بەهار مونزیر
سێ ساڵ دوای کوشتنی ژینا ئەمینی، کچێکی ٢٢ ساڵان لە بەندیخانەی پۆلیسی ئەخلاقی ئێران، کاریگەرییەکانی مردنی هێشتا کۆماری ئیسلامی دەلەرزێنێت. ئەوەی وەک ناڕەزایەتی دژ بە یاسای سەپاندنی حیجاب دەستی پێکرد، بووە تێکۆشانێکی بەردەوام بۆ مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ کە بە توندوتیژی دەوڵەتی بێ وێنە و ژمارەیەکی قوربانی کە بەردەوام زیاد دەبێت.
کوشتنی ژینا ئەمینی لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، دوای دەستبەسەرکردنی بەهۆی لەبەرکردنی نادروستی حیجابەکەیەوە، گەورەترین شەپۆلی خۆپیشاندانی دژ بە ڕژێمی مێژووی کۆماری ئیسلامی بەدیهێنا. ژنان حیجابی خۆیان لە سەرداکەند لە ناڕەزایەتیەکاندا، پرچی خۆیان لە شوێنە گشتییەکاندا بڕی، و لەگەڵ پیاواندا لە شەقامەکانی هەموو ٣١ پارێزگادا یەکیان گرت، بە هاوار و دروشمی بزووتنەوەکە: «ژن، ژیان، ئازادی» – دروشمێک کە لە بزووتنەوەی ژنانی کورد وەرگیراوە.
وەڵامی دەوڵەت خێرا و دڕندانە بوو. هێزە ئەمنییەکان نزیکەی ٥٥١ خۆپیشاندەریان کوشت، لەوانە ٤٩ ژن و ٦٨ منداڵ، بەپێی لێکۆڵەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان. هەزاران کەسی تر بریندار بوون، زۆرێکیان بە ئەنقەست لە چاویاندا ئامانج گیران لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بە بەکارهێنانی چەک. زیاتر لە ٢٢،٠٠٠ کەس لە کاتی ڕاپەڕینی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا بەندکران، زۆرێکیان تووشی ئەشکەنجە، توندوتیژی سێکسی و دادگای ساختە بوون، لەو دادگاکانی کۆماری ئیسلامی ئێران کە بۆتە گۆڕستانی مرۆڤە ئازادیخوازەکان. بە هەرزاران ڕۆڵەی خەڵکی ئێران لەو زیندانەدا گیانیان بەختکرد (ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان).
بەڵام خوێنڕێژی ٢٠٢٢ هیچ نییە بەراورد بە توندوتیژی زیادبووەوە کە ٢٠٢٥ی پێناسە کردووە. ڕێکخراوە مافەکانی مرۆڤەکان ڕاپۆرت دەکەن کە ئێران بەلایەنی کەمەوە ١،٩٢٢ سزای ئیعدام لە ٢٠٢٥دا جێبەجێ کردووە، زیاتر لە دوو قات ساڵی پێشوو – بەرزترین ژمارە کە لە زیاتر لە دەیەیەکدا تۆمارکراوە. بەپێی چەندین گروپی چاودێری، تەنها مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ شایەتی ٣٧٦ بۆ ٤٠٣ سزای ئیعدام بوو، ژمارەیەکی مانگانەی بێ وێنە.
زۆرینەی ئەم سزایە ئیعدامانە – ٩٥ لە سەد – هەرگیز بە فەرمی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە ڕانەگەیەنران، کە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ڕێکخراوە مافەکانی مرۆڤەکان وەک ناڕوونی سیستماتیک وەسف دەکەن کە بۆ پاراستنی ڕژێم لە وردبینی نێودەوڵەتی داڕێژراوە. سزای ئیعدام بۆ پێنج ساڵی یەک لەدوای یەک زیادی کردووە، بە گەورەترین بازدان لە ٢٠٢٣دا دوای خۆپیشاندانەکانی «ژن، ژیان، ئازادی».
