ستار ئەحمەد
عێراق، وڵاتێکی خاوەن مێژوویەکی دێرین و دەوڵەمەندی سەرچاوەی سروشتی، بە درێژایی دەیان ساڵی ڕابردوو وەک خاڵێکی ستراتیژی و ناوەندێکی جووڵەی گەورەی جیۆپۆلەتیکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ماوەتەوە. پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی عێراق ئاوێنەی قۆناغە سەخت و ئاڵۆزەکانی ناوخۆیی و دەرەکییەکانن، لە جەنگ و گەمارۆی ئابوورییەوە تاوەکو دووبارە بنیاتنانەوە و هەوڵدان بۆ وەرگرتنی ڕۆڵێکی هاوسەنگ لەسەر شانۆی جیهانیدا.
عێراق لە ناوچەیەکی هەستیاردایە؛ هاوسنوورە لەگەڵ ئێران، تورکیا، سوریا، ئوردن، سعودیە، و کوەیت. ئەم پێگەیە بووەتە هۆی ئەوەی ببێتە گۆڕەپانی ململانێ و کاریگەریی زلهێزە هەرێمییەکان و جیهانییەکان. پەیوەندییەکانی عێراق بەم وڵاتانەوە بە شێوەیەکی بەردەوام لە گۆڕاندان و زۆرجار بە هۆکاری کێشە ناوخۆییەکانی عێراق و بەرژەوەندییەکانی دەرەوە تێکەڵ دەبن.
ئێران: پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و تاران دوای ساڵی 2003 گەشەیەکی بەرچاویان بەخۆوە بینی. ئێران خاوەن کاریگەرییەکی بەهێزە لەسەر لایەنە سیاسییەکانی عێراق، بە تایبەتی گرووپە شیعەکان. عێراق دەروازەیەکی گرنگی ئابووری و بازرگانی و ئایینییە بۆ ئێران، بەڵام ئەم پەیوەندییە هەمیشە جێگەی نیگەرانیی لایەنەکانی دیکەی ناوخۆیی و دەرەکی بووە.
سعودیە و وڵاتانی کەنداو: دوای ماوەیەکی درێژی دابڕان، پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ سعودیە و ئیمارات و قەتەر لە چەند ساڵی ڕابردوودا ڕوویان لە باشتربوون کردووە. ئەم وڵاتانە هەوڵ دەدەن وەبەرهێنان لە عێراقدا بکەن و ڕۆڵی سیاسی و ئابووریی عێراق بە شێوەیەکی هاوسەنگتر لە ناوچەکەدا ببینن.
تورکیا: پەیوەندییەکان لە نێوان عێراق و تورکیادا بە هۆی کێشەی ئاو، بازرگانی، و پرسی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) ئاڵۆزن. تورکیا هاوبەشێکی گەورەی بازرگانیی عێراقە، بەڵام دەستێوەردانی سەربازیی تورکیا لە باکووری عێراق بەردەوام مشتومڕی لەسەرە.
ئەمریکا: دوای داگیرکاریی ساڵی 2003، پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و ئەمریکا پەیوەندییەکی ستراتیژیی ئاڵۆزە. ئەمریکا بەردەوامە لە هاوکاریی عێراق لە بواری سەربازی و ئابووریدا، بەڵام پرسی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و کاریگەریی ئێران لەسەر بڕیارەکانی بەغدا، هەمیشە سەرچاوەی ناکۆکی بووە.
ڕووسیا و چین: لە چەند ساڵی ڕابردوودا، عێراق هەوڵی داوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ هێزە جیهانییە نوێیەکان بەهێز بکات. چین بووەتە یەکێک لە گەورەترین کڕیارانی نەوتی عێراق و وەبەرهێنەری گەورە لە بواری ژێرخان و وزەدا. ڕووسیاش ڕۆڵێکی لە بواری چەکداری و وزەدا هەیە، ئەمەش بەشێکە لە هەوڵەکانی عێراق بۆ دوورکەوتنەوە لە وابەستەیی تەواوەتی بە یەک لایەن.
