کاتێک نیشتمان دەکەوێتە ژێر چنگ و ڕکێفی داگیرکارییەوە، تەنها خاک و سامانی سروشتییەکەی نییە کە تاڵان دەکرێت و دەچەوسێنرێتەوە، بەڵکو گەورەترین، پڕکێشەترین و سامناکترین هێرش ڕووبەڕووی زمان، شێوازی بیرکردنەوە و گوتاری ئەندێشەیی ئەو گەلە دەبێتەوە. کاتێک پێوەرە کۆمەڵایەتی و کارگێڕییەکان بە جۆرێک تێکدەچن کە مرۆڤی ژێردەست، فەرهەنگ و زمانی نەیارەکەی وەک پێوەری پێشکەوتن، شارستانیبوون یان پیرۆزی ببێنێت، ئەوا پرۆسەی داگیرکاری گەیشتووەتە ترسناکترین ئاستی خۆی؛ ئەویش ڕامکردنی ناخ، خەیاڵدان و مێشکە. ئەم پاشکۆییە دەروونییە، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە نامۆبوون و گۆشەگیریی ناوەکی دەکات کە وای لێدەکات بە چاوی بێگانە سەیری مێژوو، ڕابردوو و ناسنامەی خۆی بکات، شکۆ و بەهای زمانی دایکی فەرامۆش بکات و هەمیشە لە ناو ڕەزامەندیی و چەپڵەڕێزانی ئەوانی تردا بەدوای سەلماندنی بوون و شوناسی خۆیدا بگەڕێت. ئەمە ڕێک ئەو تەلبەندە نەبینراوەیە کە وەک پەرژینێکی دڕکاوی دەوری هۆشیاریی مرۆڤ دەدات و وای لێدەکات تەنانەت لە کاتی ڕزگاریی ڕواڵەتی و سەربەخۆیی سەرپێییشدا، هەر بە دیلی و کۆیلەیی لە تەلبەندی دەروونیی بێگانەدا بمێنێتەوە.
ڕزگاربوون لەم کۆت و پێوەندە سەپێندراوە و پچڕاندنی ، پێویستی بە هەڵگەڕانەوەیەکی هۆشیارییانە و ڕاپەڕینێکی نەتەوەیی ڕاستەقینەی خەبات هەیە کە لە خاڵی سەرەکی و بنەڕەتییەوە دەست پێدەکات کە ئەویش زمانە. زمان تەنها کۆمەڵێک دەربڕینی وشک و ڕستەی ڕۆژانە نییە بۆ ئاخاوتنی ئاسایی، بەڵکو قەڵای هەرە بەهێز، سەنگەر و قەڵغانی پاراستنی فەرهەنگ، مێژوو و شوناسی نەتەوەیە. کاتێک ئێمە ڕێگە دەدەین زمانی نەیار بە ناوی جۆراوجۆری هاوچەرخبوون یان ئایین و پیرۆزییەوە بەسەر زمانی دایکماندا زاڵ بێت، یان کاتێک وشە و چەمکە نامۆکان دەکەینە جێگرەوەی شێوازە ڕەسەنەکانی خۆمان، لە ڕاستیدا دەروازەکانی قەڵاکەمان بۆ توانەوە دەکەینەوە. خەبات بۆ پاک کردنەوەی لێدوان، گوتار و نووسین لە پاڵپێوەنانی فەرهەنگی باڵادەست، یەکەمین و گرنگترین هەنگاوی کاروانە بەرەو سەربەخۆیی ڕاستەقینە؛ چونکە گەلێک نەتوانێت بە زمانی خۆی و بە شێوازێکی بێگەرد، خاوێن و بێ خەوش بیر بکاتەوە، هەرگیز ناتوانێت بڕیاری سەرخۆبوون بۆ پاشەڕۆژ و چارەنووسی خۆی بدات و هەمیشە وەک پاشکۆیەکی بێ خواست لە پەراوێزی مێژوودا دەمێنێتەوە.
لێرەوەیە کە گرێدانی زمان بە پاراستنی خاک و نەتەوەوە دەبێتە چەقی ململانێکان. داگیرکەر چاک دەزانێت کە داگیرکردنی جوگرافیا و خاک بەبێ ڕاماڵینی شوناسی نەتەوەیی، تەنها سەرکەوتنێکی کاتییە؛ بۆیە هەمیشە هەوڵدەدات پەیوەندیی نێوان تاکی کورد و خاکەکەی لە ڕێگەی تێکدانی یادەوەریی مێژووییەوە بپچڕێنێت. چونکە گەلێک مێژووی خۆی بە چاوی نەیارەکانی بخوێنێتەوە، خاک لە لای ئەو لە مەکۆیەکی پیرۆزی ناسنامە و ئابڕووەوە دەگۆڕێت بۆ تەنها پارچە زەوییەکی وشک کە ئامادەیە لە پێناو ئاسودەیی کاتی یان کۆچباربوودا بەجێی بهێڵێت. پاراستنی خاک پێویستی بە هۆشیارییەکی نەتەوەیی هەیە کە تێیدا تاکی ئێمە تێبگات کە نیشتمان تەنها سنوورێکی نەخشێنراو نییە، بەڵکوو جەستەی زیندووی نەتەوەیە، و زمان و فەرهەنگیش گیانی ئەو جەستەیەن. هەر کە فەرهەنگی نەتەوەیی لەبەرانبەر هێرشی زمانەوانی و چاندنی چەمکە نامۆکاندا لاواز دەبێت، بەرگریی مرۆڤەکان بۆ پاراستنی خاکی دەپووکێنەوە، چونکە مرۆڤی خاوەن شوناسی شێوێنراو، هیچ پاڵنەرێکی لەناخدا نامێنێت بۆ قوربانیدان لە پێناو نیشتمانەکەیدا.
