هیوا عومەر
تاكگەرایی پرسێكی فەلسەفی و فكری و كۆمەڵایەتییە، یەك دید و ئەزموون و فۆڕمیش لە فەردانییەت تەنانەت لە مێژووی خۆرئاواشدا نییە. سەرهەڵدانی ئەم چەمكە وەك پێداویستییەكی مێژوویی لە سەدەكانی ناوەڕاست، وەك بەرهەمی گۆڕانكاری فكری و سیاسی و ئابووری و عەقڵانیەت دێتەپێشەوە.
لەگەڵ شۆڕشی پیشەسازی و گەشەكردنی زیاتری سەرمایە و دنیای مۆدێرن، ئەو چەمكە لە ژیانی پڕاكتیكی مانای زیاتر و بەرفرەوانتر دەبێت، هاوكات ماف و ئازادییەكان زیاتر بە دەست دێت لە ئاستی تاكدا، بەڵام لە لایەكی تردا پرسی پاسیڤبوون و خۆپەرستی و عزل بوون لە كۆمەڵ و گرنگینەدان بە كۆمەڵگە و نامۆبوونی زیاتریش دێتە پێشەوە، ئەمە گرێدراوبوو بە كاریگەری و ئاڕاستەی فكری سیاسی و ئابووری، لەناو لیبڕاڵیزم و نیولیبڕالیزمدا.
ئەم چەمكە لە دوای سەدە تاریكەكانەوە لە ڕێنیسانس، ڕۆشنگەری، مۆدێرنە و پۆستمۆدێرنەوە گۆڕانكاریی و بزاڤی نوێخواز، سەریهەڵداوە. لە هەر قۆناغێكدا چەندین گۆرانكاریمان بینی، گۆڕانكاری لە بوارەكانی ئەدەبی و فەلسەفی و سیاسی، ئابووری، كولتووری، كۆمەڵایەتی و ئایینی. ئەم گۆڕانكارییانە كاریگەریان نەك تەنیا بەسەر ئەوڕوپا بەڵكو زۆربەی ناوچەكانی جیهانیشدا هەبوو.
بەڵام پرۆسەكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جیاوازبوو، هیچ پچڕانێكی مێژوویی تێدا ڕووی نەدا، پڕۆژەی بەمۆدێرنكردن لە ئاستی ڕووكەشی نەبێت مایەوە، كولتوورێكی داوەشاوە خۆی دووبارەكردووە، مۆدێرنیزم تەنیا لە ڕێگەی ئیمپریالیزمەوە هەندێك بنەمای مادی لەم ناوچەیەدا گۆڕی، لێرەدا دەبێت بەدیقەتەوە تەماشای ئەم پرسە بكەین، لە دەرەوەی بە ناوەندكردنی ئەوروپا و فكری خۆرئاوایی، هاوكات دەبێت ئەوەش درك بكەین ئیمپریالیزم یەكێك بوو لە هۆكارە سەرەكییەكانی درێژەپێدان و بەهێزكردنی ئەو كولتوورە داوەشاوەی خۆرهەڵات.
لێرەدا پرسی تاك پرسێكی مشتومڕئامێزە، لە زۆر ڕوانگەوە دەتوانین قسە لەبارەی تاك و تاكگەرایی بكەین.
چییەتی سروشت و بوونی مرۆڤ و تایبەتمەندییەكان و كاریگەرییەكانی و ڕیشەی پەیوەندییەكانی بە ئەویتر و كۆمەڵ بەشێوەیەك لە شێوەكان لە فەلسەفە و فكر و پراكتیكی سیاسی كۆن و تازەش ڕەنگیداوەتەوە، لە بیری كلاسیكی لیبرالیزمەوە بۆ بیری سۆسیالیستی و ماركس و ماركسیزم... هتد.
ئەمەش ڕەنگی داوەتەوە لە فرە پێناسەیی بۆ ئەو چەمكە و دەستنیشانكردنی پێگە و ڕۆڵ و ئەرك و مافی تاك لەناو كۆمەڵگا، بۆیە دەتوانین بە زۆر مانای جیاواز پێناسەی تاكگەرایی بكەین.
