سەردار ئەکرەم/بەریتانیا
شانۆ، وەک فۆرمێکی هونەری کۆمەڵایەتی و سیاسی، هەمیشە لە دڵی ململانێ و گۆڕانکارییە ئایدۆلۆژییەکاندا بووە. پرسی ئەوەی ئایا دەکرێت شانۆ حیزبی بێت یان نا، پرسیارێکی فەلسەفی و کرداری قووڵە کە پەیوەندی بە سروشتی هونەر و ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا هەیە. لە ڕاستیدا، مێژووی جیهان پڕە لە نموونەی شانۆیەک کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ خراوەتە خزمەت ئایدۆلۆژیای پارتێکی سیاسی یان دەسەڵاتێکی دیاریکراوەوە، ئەمەش دیاردەی بەحیزبیکردنی شانۆ دەخوڵقێنێت.
ئەم بابەتەهەوڵدەدات ئەم دیاردەیە شیکار بکات و نموونە جیهانییەکان و سەرچاوە ئەکادیمییەکان بخاتە ڕوو، بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە هونەرمەندی ڕاستەقینە لە حیزب گەورەترە.
لە مێژوودادیاردەی بەحیزبیکردنی شانۆ، یان شانۆی ئایدۆلۆژی، چەمکێکی نوێ نییە. لە سەدەی بیستەمدا، بە تایبەتی لە ڕژێمە تۆتالیتارییەکاندا، شانۆ بە شێوەیەکی ڕێکخراو و سیستەماتیک وەک پڕوپاگەندە (Propaganda) بەکارهاتووە. لە یەکێتی سۆڤیەت و ئەڵمانیای نازی، شانۆکان بوونە مینبەرێک بۆ بڵاوکردنەوەی ئایدۆلۆژیای دەسەڵات و شکۆدارکردنی سەرکردەکان. ئەم جۆرە شانۆیە، کە زۆرجار بە Agitprop (تێکەڵەیەک لە هاندان و پڕوپاگەندە) ناسراوە، هەوڵی دەدا پەیامی سیاسی ڕاستەوخۆ و سادە بگەیەنێتە جەماوەر و هەستی شۆڕشگێڕی یان نەتەوەییان بوروژێنێت. لەکتێبی Theater & Propagandaی جۆرج ئێچ. سانتۆ (George H. Szanto) بە قووڵی لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەم پەیوەندییە دەکات و شانۆ و پڕوپاگەندە وەک دوو ڕووی یەک دراو دەبینێت.
نموونەیەکی تر لە مێژووی ئەمریکادا دەبینرێت. لە ساڵانی سەرەتای دامەزراندنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانۆکان تەنها بۆ یەکخستنی نەتەوە نەبوون، بەڵکو هەندێک لە شانۆنامەکان حیزبی و دابەشکار بوون. لە ساڵانی ١٧٩٠کاندا، پارتە سیاسییەکان شانۆیان بەکاردەهێنا بۆ پەرەپێدانی بەرنامە سیاسییە دژبەیەکەکانیان، وەک لە لێکۆڵینەوەکەی ئێس. ئی. ویڵمەر (S. E. Wilmer) لەسەر Partisan Theatre in the Early Years of the United Statesدا هاتووە. ئەمەش نیشان دەدات کە شانۆی حیزبی تەنها تایبەت نییە بە ڕژێمە دیکتاتۆرییەکان، بەڵکو لە سیستەمە دیموکراسییەکانیشدا بە شێوەی جیاواز بوونی هەبووە.شانۆ وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی ئایدۆلۆژیای نەتەوەیی شانۆ تەنها بۆ خزمەتکردنی پارتەکان بەکار نایەت، بەڵکو ڕۆڵێکی ئاڵۆزی هەیە لە دروستکردن و بڵاوکردنەوەی ئایدۆلۆژیای نەتەوەییدا. لە کاتی قەیرانە سیاسییەکان یان نەتەوەییەکاندا، شانۆ زۆرجار وەک ئامرازێک بۆ یەکخستنی گەل و بەرزکردنەوەی ورەی نەتەوەیی بەکارهاتووە. ئەمەش لە ڕێگەی نمایشکردنی چیرۆکە پاڵەوانێتییەکان و جەختکردنەوە لەسەر بەها هاوبەشەکانەوە دەبێت. لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان لەسەر The Role of Theatre in the Formation of National Ideology جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە چۆن نمایشەکان بە وریاییەوە ڕێکدەخرێن بۆ گەیاندنی پەیامێکی نەتەوەیی دیاریکراو.
لێرەوە چەند چەمکێکی تر سەرهەڵدەدات وەک هونەرمەند لە حیزب گەورەترە، شانۆی ڕەخنەگرانەلە بەرامبەر شانۆی حیزبی و ئایدۆلۆژیدا، چەمکی شانۆی سیاسی ڕەخنەگرانە (Critical Political Theatre) .
هونەرمەندانی ڕاستەقینە، وەک بێرتۆڵت برێشت (Bertolt Brecht) کە شانۆی ئیپیکی (Epic Theatre)ی دامەزراند، هەوڵیان دا شانۆ وەک ئامرازێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و ئایدۆلۆژیا باوەکان بەکار بهێنن. برێشت دەیویست بینەر ناچار بکات کە بیر بکاتەوە و پرسیار بکات، نەک تەنها سۆزدار بێت و پەیامەکە وەربگرێت. ئەم جۆرە شانۆیە، کە زۆرجار بە شانۆی ستەملێکراوان (Theatre of the Oppressed)ی ئۆگستۆ بۆئاڵ (Augusto Boal)یش دەردەکەوێت، لە بنەڕەتدا دژی بەحیزبیکردنە و هەوڵ دەدات هونەرمەند و بینەر لە چوارچێوەی ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراودا قەتیس نەکرێن.
لێرەدا، شانۆ لە خزمەتکردنی پارتێکەوە دەگۆڕێت بۆ خزمەتکردنی ڕاستی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی. هونەرمەندانی ئەم ڕێچکەیە پێیان وایە کە شانۆ دەبێت ئاوێنەی کێشەکانی کۆمەڵگا بێت و بەشداری بکات لە هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنیان، نەک تەنها ببێتە دەمڕاستی دەسەڵاتێک. ئەمەش ئەو خاڵەیە کە تێیدا هونەرمەند لە چوارچێوەی حیزب گەورەتر دەبێت و دەبێتە دەنگی گەل و ویژدانی کۆمەڵگا.
وە دیاردەی بەحیزبیکردنی شانۆ لە جیهاندا دیاردەیەکی ڕاستەقینەیە و لە مێژووی سیاسی و هونەری جیهاندا بە بەردەوامی بوونی هەبووە. شانۆ وەک ئامرازێکی بەهێز بۆ پڕوپاگەندە و دروستکردنی ئایدۆلۆژیا بەکارهاتووە. بەڵام لە هەمان کاتدا، شانۆ توانای ئەوەی هەیە کە ببێتە هێزێکی ڕەخنەگرانە و گۆڕانکاریخواز کە سنوورەکانی ئایدۆلۆژیای حیزبی تێپەڕێنێت. هونەری شانۆیی ڕاستەقینە، وەک فۆرمێکی سەربەخۆ، هەمیشە هەوڵ دەدات لە چوارچێوەی پارتە سیاسییەکان گەورەتر بێت و خزمەت بە مرۆڤایەتی و ڕاستی بکات، نەک تەنها بەرژەوەندییە کاتییەکانی حیزبێک.