نەوت و دیپلۆماسییەتی ئابووری
نەوت، کە سەرچاوەی سەرەکیی داهاتی عێراقە، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە دیپلۆماسییەتی عێراقدا هەیە.
عێراق وەک ئەندامێکی سەرەکیی ئۆپێک، ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە دیاریکردنی سیاسەتی جیهانیی نەوت و نرخەکان. ئەم ڕۆڵە سیاسییە نێودەوڵەتییەی پێ بەخشیوە.
کێشەی هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی تورکیاوە و پرسی کۆنترۆڵی داهاتە نەوتییەکان لە نێوان حکوومەتی فیدراڵی و هەرێم، تێکەڵ بووە بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و بووەتە هۆی دروستبوونی ناکۆکی لەگەڵ دراوسێکان و کۆمپانیا گەورەکانی وزە.
لە ئێستادا، عێراق هەوڵ دەدات سیاسەتێکی دەرەوە پەیڕەو بکات کە بە "هاوسەنگی" ناسراوە. ئەم سیاسەتە لەسەر چەند بنەمایەک دامەزراوە:
دوورکەوتنەوە لە ململانێی هەرێمی: عێراق خۆی کردووەتە ناوەندی دیالۆگ و نێوەندگیری لە نێوان لایەنە نەیارەکان، بە تایبەتی لە نێوان ئێران و سعودیە. ئەنجامدانی چەندین گەڕی دانوستان لە بەغدا لە نێوان هەردوو وڵاتدا، بەڵگەی ئەو ڕۆڵە نوێیەیە.
بڕیارە سیاسییەکان زیاتر لەسەر بنەمای بەدەستهێنانی پشتیوانی ئابووری بۆ بنیاتنانەوەی ژێرخان و جێگیرکردنی ئاسایشی ناوخۆیین.
فراوانکردنی بازرگانی و هاوکاری لەگەڵ یەکێتیی ئەوروپا، ژاپۆن، و وڵاتانی دیکە، بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە تەنها یەک بلۆک.
سەرەڕای هەوڵەکان، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی عێراق چەند ئاستەنگێکی سەرەکییان لە بەردەمدایە:
نەبوونی یەکگرتوویی لە بڕیارەکانی سیاسەتی دەرەوەدا، بە هۆی کاریگەریی لایەنە سیاسییە ناوخۆییە جیاوازەکان کە پەیوەندیی جیاوازیان لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە هەیە.
بوونی گرووپە چەکدارەکان کە پەیوەندییان بە وڵاتانی هەرێمییەوە هەیە و بڕیارەکانی بەغدا تێک دەدەن، ئاسایشی وڵات و پێگەی دیپلۆماسیی عێراقی لاواز کردووە.
: عێراق بە شێوەیەکی بەرفراوان پشت بە ڕووبارەکانی دیجلە و فورات دەبەستێت کە سەرچاوەکەیان لە تورکیا و ئێرانەوەیە. ئەمەش کێشەیەکی نوێی دیپلۆماسیی لە نێوان عێراق و ئەو دوو وڵاتەدا دروست کردووە.
عێراق لە ئێستادا لە قۆناغی گواستنەوەدایە، هەوڵ دەدات لە وڵاتێکی وەرگر و گۆڕەپانی ململانێ، ببێتە وڵاتێکی کارا و نێوەندگیر لەسەر ئاستی هەرێمی. سەرکەوتنی عێراق لە گەیشتن بە ئاسایش و سەقامگیریی ناوخۆیی، پەیوەستە بە توانای خۆیەوە بۆ پاراستنی سەروەری و بڕیاری نیشتمانیی سەربەخۆ لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو پەیوەندییە نێودەوڵەتییە ئاڵۆز و فرە لایەنەی کە دایانگرتووە.