یەكێك لە پێناسەكانی تاك بریتییە لەوەی مرۆڤ خودێكی سەربەخۆی هەبێت لە بەرانبەر هەموو گرووپە كۆمەڵایەتییەكانی تری وەك خێزان و خێڵ و ئاین و ئایدۆلۆژییە دینی و دنیاییەكان.
یان، تاك شوناس و بوونێكی سەربەخۆ و واتادار و ئۆتۆنۆمە و وەك تاك مامەڵە دەكات نەك وەك سەر بە یەكەیەكی كۆی كۆمەڵایەتی. بۆ نموونە زاراوەی “تاكێتی – Individuality” واتە، هەر مرۆڤێك خودان دۆخێكی نمونەیی و شوناسێكی تایبەتی هەیە.
ڕیشەی تاكگەرایی
زاراوەی تاكگەرایی Individualism لە سەرەتاكانی سەدەی 18 لە دوای شۆڕشی فەڕەنسی دێتەكایەوە، هاوكات بەدوور نەبوو لە ڕیفۆرمە ئاینییەكەی مارتن لۆتەر 1483-1546 و سەردەمی ڕێنیسانس و شۆڕشی پیشەسازی و گەشە و باڵادەستی عەقڵ.
زاناكانی هیومانزمی ڕۆشنگەری ڕۆڵیان هەبوو لە گەشەپێدان و بەهێزكردنی، تەنانەت ماركس وەك ڕەخنەگرێكی مۆدێرنە بڕوای بە جۆرێكی تری تاكایەتی لە كۆپەیوەندییەكی سیاسی ئابووری جیاوازتردا هەبوو.
لیبراڵە كلاسیكەكان ئازادییان بە خاوەندارییەتی وەرگرتووە، بازاڕی ئازاد و تاكێكی ئازاد وەك یەك دەبینن، دانانی بەرژەوەندی تاك لەسەری هەموو شتێكەوە و سەربەخۆیی ئەخلاقی و دەستوەرنەدانی دەوڵەت لە پرسە ئەخلاقییەكانی كەسی... هتد، لیبڕالیزم كە دژی كەنیسە و سیستەمی دەرەبەگایەتی دێتەكایەوە، تاكگەرایی دەبێتە یەكێك لە بنەماكانی دنیای مۆدێرن. خاڵێكی جەوهەری تر ئەوەیە، گەشەی سەرمایەداری تاكگەرایی و دنیای مۆدێرن بە جۆرێك لە جۆرەكان قووت دەدات و لە هەندێك دۆخیشدا جۆرێك لە یەكتر تەواوكردن تیاندا دەبینین.
سیستەمی سەرمایەداری بۆ زاڵبوونی زیاتر و كۆكردنەوەی زیاتری سەرمایە و دەسەڵات مامەڵە لەگەڵ تاك بە دابڕاوی لە كۆمەڵگەدا دەكات. ماگرێت تاتچەر لە هەشتاكان وتەیەكی بەناوبانگی هەبوو كە وەك دەستپێكی ڕاگەیاندنی پرۆژەی نیولیبرالیزم بوو، گوتی: (ئێمە ئەوەی هەمانە، تەنیا تاكمان هەیە، شتێك نییە بەناوی كۆمەڵگاوە). ئیتر لەو كاتەوە سەندیكاكانی كرێكاران لێدران و ڕۆڵی دەوڵەت لە ژیانی جڤاكی و خزمەتگوزارییە گشتییەكان لاوازكرا و ئەو ڕۆڵە بە تەواوی لە خزمەت و پاسەوانیكردنی بەرژەوەندی كۆمپانیا گەورەكان، یەكلایی بوویەوە.
لە لیبرالیزم و بەتایبەتیش لە لیبراڵیەتی نوێ تاكگەرایی وەردەگەڕێت بۆ پرسێكی ئابووری پەتی كە خزمەت بە عەقڵیەتی بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە ڕێگەی (میكانزمەكانی بازار) بكات، وەك تاكێكی بەكاربەر و بەرخۆری بێ ناوەڕۆك.
