سەدیق سەعید ڕواندزی
دایكایەتی و بوون بەدایك، یەكێكە لەو گۆڕانكارییە فسیۆلۆژی و دەروونی و بایەلۆژیی و پەروەردەییانەی بەسەر ژن دادێتن دوای چوونە نێو ژیانی هاوبەش و ئەنجامدانی هاوسەرگیری. بێگومان بوون بەدایك و لە ئامێزگرتنی كۆرپەیەك، خەونی هەرە گەورەی هەموو ژنێكە بە تایبەتیش لە كۆمەڵگەیەكی میللی و خێڵەكی وەك كۆمەڵگەی كوردی، كە ئەگەر ژنێك دوای هاوسەرگیركردن منداڵی نەبێت و نەتوانێت ببێت بەدایك، ئیدی جێگەی داخە ڕووبەڕووی چەندان تەشە ر و تانەی كۆمەڵایەتی و خێزانی و پیاوسالاریی دەبێتەوە، كە هەموو ئەمانە فشارێكی گەورە لە سەر بوون وژیانی ژن دروست دەكەن، كە زۆرجار باجی گەورەی لە ڕێگەیەوە بدات و ببێتە قوربانی، یاخود بەردەوام لە نێو ترس و فۆبیای هەوێداریەتی و ژنهێنانی دووەم لەلایەن هاوسەركەیەوە بژیت. دایك، زۆرپیرۆزو گەورەیە، ناپلیۆن دەڵێت:_( گەورەترین قوتابخانەی ژیانی مرۆڤ دایكیەتی) گۆركێی سمبولی ئەدەبی رووسی و جیهانی، ڕۆمانێكی بە ناوی (دایك ) هەیە تا مرۆڤایەتی ماوە، لە ڕەهەندی واتایانەی خۆی ناكەوێت و یەكێكە لە شاكارە هەرە دیارەكانی ئەدەبی مرۆڤایەتی و هاوتەریبی ژیان دەمێنێتەوە! بۆیە دایكایەتی وێرای ئەوەی ئەرك و بەرپرسیاریەتییەكی گەورەی كۆمەڵایەتی، پەروەردەیی و خێزانییە، هاوكات یەكێكیشە لە پێدراوە هەر مەزنەكان، چونكە هەموو نەوەیەك لە ڕێگەی دایكەوە دێتە بوون و پەروەردە و گەورە دەكرێن. ژنان بە گشتی، لە هەر شوێن و جێگەیەك بن، ئارەزوو دەكەن ببنە دایك و بڕوایان وایە هاوسەرگیری و شووكردن بە تەنها بە بێ ئەوەی ئەزموونی دایكایەتی تیادا ڕووبدات و تاقیبكەنەوە، كەلێنێكی گەورەیە لە ژیانییان، بۆیە چەندە لەو هەستە و ئەو پەیوەندییە ڕوحیەی نێوان دایك و منداڵ بدوێین، ناتوانین وەسفی بكەین، چونكە بۆ ئەوەی لە دایكایەتی بگەین، دەبێ خۆمان دایك بین. مەبەستی ئێمە لێرەدا ئەوە نییە، دایكایەتی لە ژیانی ژندا پێویست نەبێت، یاخود ئەو خەونە گەورەیەی ژن نادیدە بگرێن، بەڵكو مەبەستمان ئەوەیە ئایا دایكایەتی لە ژیانی ژندا، دوا وێستگەی ژنێتییە و كە ژن بوو بە دایك، ئیدی لە ژیانی ئەودا هەست و شوناسێك بە ناوی ژنێتی نامێنێت وەك ئەوەی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا باوە؟ یان ژنان دەتوانن بە بێ ئەوەی دایك بن و منداڵیش بخەنەوە هەر ژن بن، چونكە ئەوان ماكینەی منداڵ خستنەوە نین. لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، ژن بەگشتی ، جگە لە ژنە فێمێنیزم و چەپ و كۆمۆنێست و ئازادیخوازەكان نەبێت ، هەمیشە خەون بەدایكایەتییەوە دەبینێت. ئەم تێڕوانینە میللی و خیڵەكی و گشتگیرە لای ژنی كورد بەوەی ئەگەر نەبێتە دایك ئیدی چیتر ژن نییە، لە ڕاستیدا تێگەیشتنێكی نا ئەقڵانی، نا لۆژیكی و جێندەرییە، چونكە دەشێ ژن بێ ئەوەی شووبكات، هاوسەری هەبێت، ببێتە دایك، ئەوا هەر ژن بێت و ناسنامەی خۆی لە دووتوێی ناسنامەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە و پیاوسالاریدا ون نەكات، بەڵكو دەبێ ژن، دایكایەتی وەك بەشێك لە ژیانی ژنێتی خۆی ببینێت، نەك ژنێتی خۆی تەنها لە دایكایەتی ببینێتەوە وەك ئەوەی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا باوە. ئەم هەست و تێگەیشتنەی ژن بەوەی كە ئەگەر نەبێتە دایك، ئەوا وەك ژنێك خەوشێكی گەورە لە بوون و ژیانی هەیە، لە ڕاستیدا هەڵەیە ئێمە دەزانین پیاو ناتوانێت وەسفی ئەو خەونەی ژن بكات، چونكە خۆی ژن نییە. بەڵام پرسیارەكە لێرە ئەوەیە بۆچی بارەكە لای رەگەزی نێر بەو شێوەیە نییە؟ بەو مانایەی ئەگەر پیاوێك ئەزموونی باوكایەتی لە ژیاندا نەبینێت و تاقینەكاتەوە، ئەوا دۆخەكە زۆر بە ئاسایی وەردەگرێت و گیرۆدەی ئەو گرێ دەروونییە گەورەیە نابێت، كە ژن دوای نا ئومێدبوونی لە منداڵبوون بۆی دروست دەبێت، چونكە ئەو لە بنەڕەتدا تێگەیشتنێكی پەتریاكییانەی بۆ ژیان هەیە و بڕوای وایە منداڵ هەبێت یان نا، ئیدی ئەو پیاوە و هەر بە پیاوبوونیش دەمێنێتەوە. بێگومان ئێمە دەزانین پیاویش وەك ژن دەیەوێت و خەونیەتی ئەزموونی باوكایەتی لە ژیان ببینێت، ئەوەش دەزانین ژیان لە كۆمەڵگەی ئێمەدا وەك ئەوەی پیاو لە خۆ دەگرێت، ژنێكی تەنها و بێ لانە لە خۆ ناگرێت و ڕەنگە ئەم ژنە وەك (تەكیلای) پاڵەوانی ڕۆمانی دە خولەك و بیست و هەشت چركەی ئەلیف شەفەقی لێ بێت. بەڵام جیاوازییەكە لێرە لە چی دایە؟ لەوەدایە كە ئەگەر پیاوێك دوای ژن هێنانیش نەبووە باوك، ئیدی مانای وانییە كە ئەو چیتر مرۆڤ، پیاو نییە و دەبێ هەموو ژیان و ئاییندەی لە خەمی گەورەی (هەواركۆری ) وەك ئەوەی لە كۆمەڵگەی ئێمە پێی دەگوترێت بباتە سەر، بە پێچەوانەوە یان وەك چارەنووسێك دەیبینێتن، یانیش ئەوەی خوا چانسی ئەوەی پێ نەداوە ببێتە باوك، بەڵام لای ژن، دۆخەكە پێچەوانەترە و ئەوان چونكە ژنێتی لە دایكایەتی كورت دەكەنەوە، ئیدی بڕوایان وایە كە منداڵێكییان نەبوو، ئەوا ئاسمان بە سەریاندا ڕووخاوە، لە كاتێكدا دەشێ ژن بێ منداڵ، بێ ئەوەی ببێتە دایك، بێ ئەوەی پیاوێك لە ژیانی دابێت ئەوا هەر خۆی بە ژن ببینێت و هەست نەكات جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ پیاو هەیە. هەر كاتێك ژن، بوون و مانەوەی خۆی لە هەبوونی پیاوێكدا لە ژیاندا بینییەوە، ئەوا لەگەڵ كەوتنی ئەو پیاوە خۆشی دەكەوێت، چونكە ئەوە ئەو نییە وەك مرۆڤ ئەزموونی ژیان دەكات، بەڵكو سێبەرەكەیەتی. لە كۆمەڵگاكانی تردا، كە منداڵ تا تەمەنی هەژدە ساڵی لە چوارچێوەی خێزان و ماڵ، چاودێری و سەرپەرشتی دەمێنێتەوە، ئیدی دایكایەتی قۆناغێكە لەگەڵ ماڵ جێهێشتن منداڵ و بۆی فرێیند كۆتایی دێت. كۆتایی هاتن، بە مانای داماڵین و نەمانی هەست و سۆز ی دایكانە نا، بەڵكو بەو مانایەی كە ئیتر ڕۆڵی ئەو وەك دایكێك كۆتایی دێت و منداڵەكەی سەربەستە لەوەی چۆن دەژیت، بەڵام لە كۆمەڵگە خێڵەكی و نەریتییەكاندا، دایكایەتی قۆناغێكە تامردن بەردەوامی دەبێت و هەموو لایەنەكانی دیكەی ژیانی ژن، دەكرێنە قوربانی ئەو قۆناغە: جارێكییان ژنە شاعیر (تەرزە جاف) لە دیمانەیەكدا گوتی ( لە بەر دایكایەتی وازم لە شیعر نووسین هێناوە) ئەم تێڕوانینە، جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ تێڕوانینی هەر ژنێكی دیكەی میللی و خێڵەكی نییە، كە بڕوای وایە كە بووە دایك، ئیدی بوونی ئەو وەك ژن كۆتایی دێت و نە سێكس، نە بایەخدان بە ئەركی نێو ماڵ، نە بە پیاوەكەی بۆ ئەو چیتر گرنگ و پێویست نینە و مادام ئەو منداڵێك گەورە دەكات، ئەوا هەموو لایەنەكانی دیكەی ژیان لە پەراوێزدان و بە پیاوەكەی بۆ ئەو چیتر گرنگ و پێویست نییە و مادام ئەو منداڵێك گەورە دەكات، ئەوا هەموو لایەنەكانی دیكەی ژیان لە پەراوێزدان. دەنا پرسیار ئەوەیە ئاخۆ ژن ناتوانێت دایك بێت و شاعیریش بێت؟ ناتوانێت دایك بێت و ژنیش بێت؟ لە كۆمەڵگەی ئێمەدا ژن كاتێ دەبێتە دایك، ئیدی ژنبوونی خۆی نامێنێت، بەڵكو ژنێتی خۆی، تەنێ لە دایكایەتی و شیردان و لە ئامێزگرتنی كۆرپەكەی دەبینێتەوە. ئەم خۆ ون كردنە، ژن لە سرووشتی ژنانەی خۆی كە هێمایە بۆ جوانی و سۆز و میهرەبانی، بایەخدان بە خود و ئارەزوو خەونەكانی، دادەماڵێت و چیتر بۆ ئەویتر بە تایبەتیش هاوسەرەكەی ، جێگەی سەرنج، هۆگربوون و خۆشەویستی نییە، بۆیە پیاوی كورد هەمیشە بە گازاندەوە باس لەوە دەكات و دەڵێت ژنی كورد كە منداڵی بوو، ئیدی لە بەر منداڵەكەی، سێكس، هاوسەرەكی، خۆشەویستی هاوسەرەكەی لە بیر دەچێت و تەنها بۆ منداڵەكەی ژیانی تەرخان دەكات. هەڵبەتە هەموو ئەمانە پەیوەندییان بە بوون بە دایك لای ژنەوە هەیە، بەڵام دەكرێ دایك خۆی لە منداڵەكەی ون بكات و ماڵ و هاوسەر و بایەخدان بە خۆشی وەك ژن لە بیر بكات؟ مەگەر ئەو بەرلەوەی دایك بێت، سەرەتا مرۆڤ، دواتر ژن ، پاشانیش دایك نییە؟ بۆیە ژن دەتوانێت هەم ژن، هەم دایك، هەم هاوسەریش بێت بۆ پیاوەكەی و هاوسەنگییەك لە ژیانی ڕۆژانەی ڕابگرێت، نەك بڕوای وابێت دایكایەتی ئیتر بۆ ئەو دوا وێستگەی ژنێتییە. لە بەرانبەر ئەم هەموو قوربانیدانە، بەخشندەیی و ونبوونەدا بۆ منداڵ، ئێمە چی دەبینن؟ ئایا منداڵەكانیش هەمان هەست و خۆشەویستیان بۆ دایكییان هەیە كاتێ گەورە دەبن و هاوسەرگیری دەكەن بە تایبەتیش كوڕان؟ مەگەر هەر ئەوان نیین ئەو هەموو شەونخونییە لە بیر دەكەن و وێرای ژیانی خۆش و گوزەرانی باش، بڕوانامەی بەرز، ئاستی تێگەیشتنیان كەچی دایكەكانیان دەبەنە خانەی بە ساڵاچووان و دەبێ كە مردن شارەوانی بیانێژێت. ئەی كوا پاداشتی هەستی دایكایەتی؟ سەیر لەوە دایە وێرای ئەو واقیعە تاڵەش، ژنی كورد ئارەزووێكی گەورەی بۆ منداڵ حستنەوە هەیە، تەنانەت حەز دەكات تا ئەو كاتەی لە پیتاندنی هێلكە دەكەوێت، هەر منداڵی ببێت، بێ ئەوەی ئەو هەموو لێكەوتە دەروونی و بایۆلۆژی و سایكۆلۆژییانەی لە بەرچاو بێت، كە لە دەرەنجامی پرۆسەیەكی سەخت و پڕ لە ئازاری وەك منداڵبوون دەكەونەوە، ئەمە وێرای خەمی گەورەكردن، ژیان ، مردن و لە دەستدان ئیدی هیچ ئاسوودەیەك لە ژیانی نابینێت و كە پیریش بوو، ئەوا بە خەفەتەوە لەچاوەڕوانی ئەوەی كێ لە خۆی دەگرێت، دوا ساتەكانی ژیانی بەسەر دەبات. بۆیە گرنگە ژن هیچ كاتێك، لە هیچ بارودۆخێكدا وێرای بەخشندەیی، میهرەبانی، قوربانیدانی زۆر كە هێمای هەموو ئەوانەیە، هەرگیز ژنێتی خۆی ون نەكات، بەڵكو وەك چۆن پیاو شانازی بە پیاوبوونی خۆیەوە لە بەرانبەر ژن دەكات، بەو شێوەیەش ژنیش بە دەنگێكی دلێر و بەرز ژنبوونی خۆی وەك ڕەگەز نا، بەڵكو وەك مرۆڤ بۆ ئەو كۆمەڵگە بسەلمێنێت، نەك لە ژێر سێبەری پیاوێك دابێت، كە هەر كاتێك ئەو سێبەرە نەما، ئەویش بكەوێت.
