هیوا عومەر
بەشی دووەم
لە بەشی یەكەمدا، شوناسی "نیۆلیبڕاڵیزمی كوردی"مان وەك تێكەڵەیەكی مەترسیداری سەرمایەداریی حیزبی و بنەماڵەیی و قۆرخكاریی سیاسی ناساند. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: كاتێك سیستەمێك مرۆڤ تەنیا وەك كڕیار و بەكاربەر یان كۆیلەی مووچە دەبینێت، ئەركی هێزە چەپ و پێشكەوتنخوازەكان چییە؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەبێت لە دروشمی گشتییەوە بەرەو هەژموونی فكری و بەرنامەی كار هەنگاو بنێین، ئەمەش لە چەند كایەیەكی زیندووی ژیان ڕەنگدانەوەی پێویستە؛ وەك پڕۆژەیەكی جێگرەوە كە بتوانێت لە واقیعدا مومكین بێت.
یەكەم: ڕووبەڕووبوونەوەی پڕۆژەی نیۆلیبڕاڵیزم لە ئاستی میتۆدی و سیاسی
بۆ ئەوەی نەكەوینە ناو هەمان دیسكۆرسی سیستەم (كە تەنیا باسی گۆڕینی دەموچاوەكان دەكات)، دەبێت ئاراستەی ململانێ و ناكۆكییەكە وەك چەقی یارییەكە بگۆڕین، واتە ڕێگایەكی تر هەڵبژێرین بۆ ئەوەی نەمانگەیەنێتە هەمان شوێن و كات و مۆدێلی كاری سیستەم، ئەمەش بە جیاكردنەوەی ڕێگاكە دەبێت نەك تەنها بە ڕەخنەگرتن.
بە جیاكردنەوە لە میتۆد و لۆژیكی بیركردنەوە و هەژموونی فكری دەبێت، نەك تەنها بە جیاكردنەوەمان لە ڕەنگ و ڕەمز و ناوەكان. ئەمەش وا دەخوازێت لە چەند ئاستێك دەستكاریی یارییەكە بكەین بۆ ئەوەی لەو ڕایەڵە و توولەڕێگایانەوە بەیەكەوە بمانگەیەنێتە شارێگایەكی تر، بە ئامانجی دەستكاریكردنی دۆخی سەپێنراوی ئەمڕۆمان.
پێشتریش لە وتارێكی سەربەخۆدا بە درێژی باسمان كردووە؛ بەهۆی سروشتی كاری حیزبی و ئیشكالییەتی چەمكی حیزب و بارودۆخی مێژوویی كوردستان، وای كردووە ئاراستەی ململانێكان لە نێوان تەوژمە فكرییەكان لەبری ململانێ بگۆڕدرێن بۆ ناكۆكی و بەكەسایەتیكردن و هێڵی جیایی فكریی ڕوونیان كاڵ ببێتەوە. بەڵام ئەوە نابێت تا سەر بەردەوام بێت و ناشتوانین، چونكە واقیعی ژیان و سروشتی دەسەڵاتیش گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە. یەكێك لە هۆكارەكانی نەبوونی جەدوایەكی مێژوویی ململانێ و جیاوازیی لایەنە سیاسییەكان لە ئەزموونی حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان، پرسی نەبوونی هێڵی جیاكراوەی فكریی ڕوونە كە بەتۆخی ڕەنگ بداتەوە لە بەرنامە و مۆڕاڵی سیاسی و فكری و كۆمەڵایەتیمان.
لە ئاستی سیاسی:
گۆڕینی ململانێ لە "كێبڕكێی حیزبی" بۆ "ململانێی ماف". دەبێت كێشەكە تەنیا بە نموونە لە گەندەڵی كورت نەكەینەوە وەك بابەتێكی دابڕاو، بەڵكو "سیستەمی كاركردن" وەك ژینگەی بەرهەمهێنانی گەندەڵی و فاسدبوون و گەندەڵبوونی زۆرینەی بەرپرسان ببینین. ئەگەر ئەم سیستەمە دەستكاری نەكرێت، ئێمەش بچینە ناویەوە بۆگەن و فاسد دەبین لە ڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و داراییشەوە.
هاووڵاتیی كارای كوردستانی، چۆن خەڵك بكەینە خاوەنی بڕیار؟
دیموكراسیی و كۆمەڵگەی دیموكراتی گرێدراوە بە ئاستی بەشداریی سیاسی و كارایی هەمووانەوە بە شێوەی بنكەفراوان، بەشداری سیاسی تەنیا چوار ساڵ جارێك دەنگدان نییە. دەبێت لیژنەی گەڕەك و سەندیكای ئازاد دروست بكرێت. كاتێك لە گەڕەكێكدا كارەبا دەبێتە كێشە، خەڵكەكە تەنیا بۆڵەبۆڵ نەكەن، بەڵكو وەك هاووڵاتییەكی مافدار، ڕێكخراوانە فشار دروست بكەن.