لێرەوە پرسی تاكگەرایی مانایەكی تر وەردەگرێت، جەوهەری تاكگەرایی لە خزمەتی سیستەمی سەرمایەداری كورت دەكرێتەوە لە ئاستە ئابوورییەكەی تەنانەت خەونی جیهانێكی تریش لە تاك دەسەنێتەوە لەچوارچێوەی پڕۆسەی بەكاڵاكردنی هەموو شتێك.
تاكگەرایی لە كن ماركس
لێكۆڵینەوەیەكی هاوڕێ وەلید عومەر بەناونیشانی (كێشەی تاك) كە ڕێكخراوی ئازادبوون چاپی كردووە، بۆ ئاشنا بوون بە پرسی تاك و تاكگەرایی لە ئاستی فەلسەفی و فكری و سیاسی و كۆمەڵایەتی، كۆمەكی زۆرمان دەكات.
لەوبارەیەوە لە بارەی دیدی ماركس دەڵێت: مادام كێشەی تاك لەسەرەتاكانی سەرهەڵدانییەوە بەستراوەتەوە بە كێشەی خاوەندارییەتی سامانەوە(property (یەوە، دەبێت ئایدیای خاوەندارییەتی تا كۆتاییە لۆژیكەكەی خۆی ببەین- ماركس لە ڕووی فەلسەفییەوە مرۆڤ بە بوونێكی جۆری یان نەوعی species being دا دەنێت و ژیانی ئەم بوونە لە هەمان كاتدا (ئوبێكتێكە بۆ وی) بۆیە ئەم بوونەوەرە، لای ماركس، بەپێی خاوەندارێتیكردنی ژیانەكەی دەخوێندرێتەوە لە سەردەمی مێژووی جیاجیادا.
ماركس بەوە ناسراوە دەیەوێت خاوەندارییەتی ناو سەرمایەداری مۆدێرن هەڵبوەشێنێتەوە و ڕەخنەی دەكات. مەبەستی فۆڕمی خاوەندارییەتی سەرمایەدارییە، چونكە لەو فۆڕمە خاوەندارێتییە، كارێكی نامۆبوو و تاكێكی نامۆبوو دروست دەبێت.
"گەرچی خاوەندارێتییەكە وەك ناو "تایبەت"ییە، بەڵام سەندنەوەی خاوەندارێتییەكە لە كۆی تاكەكانی كۆمەڵگە و زەوتكردنێتی لە لایەن كەمینەیەكی سەرمایەدارەوە.
ئەم زەوتكردنە چالاكییەكی ڕاستەوخۆ نییە كە دەست بە سەر بڕێك پارە و موڵكدا بگیرێت، بەڵكو گوزارشتە لە -كۆ پەیوەندییەك.
واتە خاوەندارێتی تایبەت لە كۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، بەو جۆرەی ماركس باسی دەكات، ناوی كۆپەیوەندییەكە كە سەرنجام كەمینەیەكی دەوڵەمەند، زۆرینەیەك دەچەوسێنێتەوە.
هەر لەو لێكۆڵینەوەیەدا هاتووە، بەم پێیە چەمكی سەرمایە لە وشەی پارە ئاڵۆزترە، سەرمایە خۆی گوزارشتە لە پەیوەندی و كۆپەیوەندی. ماركس و ئەنگڵس باسی ئەوە ناكەن، كە بەهۆی فۆڕمێكی تری كۆمەڵگاوە كە كۆمۆنیزمە، خاوەندارییەتی تایبەتی و مۆڵكداریەتی نامێنێت و كەس نابێتە خاوەنی هیچ. بەڵكو خاوەندارییەتی تایبەت كۆتایی دێت كە كەمینەیەك سودمەندە و زۆرینەش چەوساوە، لە بری ئەوە جۆرێكی تر لە خاوەندارێتی دێتە ئاراوە كە بۆ جیاكردنەوەی لە وشەی تایبەت دەتوانین پێی بڵێین شەخسی یان تاكەكەسی، واتە كۆپەیوەندییە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكە گۆڕانی بەسەردا دێت لە بەكاڵایبوون ڕزگاری دەبێت و سامان بەسەر هەمووان دابەش دەبێتەوە. "..95-96
بەو پێیە كۆمۆنیزم لای ماركس، جۆرێك خاوەندارییەتی تاكەكەسی دێنێتە ئاراوە كە سامانی یەكێك، لەسەر حیسابی سامانی ئەوانیتر نییە و چینایەتی دروست ناكاتەوە، بەپێچەوانەی سەرمایەدارییەوە كە سامانەكان هیچ تاكگەراییەكی دادپەروەرانە وەك پێشگریمانە وەرناگرێت. لێرە تەنیا خەسڵەتە كۆمەڵایەتییەكەی خاوەندارییەتی گۆڕانی بەسەردا دێت و تایبەتمەندییە چینایەتییەكەی لە ناو دەچێت .ل 96
ئامانج لێرەدا ئەوەیە ڕێگری بكەین بەناوی تاكایەتییەوە یەكێك لەسەر حیسابی ئەوانیترەوە سامان كەڵكەكە بكەن.