لەنێو ئیعدامکراوان بەلایەنی کەمەوە ١٠ زیندانی هەن کە لە پەیوەندی لەگەڵ خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢دا کوژران، لەوانە ڕەزا ڕەسایی، کە لە نهێنی لە ئاگۆستی ٢٠٢٤دا ئیعدام کرا. دادگاکانیان پشتیان بە دانانەدا بەست کە بە ئەشکەنجە دەرهێنران، لەوانە توندوتیژی سێکسی. زیاتر لە دەیان کەسی تر هێشتا لە مەترسیی ئیعدامدان بۆ بەشداریکردنیان لە خۆپیشاندانەکان.
سزای ئیعدام بووە بەوەی کە ئەمنستی نێودەوڵەتی پێی دەڵێت «ئامرازێکی زۆرداری بۆ ترساندنی خەڵک.» ئامانجەکان تەنها بە دژە سیاسییەکان سنووردار نین – کەمینە نەتەوەییەکان، بەتایبەتی کۆمەڵگەی بەلووچ، بە ڕێژەیەکی زیادە کاریگەری لێکەوتووە. لە ٢،٢٢٨ کەسەی کە لە ٢٠٢٥دا ئیعدام کران، ١٦٢ بەلووچ و ١١٥ زیندانی کورد بوون، کە پیشان دەدات جیاکاری ساختەیی دژ بە گروپە لاوازەکان هەیە.
ژنان ڕزگاریان نەبووە. بەلایەنی کەمەوە ٦٤ ژن لە ٢٠٢٥دا ئیعدام کران، نزیکەی دوو قاتی ژمارەی ساڵی پێشوو. لەنێو ئەوانەی کە ڕووبەڕووی ئیعدامی نزیک دەبنەوە شەریفە محەممەدی، چالاکوانی مافی کرێکارانە کە حوکمی ئیعدامی لەلایەن دادگای بالاوە لە ئاگۆستی ٢٠٢٥دا پشتڕاستکراوەتەوە.
سووڕی خۆپیشاندان و زۆرداری دووبارە لە کۆتایی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا تەقیەوە، کاتێک نائومێدی ئابووری بازرگانانی بازاڕی گەورەی تارانی ناچار کرد دووکانەکانیان دابخەن لە خۆپیشاندان. ریالی ئێرانی بە نزیکەی ١٤٥،٠٠٠ تمەن بۆ هەر دۆلارێک کەوتبوو، لەکاتێکدا هەڵاوسان گەیشتە ٤٢.٢ لە سەد. کەمی وزە گەلی ئێرانی بێ کارەبا و گاز جێهێشت لە مانگەکانی زستاندا، و کەوتنی ڕژێمی ئەسەدی سووریا – هاوپەیمانێکی سەرەکیی ئێران – کاریگەری ناوچەیی لاوازی ڕژێمی ئاشکرا کرد.
ئەوەی وەک خۆپیشاندانی ئابووری دەستی پێکرد خێرا گۆڕا بۆ داواکاری سیاسی بۆ گۆڕینی ڕژێم. تا سەرەتای کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، خۆپیشاندانەکان بە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوبوونەوە. وەڵامی حکومەت وێرانکەر بوو.
تەنها لە نێوان ٨ تا ١٢ی کانوونی دووەم، سەرچاوەکان لە ناوەوەی وەزارەتی تەندروستی ئێران مردنی بەلایەنی کەمەوە ٣،٣٧٩ خۆپیشاندەریان ڕاگەیاند، هەرچەندە ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمە کەمترین ژمارەی ڕەهای هەیە. تا کۆتایی کانوونی دووەم، ئاژانسی هەواڵی چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ ٦،٤٧٩ کوژراوی پشتڕاستکراویان تۆمارکردووە، لەگەڵ ١٧،٠٩١ کەیسی زیاتر لە ژێر پێداچوونەوەدا.
هێزە ئەمنییەکان بە نایاسایی تفەنگ بەکاردەهێنرا، تۆپی ئاو، گازی فرمێسک، و لێدان بەکاردەهێنا بۆ پەرشوبڵاوکردنی خۆپیشاندەران.
