەنجامدران لەبارەی لێكەوتەكانی قەیرانی دارایی و ئابووریی هەرێمی كوردستان لەسەر هەڵكشانی رێژەی جیابوونەوە لە لایەك و دووركەوتنەوەی گەنجان لە پێكهێنانی ژیانی هاوسەرێتی و چوونە ژێر باری بەرپرسیاریەتی و بنیاتنانی پەیوەندیی كۆمەڵایەتیی سەقامگیر و دوور مەودا .
شلۆقی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی و بنیاتنانی خۆشەویستی
لەم دۆخە نا جێگیرەدا، توانای بنیاتنانی خۆشەویستی لە چوارچێوەی سەقفێكی دیاریكراودا، كە بەرپرسیاریەتی و پشوو درێژی پێویستە دەبێتە بابەتێكی لاوەكی، بەمەش ئەولەویەت بۆ پێداویستی تر دروست دەبێت هەروەك ''ئەبراهام ماسلۆ'' لە هەڕەمەكەیدا باسی دەكات .
ئەو ناسەقامگیرییە، توڕەیی و نائومێدییەكی بەرفراوانی دروستكردووە لە شەقامەكان و شوێنە گشتی و تایبەتییەكاندا لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا، رۆژانە بەری دەكەوین.
جگە لە لێكەوتە دەروونییەكانی ئەو دۆخە لەسەر تێكچوونی هاوسەنگی مرۆڤ و ژیانە كۆمەڵایەتی و دەروونییەكەی، جەوهەری پەیوەندییەكانیشی كرد بە پەیوەندی پارە، ئەمەش پەیوەندییەكان لە دۆخی چارەنووس و ناسنامەی هاوبەش دەگۆرێت بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی هاوبەش، كە هێڵی پەیوەندییەكە پارە و ژیانی تایبەتی مادییە بە مانا تاكگەراییە لیبراڵەكەی.
لە وەها دۆخێكدا سروشتی ژیانی كۆمەڵایەتی مەحكوم دەكرێت بەگۆڕانكارییەكانی پەیكەری ئابووری لیبراڵیەتی نوێ، هەموو شتێك وەردەگەڕێت بۆ كاڵا و مرۆڤی بەكاربەر و بەرخۆر، خۆشەویستی و كامەرانیش شوناسی دەگۆڕێت بۆ كاڵا، دەكرێت لە بازاردا لە ناو تەكنیكە تازەكانی تەكنەلۆژیا بە پارە بیكڕین لە بری بوونی هیچ سەلیقە و وزەیەكی مرۆیی بۆ بنیاتنانی.
خاڵە جەوهەرییەكەش ئەوەیە كاتێك هەموو ژیانی مرۆڤ كورت دەكرێتەوە لە دەستكەوتنی كارێكی ناچاری لە پێناو گەیشتن بە بڕێك پارە، مرۆڤ لەم دۆخەدا بەر دۆخە نامۆیییەكەی دەكەوێت و تێدەگات ئەو خاوەنی هیچ شتێك نییە و نامۆیە بە خودی تواناكانی خۆی و كار و ژیانیشی .
'' بەكاڵاكردن و بزنسكردنی چێژ ماناكانی شادومانی زەوت كردووە بەو شادییەی بەستووەتەوە، كە بەكاربەر و چێژ لێبەرەكەی چەند ساتێك پێویستی پێیەتی و بەس، ئەوان نەیانویستووە تەكنیك بخەنە خزمەت شادییەكی ئینسانیی درێژخایەن كە بە هۆیەوە كولتوورێكی هەزاران ساڵە لە شەرانگێزی و كاوەلكاری پێ لە گۆڕ دەنێین، تەنها ئەوەندەیان لە تەكنیك و تەكنەلۆژیا دەوێت بۆ ماوەیەكی كورت دڵ و دەروونی مرۆڤەكان بحەسێنێتەوە و بگرە شادمانی و خۆشویستنیش بونەتە كاڵا و وەك كەلوپەلەكانی تر دەكڕدرێن. ئەمەش لە بنچینەدا جۆرێكە لە فرۆشتنی خۆشەویستی و شادومانی نەك بەرهەمهێنان و وەبەرهێنانی بەردەوام''. (د. محەمەد تەها، سایكۆلۆژیای خۆشەویستی؛ ل ١٨٥) ئەم پەڕەگرافە تێكەڵەیەكە لە دیدێكی سۆسیۆلۆژی و سایكۆلۆژی بۆ دۆخی هەنووكەیيمان و ماناكانی كامەرانی لەناو تۆڕەكانی كۆپەیوەندییە سیاسی و ئابوری و تەكنەلۆژییەكانی سەردەم.
ژیانی ئەمرۆ بەجۆرێك دیزاينكراوە ئەو بەها ئازادی و مرۆییانەی لە سەدەكانی ڕابروودا بنیاتنرا، بە ئاسانی و بەبێ هیچ بەرگرییەك مرۆڤ دەستبەردارییان دەبێت .
بەشێكی ئەم وێنەیە، سەرچاوەكەی لەو هەستە (fake) ساختەوەیە، كە سیستەمی باڵادەست بە ئێمەی بەخشیوە، بەوەی دەكرێت داهاتوومان لە سایەی لیبراڵیەتی نوێ و جیهانی بەشتبوون باشتربێت، جیهانێك مرۆڤ لە بكەرێكی كاراوە كورتكراوەتەوە بۆ مرۆڤێكی بەكاربەر و بەرخۆر و ئۆبێكتێكی كۆنترۆڵكراو.
هەستێكی گشتی و تاكی هەیە بەوەی سبەینی لەمڕۆ و لە دوێنی باشتر دەبێت بەبێ ئەوەی پێویست بكات ئێمە دارێك لەسەر بەردی تێكۆشان دابنێین، ئەم هەستە بەشێكە لە هەڵكشانی ئارەزوو (رغبە) لە جیهانی دیموكراسی بازاڕدا، بەوەی چەندێك كات و رۆژ بەكاربەرین وەك هەڵكشانی ئارەزوومان بۆ كاڵای مۆڵەكان دەكرێت ئێمە دڵخۆشترببین .
(كۆتایی بەشی دووەم )