هاوكات لە دەستنوسە ئابووری و فەلسەفییەكانی ماركس ساڵی 1844 لە پاریس، ماركس باسی ئەوە دەكات ئامانجی مرۆڤ سەربەستییە، بەڵام نامۆیی ڕێگرە لەو سەربەستییە، تا ئەوكاتەی مرۆڤ بە نامۆیی بژیت ناتوانێت سەربەستیش بژیت. نامۆیی وەك چەمك بوونی مرۆڤ داگیردەكات و سەربەستی لێوەردەگیرێتەوە و مانایەك بۆ تاكایەتی نامێنێتەوە.
لەم دیدەدا مرۆڤ وەك ئامانج نەك وەك وەسیلە تەماشا دەكات، بە ئامانجكردنی مرۆڤیش لە كۆمەڵگای سەرمایەداری ڕوونادات، چونكە لە سیستەمی سەرمایەداری هەر چەندە كۆمەڵگا بە لیبراڵ دادەنرێت و وەك پارێزری بەرژەوەندی تاكەكان تەماشا دەكرێت، بەڵام مرۆڤ نابێتە سەنتەر و ئامانج و سەربەستییەكەی كۆنترۆڵ دەكرێت و جەوهەرەكەی نامۆكراوە.
دكتۆر محەمەد كەمال لە توێژینەوەیەكی بەنرخیدا لە ژێر ناونیشانی (ماركس وەكو فەیلەسووف) پرسەكە پەیوەست دەكاتەوە بە ژینگەی كاركردن، چونكە لە سیستەمی سەرمایەداری كاركردن زۆرەملێیە و كارێكی داهێنەرانە بوونی نییە، بەڵكو كارێكی ناچارییە و دواجار نامۆش دەكرێت لە بەرهەمەكەی. دەبێت جیاوازییەكانی كاركردن لە سیستەمی سەرمایەداری و سۆسیالیستی بناسین، لە دیدی ماركس، كاركردن كارێكی ئارەزوومەندانە و سەربەستانەیە مرۆڤ بۆ گەیشتن بە بوونی ئەنجامی دەدات لەگەڵ كارێكی تر لە دنیای سەرمایەداری كە بە ناچاری دەیكات و نامۆیش دەبێت لە بەرهەم و جەوهەرەكەی.
ماركس لە بارەی كۆمۆنەی پاریسەوە لە كتێبی شەڕی ناوخۆی فەڕەنسا دەڵێت: پاریسییەكان دەیانویست خاوەندارێتی لەو كەسانە بسێننەوە كە خاوەندارێتیان لە مرۆڤ سەندۆتەوە. لێرەدا لە سیاقێكی فرەوانتر ئێمە بە پێگەی گرنگی تاك لە دیدی ماركس ئاشنا دەبین، پێویست دەكات زیاتر لەوبارەییەوە درێژەی پێبدەین، چونكە ئێمە واتێگەینراوین یان وا باوە كە بیری ماركس و سۆسیالیستی تەنیا گرنگی بە گشت بە كۆ دەدات لەسەر حیسابی تاك.
دكتۆر محەمەد لە توێژینەوەكەیدا دەڵێت: "ئێمە ناتوانین بیر لە مێژوو بێ ئاگامەندی و مەبەستی مرۆڤ لە ژیاندا بكەینەوە، بیرۆكە بەرهەمی وەعی و هۆشیاری و ئاگایی مرۆڤە، مرۆڤ لە پێناو گەیشتن بە پێداویستییەكان دای دەهێنێت، هەر ئەوەشە مێژوو بەرەو قۆناغێكی تر دەبات. بەڵام خاڵێكی گرنگ لێرەدا باس دەكات لە بارەی پێگەی مرۆڤ لە مێژوودا.