ڕژێم داخستنی ئینتەرنێتێکی تاڕادەیەکی زۆر سەپاند بەسەر ئێراندا تا کەس ئەو تاوانانە نەبینیت کە لە ٨ی کانوونی دووەم دەستی پێکرد – ٩٩ لە سەدی پەیوەندی بڕی – تاریکی دیجیتاڵی لەوەتەی نۆڤەمبەری ٢٠١٩، کاتێک سەدان خۆپیشاندەر لە چەند ڕۆژێکدا کوژران. تاریکی دیجیتاڵی زۆر سەختی کردووە بۆ پشتڕاستکردنەوەی قەبارەی تەواوی قوربانیەکان، هەرچەندە سەرۆکی دادوەری ئێران پێشتر بەڵێنی داوە کە خۆپیشاندەرە دەستبەسەرکراوەکان «بە خێرایی دادگایان دەکرێت و ئیعدام دەکرێن».
تەنانەت لەکاتێکدا خۆپیشاندانەکانی شەقام لە ژێر قورسی توندوتیژی دەوڵەتدا کەمبووەتەوە، دەسەڵاتدارانی ئێران هەوڵەکانیان تەنگتر کردووەتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی جەستەی ژنان و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتی لە ڕێگەی تەکنەلۆژیای چاودێری پێشکەوتوو.
ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان دەسەڵاتی ئەرکی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی سەر ئێرانی درێژکردەوە لە ئاپریلی ٢٠٢٥دا، هەرچەندە دەسەڵاتدارانی ئێرانی بەردەوامن لە ڕەتکردنەوەی دەستڕاگەیشتنی لێکۆڵەران بۆ وڵات. ئەرکەکە ئەنجامی گەیاندووە کە «پێشێلکردنی توندی مافەکانی مرۆڤ و تاوانەکان دژی مرۆڤایەتی» لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢دا ئەنجامدران.
سەرەڕای ژمارە قوربانی سەرسامکەر و تۆقاندنی دەوڵەتی بەرفراوان، ڕۆحی بەرهەڵستکاری بەردەوامە. گەنجانی ئێران و کوردستان تێکۆشانی خۆیان لە سەر مۆبایلەکان تۆمار دەکەن، هیواکانیان لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیا هاوبەش دەکەن. ژنان بەردەوامن لە دەرکەوتن حجابی بەزۆر لە شوێنە گشتییەکاندا، ژیانی ڕۆژانە دەگۆڕن بۆ یاخیبوونێکی بەرچاو و دروستکردنی ناڕەزایەتی نوێ.
لەگەڵ ژنێکی ئێرانی کە لە ٢٠٢٤دا چاوپێکەوتنکرا ڕایگەیاند: «ڕەنگە بیر لەوە بکەنەوە بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» سەرکوت کرا پێش ئەوەی بە ئەنجامێکی دیاریکراو بگات، بەڵام شۆڕش و گۆڕانکارییەکی گەورە لە ژیانی ژنان و کچانی ئێرانیدا ڕوویدا»؛ ئەوە تازە دەستپێکردەوە و کۆتایی نایەت هەتا ئەو ڕۆژەی زەڵم و زۆردا هەبێت.
ئەو بزووتنەوەیە دروستدەبێتەوە. ئەگەر هەیە ئەمجارە ئەو بزووتنەوەیە لە ئەفغانستان لە دژی دەسەڵاتی تاڵێبان سەرهەڵبدات، یان لە سوریا دژی دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع، یان لە هەر وڵاتێکی تر لە جیهان.
لە ئێران و کوردستان لەم ئەمڕۆدا، ئەو تێکۆشانە بەردەوامە – ژنان، کرێکاران، هاولاتیان لە هەموو چین و توێژەکان، کەسانی ئازادیخوار، هەموو هەوڵێکی زلهێزان و سەرمایەداران ئەوەیە سەرکوتی ئەوە بەرەیە بکەن کە داوای ژیانێکی باشتر دەکەن، وا نێشاندەدەن ئەوان فریادرەسی ئێران و کوردستانن. لە کاتێکدا ناڕەزایەتیەکان وەک بورکان هەر ڕۆژەی لە شوێنێک دەتەقێتەوە.
سەرچاوەکان:
١/ https://en.iranhrs.org/statistical-review-and-analysis-of-executions-in-2025-breaking-the-record-of-human-rights-violations-in-iran-with-2228-executions/
٢/ https://iran-hrm.com/2026/01/05/annual-report-on-human-rights-violations-in-iran-in-2025-part-2/