لەم سۆنگەیەوە، خاڵی هەرە مەترسیدار کە داگیرکەر دەستی بۆ دەبات، شێواندنی بیروباوەڕی گەلە. کە بیروباوەڕی ئایینی یان فەلسەفیی کۆمەڵگەیەک بە جۆرێک ئاراستە بکرێت کە تەواوی چەمکە پیرۆزەکان لە خزمەت زمانی داگیرکەر و پاساودانەوەی باڵادەستیی ئەودا بن، ئەو کاتە مرۆڤی ژێردەست تووشی جۆرێک لە کەرتبوونی دەروونی دەبێت. لە لایەکەوە دەیەوێت پابەندی ڕەوشت و باوەڕە ڕۆحییەکانی خۆی بێت، و لە لایەکی تریشەوە دەبینێت کە هەر ئەو باوەڕانە بە ناوی پیرۆزییەوە زمانی دایکی و فەرهەنگی نەتەوەییەکەی بێبەها دەکەن. ئازادیی ڕاستەقینەی هزری و دەروونی ئەو کاتە ڕوودەدات کە ئێمە بیروباوەڕ لەژێر چنگی داگیرکاریی ڕامیاری و کلتووریی نەیاران دەربهێنین. دەبێت بگەینە ئەو باوەڕە نەگۆڕەی کە هیچ ئایین و باوەڕێکی پاک لە جیهاندا، فەرمانی بە سڕینەوە، کپکردن یان کەمکردنەوەی بەهای زمان و بوونی نەتەوەیەکی تر نەداوە. پێویستە واز لە لاساییکردنەوەی کوێرانەی داگیرکەر بهێنین و بە شانازییەوە بیروباوەڕی خۆمان لە سەر بنەمای دادپەروەریی نیشتمانی بونیاد بنێین، ئەو کاتە دەتوانین خۆمان لەم گرێ دەروونییە ڕزگار بکەین و چوون گەلێکی زیندوو، خاوەن شکۆ و یەکسان لەگەڵ گەلانی تری جیهاندا بژین.
ئەم گۆڕانکارییە ئەندێشەییە پێویستی بە پێکهێنانی سیستەمێکی پەروەردەیی و ڕۆشنبیریی تۆکمە هەیە کە بڕوا بەخۆبوون بۆ تاکی ئێمە بگەڕێنێتەوە. پێویستە مێژووی خۆمان بە چاوی ویژدان، بەسەرهاتی ڕاستەقینە و بە پێوەری نیشتمانیی بنووسینەوە، نەک بەو شێوازە چەواشەکراوەی کە نەیارەکانمان بۆیان کێشاوین؛ ئەو وێنانەی کە تەنها بۆ ئەوە دروستکراون هەمیشە لە ناخماندا هەست بە کەمی و بێدەسەڵاتی بکەین. ئەم ئەرکە مێژوویی و نەتەوەییە لە پلەی یەکەمدا دەکەوێتە سەر شانی پێشەنگانی هۆشیاری، نووسەران، ڕووناکبیران و دەزگا ڕاگەیاندنە نیشتمانییە ڕاستەقینەکان کە دەبێت ببنە دەنگی ڕاستی و ڕێگەی ڕووناک کردنەوەی ناخی کۆمەڵگە بگرنە بەر. پێویستە واز لەو گوتارە شەرمن یان پاشکۆیە بهێنرێت کە هەمیشە دەیەوێت نادادیی مێژوویی و چەوساندنەوەی خاک و زمانەکەمان بە پاساوی جۆراوجۆر دا بپۆشێت. مێژووی گەلان ئەوەی سەلماندووە کە نەتەوە زیندووەکان هەرگیز لەناو ناچن ئەگەر خاوەنەکانیان ئامادە نەبن شکۆ، شوناس و زمانی خۆیان لە پێناو ڕازیکردنی نەیارەکانیاندا نەکەنە قوربانی ، بەڵکوو وەک دارێکی بەساڵداچووی بەهێز لە سەر خاکی ڕەسەنی خۆیان شین دەبن، پتەوترین ڕەگ دادەکوتن و بەرەو ئاسۆیەکی گەشتر و سەربەخۆییەکی تەواو ههنگاو دەنێن.