بوونی مرۆڤ لەناو مێژوودا، هاوشێوەی بوونی ئەتۆم لەنێو ئەم جیهانەدا نییە كە لە ماتریالیزمی كلاسیكدا هەیە. ئەتۆم بوونێكی سەربەخۆ و خۆبژێوی هەیە، ڕایەڵە و پەیوەندییەكەیان لەگەڵ ئەتۆمێكی تردا دەرەكییەـ لەو بارەیەوە نمونەی ئەوە باس دەكات، ئەو ئەتۆمەی لە تەنیشت یان ژوور لای چەپ یان ڕاستی ئەتۆمێكی ترە، مەبەستەكە لەوەیە ئەو ئەتۆمانە كار ناكەنە سەر یەكدی، مادام خۆبژێویشە و پێویستی بە چی دیكە بۆ بوونی نییە، لە نێو بۆشاییدا دەجوڵێت. بەڵام مرۆڤە تاكەكانی نێو مێژوو بە دەرن لەو خەسڵەتانەی ئەتۆم، تاكەكان خاوەنی پەیوەندی ناوەكی و دەرەكیین، پێویستیان بە یەكدی هەیە و كاریش دەكەنە سەریەكتر، ئێمە لە ناو بۆشایی ئاسماندا ناژین، لە نێو ژینگەیەكی كۆمەڵایەتیدا پەیدابووین، تەنیا مرۆڤە تاكەكان لە نێو بیر و بە هەستی فانتازییاندا لە ئەتۆمەكان دەچن، لە ڕاستیدا ئەوانە (مرۆڤە ئیگۆیستەكانن). ئەم دیدەی ماركس لە میانەی ڕەخنەگرتن لە ماتریالیزمی فەڕەنسی، كە بنەڕەتەكەی بۆ دێكارت دەگەڕێتەوە، ماتریالیزمی كلاسیك ڕەتدەداتەوە، چونكە لە فەلسەفەی دیكارتدا، (ماتەر) جەوهەرە و میكانیكیانە دەجوڵێت."
هەروەها لە تێزی دەیەمی ماركس لەبارەی فیورباغەوە، هەمان دیدی ماركس و ڕەخنەكانی لە هیگڵ و ماتریالیزمی كۆن دەبینین. ل 87 ه س.
لەو بارەیەوە كەمێك گەڕانەوە بۆ لای ماركۆزە و فرانكفۆرتییەكان پێویست دەكات، یەكێك لە هەوڵەكانی قوتابخانەی فرانكفۆرتی بریتی بوو لەوەی ڕەخنە بكاتە میكانیزمی بونیادنانی كۆمەڵگایەكی بە ئاگا لە پێناو ئەوەی فیكری ڕەخنەیی ببێتە بناغەیەك بۆ ڕەتكردنەوەی فۆڕمەكانی چەوساندنەوە و بنیاتنانی عەقڵێكی ڕەخنەیی لە بەرانبەر عەقڵی ئامرازگەرایی. كتێبی (مرۆڤی تاكڕەهەند) ماركۆزە، كە بەم دوایانە هاوڕێیان كارزان عەزیز و ناجی ئەفراسیاو وەریانگێراوەتە سەر زمانی كوردیش، یەكێكە لە لێكۆڵینەوە گرنگ و پر بایەخەكان.
لێكۆڵینەوە لە كۆمەڵگای هاوچەرخ و هۆكارەكانی مانەوەی كۆمەڵگای سەرمایەداری و بەردەوامی هەیمەنەكەی لە رێگەی عەقڵانیەتی تەكنەلۆژی، یەكێك لە پرسە گرنگەكانی ناو ئەو كتێبەیە. لە كن ماركۆزە تواناكانی تەكنیكی كۆمەڵگای پیشەسازی پێشكەوتوو بەجۆرێكە لەسەر تاك تا ئاستی بێ ناوەڕۆكی و نەمانی توانای بەرهەڵستی و بێ كاریگەری كردووە بە جۆرێك مرۆڤێكی تاكڕەهەندی لە چوارچێوەی تۆتالیتاریزمی سەرمایەداریدا، بەرهەم هێناوە.
ئەم واقیعە تەكنەلۆژییەی ئەمڕۆ لەگەڵ هاتنی لیراڵیەتی نوێ، پاكێجێكە بۆ كۆیلەكردن و بەشتبوونی مرۆڤ و گۆڕینی پێداویستیی ناپێویست بۆ پێداویستیی زەرووری.
بەپێی تێگەیشتنی ماركۆزە، مرۆڤی تاكڕەهەند كەسێكی ملكەچكراوە بە تۆتالیتاریزمی كۆمەڵگای تەكنیكی و پیشەسازی و مرۆڤێكە یەخسیركراوە بە هەیمەنەی ئامێر، لەم لێكۆڵینەوەیەدا ئاشنا دەبین بە وێنەیەكی تری پێگەی راستەقینەی تاك لە سیستەمی سەرمایەداریدا، كە چۆن چۆنی مرۆڤێكی تاكڕەهەندی پاسیڤ و بەرخۆر لەچوارچێوەی كۆپەیوەندییەكانی سەرمایەداری دروستی دەكات.
تێگەیشتن لە سیاق و ڕەهەندەكانی تاكگەرایی
لێرەدا پرسەكە پرسیاری تر لە سیاقی خۆیدا دروست دەكات، ئایا مرۆڤەكان تاچەند كاریگەرییان لەسەر یەكتریدا هەیە، ئایا بوونێكی سەربەخۆمان لە دەرەوەی واقیعی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا هەیە، دەتوانین ببین بە خاوەن شوناس و بوونێكی تایبەت لەسەر بنەمای تاكی بوونیمان؟
مرۆڤ بە سروشت وجودێكی سیاسی یان كۆمەڵایەتی یان بوونێكی تایبەتی هەیە، بە سروشت خۆپەرستە یان خاوەنی ڕۆحێكی هاودەردی و هاوژیانی و هیومانییە؟
چ جۆرە تاكایەتییەك خزمەت بە مرۆڤ و كۆمەڵگا و سروشت و زیندەوەران دەكات؟
بۆ كۆمەڵگایەكی وەك ئێمە ئەم پرسە چۆن لێی تێبگەین، ئایا لە كولتووری تەنراو بە ئاین و پەیوەندی خێڵ و خوێن، چۆنە؟
پرسی تاك لە دۆخی كوردستان چی دەگەیەنێت، لە كاتێكدا ئێمە وەك نەتەوە، كۆلۆنیاڵكراوین و هێشتاش وەك كۆیەكە دەرنەچووین لە كۆتوبەندی داگیركاری وڵاتان؟
ئێمە چۆن لە تاكگەرایی تێبگەین، تاكگەراییەك بەو دیدەدی یەكسانە بە دژایەتی گشت، هەروەك بەشیك لە فیمینستەكان بۆ گێڕانەوەی پێگەی ژن لە مێژوودا، پیاوەكان ڕەتدەكەنەوە؟
كاریگەری نیولیبڕاڵیزم و گلۆبالیزم و تەكنیك و تەكنەلۆژیا لەسەر پرسی تاكگەرایی چییە؟
دەتوانین تاكگەرایی و خۆپەرستی جودا بكەینەوە؟ چۆن تەماشای تاكگەرایی وەك بەشێك لە پێویستی دیدێك بۆ بەرەنگاری و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا، بكەین؟
خستنەبەرباسی ئەم چەمكە لە كاتێكدایە هەنوكە لە سەروبەندی رێكلامی پێشوەختەی هەڵبژاردن دەبینین بە كۆ وەك مێگەل هەندێك لە خەڵك سەنگەر دەگوازنەوە لە حزبێكەوە بۆ حزبیكی تر، هێشتا سەرۆكی خێڵ لە بری هەمووان بیردەكاتەوە و سەنگەری سیاسیان بۆ دەستنیشان دەكات و سبەینێش جارێكی تر بە پارەیەكی باشتر، هەمووان بۆ فرۆشتن دەگوازێتەوە بۆ سەنگەرێكی تر؟
ئایا شوناسی حزبی كوردی تا چەند لە دەرەوەی (كولتووری خێڵ و خوێن و ئاین) توانای ژیان و وەستانی لەسەر قاچەكانی خۆیدا هەیە، ڕاوەستانێك پشت ببەستێت بە وەلائی تاك لە بری وەلائی خێڵ و خێزان و ئاین؟
بۆچی دوای زیاتر لە 30 ساڵ لە حوكمڕانی كوردی جارێكی تر ناسنامەی لۆكاڵی و ناوچەگەرێتی و ڕۆحی خێڵگەرایی و كۆتوبەندی ئاین لە ئاستە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەی بە هێزەوە دەگەڕێتەوە ناو كۆمەڵگاكەمان؟
دەبێت چی بكەین بۆ گەشەكردنی ڕۆحیەتێكی تاكگەرایی كە لە دەرەوەی خێڵ و خوێن و ئایندا ترس داینەگرێت و نەتۆقێت لە تاكایەتیبوون و سێبەری خۆی؟
سیستەمی پەروەردە و فێركردنی ئێمە هەڵگری چ دیدێكە بۆ تاك و كۆمەڵگا؟ ئایا پەروەردەیەك پایەكانی لەسەر كوشتنی ڕۆحی ڕەخنە و پیرۆزكردن و تەلقین بنیاتنرابێت ڕێگە بە درووستبوونی تاك، دەدات؟ ئایا شتێكمان هەیە بە ناوی فەزای شار و فەزای گشتی، ئایا جێگایەكمان هەیە بۆ ئەوانەی وەك عەوام بیرناكەنەوە و ناژین و خاوەنی ئاین و خێڵ و پەیوەندییە تەقلیدییەكان، نین؟
لە دەرەوەی شۆڕشی ڕێنیسانس و عەقڵانیەت و بیری زانستی و مۆدێرنە و گەشەی دیموكراسی ئێمە چۆن دەتوانین دەست و پەنجە لەگەڵ تاك و تاكگەرایی و پرسەكانی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی نەرم بكەین؟
لە كن ئێمەدا زۆر جار پرسی تاكگەرایی كورتدەكرێتەوە لەو دیمەنانەی رۆژانە لە ئاستی جۆراوجۆر لە كۆمەڵگاكەمان و لە وانیتریش دەیبینین و ئەزموونی دەكەین، كە خۆی دەبینێتەوە لە بوونی فۆڕمێكی تایبەتی لە ژووری تایبەتی جل و بەرگ و قژداهێنان و و لاوازبوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و پێداویستی تایبەتی، هەروەك لە كتێبی كێشەی تاكدا خراوەتەڕوو، لە بەرانبەردا هەر یەكێك بە جۆرێك تاك بۆتەوە لەگەڵ تۆڕەكانی ئینتەرنێت، زۆرجار جۆرێك لە گۆشەگیری و ئەو دابڕان و لاوازبوونە جەستەییە و فیزیكییە بە كۆوە، والێكدەدرێتەوە ئێمە لە ناو كۆمەڵگەیەكی تاكگەرادا، دەژین؟ ئەمە لە كاتێكدایە هەر ئەو فۆڕمەی لێرەدا پێی دەڵێن "تاكگەرایی" ئاخۆ خاوەنی بوونێكی سەربەخۆیە لە دەرەوەی كولتووری ئاین و خێڵ و خێزانی كلاسیكدا، ئەم دیاردەیە لە زۆر لایەنی ترەوە شایانی تێگەیشتن و ڕەخنەكردن و شیكردنەوەیە.
تاكی ئێمە رۆژانە دەست و پەنجە نەرم دەكات لەگەڵ تازەترین تەكنەلۆژیا و جل و بەرگی مۆدێرن، هەروەها تاكی ئەمڕۆ وەك باب و باپیرانمان جامانە نابەستێت، بەڵام تا چەند ئەو گۆڕانە شكڵییە كاریگەری لەسەر بیركردنەوە و تێپەڕكردنی فۆرمی ژیانی لە چوارچێوەی پەیوەندییەكانی خێڵ و خوێن و ئاین تێپەڕكردووە؟ ئەوە پرسیارە گەورەكە، تێپەڕكردنێك لە دەرەوەی ئەوەی چەند دەست و پەنجە لەگەڵ كاڵای جیهانی سەرمایەداری و مۆدێرنیتە نەرم دەكات و چەند زمان قسە دەكات و یان دواین تازەترین تەكنەلۆژیا بەكاردەهێنێت، بەمانایەكی تر دەتوانین بڵێین تاكبوونەوە لەم سەردەمەدا دەرئەنجامی (سیاسەتی پەرتكە و زاڵبە)یە و ئەو فۆرمە لە تاكایەتی درێژكراوەی دۆخی پاسڤبوونی زیاتر و لە خزمەتی كولتووری مەسرەفگەرایی كورتكراوەتەوە.
كوردێكی بێ دەوڵەت و بێ ڕیشەی شوناسێكی مێژووی شارستانی لەمڕۆدا بە چ فۆرمێك دەتوانێت لە چەمكی فەردانیەت لە سیاقی كۆپەیوەندییەكی فراواندا، ئەزموون بكات؟
ئایا لە دەرەوەی پچڕانێكی مێژوویی، قتیعەی تاریخی و روودانی رێنسانس و ریفۆرمی ئاینی و رۆشنگەری و لەناو كولتووری باوكسالاری ئێمە بە تەنیا دەتوانین باسی پرسی تاكگەرایی بكەین؟ لەكاتێكدا هێشتا پرسی ژن لەچوارچێوەی كۆپەیوەندییەكی سیاسی و خێزانی و كولتووری و پیاوسالاریدا لە جۆرێك لە كۆیلایەتییەكی نەرم و ناچاریدا قەتیسكراوە.
بەبێ ڕەخنەگرتن و تێپەڕكردنی ئەو فۆرمە باوەی لیبرالیزم و تاك و مۆدێرنێتەی سەرمایەداری دەتوانین بگەین بە تاكگەراییەك كە شكۆی تاك و كۆ بپارێزێت.
رۆڵی پارتی شۆڕشگێڕ و ڕۆشنبیران و فكر و فەلسەفە لە گۆڕانكاری بۆ ئەو شوێنانەی شۆرشی پیشەسازی و رێنسانسی لێ روونەداوە چییە و چ تایبەتمەندییەكی هەیە بە بەراورد بە كولتووری خۆرئاوا و ڕەوڕەوەی گۆڕانكارییەكانی ئەوێ؟
لە كوردستان لەوبارەیەوە ئەو ئەركانە چین دەكەوێتە سەر حزبەكان و دام و دەزگاكان و ڕۆشنبیران و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، كە لە چوارچێوەی ئەركی عەقڵانیەتدایە.
لە كاتێكدا ئێمە لە قۆناغی گواستنەوەداین، ئێمە ڕووبەڕووین بە كۆمەڵێك ئەرك، وەك ئەوەی گرامشی باسی دەكات كۆن ڕۆیشتووە تازە لە دایك نەبووە، بەڵام پرسیارەكە لای ئێمە ئەوەیە ئێمە گەیشتووینەتە قۆناغی ڕۆیشتنی كۆن؟ بۆچی تازە لە دایك نابێت، بەبێ پرۆژەیەكی فكری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و ریفۆرمی ئاینی ئەوە مومكینە بیر لە دایكبوونی ئەو تازەیە وەك جێگرەوەیەك بكەین، جێگرەوەیەك كە بتوانێت مرۆڤ و كۆمەڵگایەكی ئازاد ببێتە كۆڵەگەكەی؟
سەرچاوەكان
- وەلید عومەر (كێشەی تاك) چاپكردنی- رێكخراوی ئازادبوون 2021 95-96
- د. محەمەد كەمال ( ماركس وەكو فەیلەسووف) چ سەردەم 2019 ل 86-
- شرح “أطروحات حول فويرباخ” كارل ماركس (1845) و، هشام غصيب.
- الإنسان-ذو-البعد-الواحد-pdf الكاتب هربرت ماركيوز
- مخطوطات عام 4411 الاقتصادية والفلسفية كارل ماركس ترجمة: محمد مستجير مصطفي