كاتێك خەڵك میكانیزمێكی تری خۆڕێكخستن دەبینێت و هەستی بە توانا و هێزی خۆی كرد، لە دۆخی بۆڵەبۆڵەوە وەردەگەڕێت بۆ هۆشیاریی سیاسی، تێدەگات گرانیی بەنزین و خراپیی نانی سەر سفرەی و ژینگەكەی، پەیوەندیی بەو سیستەمە سیاسییەوە هەیە كە ئەوی فەرامۆش كردووە.
كاتێك مرۆڤ تێدەگات كێشە شەخسییەكانی (بێكاری، خەمۆكی، هەژاری) ڕەگێكی سیاسییان هەیە، ئەوا ئیرادەی بەشداریی سیاسیی تێدا دروست دەبێتەوە لە جێگای دۆشدامان و ڕوحییەتی بێهودەیی؛ بە مەرجێك مۆدێلی تری بیركردنەوە و كاركردن و مۆڕاڵی پراكتیكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی تر ببینێت و هەستی پێ بكات. ئەمەش بەشێكە لە پرۆسەی بونیادنانی ژیانێكی باشتر.
وەك چۆن شیعرەكەی (مارتن نیمۆلەر) فێرمان دەكات، بێدەنگی لە ئاست چەوساندنەوەی ئەویتر، سەرەنجام هەمووان دەخاتە ناو تەڵەكەوە. نیۆلیبڕاڵیزمی كوردی دەیەوێت ئێمە تەنیا بین، چونكە مرۆڤی تەنیا زوو دەشكێت. ئەركی ئەمڕۆی چەپ و هێزە پێشكەوتنخوازەكان ئەوەیە كە جارێكی تر "ئێمە" دروست بكەنەوە. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم سیستەمە تەنیا بە گۆڕینی دەسەڵات نابێت، بەڵكو بە گۆڕینی شێوازی بیركردنەوەمان و بەشداریمان دەبێت لەبارەی ماف، نان و ئازادی و خۆبەڕێوەبردنەوە. نائومێدی گەورەترین چەكی نیۆلیبڕاڵیزمە، كاری ئێمە ڕێكخستنی ئومێدە لە شێوەی خۆبەڕێوەبردنێكی باش و كاری بەكۆمەڵ و جەماوەری.
دووەم: لە ئاستی ئابووری
١ـ پێشكەشكردنی مۆدێلی ئابووریی جەماوەری: لەبری ئەوەی تەنیا ڕەخنە بگرین، دەبێت داوای "یاسای پاراستنی بەرهەمی ناوخۆ و پشتیوانیی پیشەسازی و پڕۆژەی بچووك" بكرێت بۆ شكاندنی قۆرخكاریی كۆمپانیا حیزبییەكان.
٢ـ زیندووكردنەوەی كولتووری "هەرەوەزی" دژ بە پەرشوبڵاوی: نیۆلیبڕاڵیزم كۆمەڵگە پارچەپارچە دەكات (هەركەس بۆ خۆی)، بەڵام ئێمە دەتوانین سوود لە مێژووی "هەرەوەزی" و "ڕووحانییەتی هاودەردی" وەربگرین كە ڕیشەیەكی مێژوویی، كۆمەڵایەتی و هاوبەشی هەیە لە گوندەكانمان.
چەپ دەتوانێت سەرچاوەكان و ڕێگاكانی سەربەخۆیی ئابووری و دارایی بدۆزێتەوە، خەڵك هان بدات و ڕێیان پێ نیشان بدات لە سێكتەرەكانی كشتوكاڵ و بازرگانیی بچووكدا "كۆمەڵەی هەرەوەزی" دروست بكەن، كە تێیدا قازانج بۆ هەمووان بێت، نەك بۆ یەك خاوەن كۆمپانیا. ئەمە جۆرێكە لە بەرگریی ئابووری و میللی.
٣ـ تۆڕی پشتیوانیی كۆمەڵایەتی: كاتێك حكوومەت بیمە ناهێڵێت و هەموو سێكتەرەكان دەبنە كەرتی تایبەت و پارە، هێزە مەدەنییەكان دەبێت تۆڕی هاوكاری دروست بكەن بۆ ئەوەی هیچ كرێكارێك لە كاتی دەركردنی لە كار یان نەخۆشكەوتنیدا، هەست بە تەنیایی نەكات و نەكەوێتە سەر شەقام. ئەمە سیاسەتی هاودەردییە و هێزی یەكگرتن بۆ كۆمەڵگە دەگەڕێنێتەوە لە جێگای ئەوەی سواڵی ژیان لەبەردەم دەرگای حیزب و بەرپرسەكان بكات.
٤ـ هەڵوەشاندنەوەی بەتایبەتكردن و گەڕانەوە بۆ "كەرتی گشتی": سێكتەرە هەستیارەكان كە پەیوەندییان بە پێویستییە بنەڕەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەمانەوە هەیە، دەبێت هێڵی سوور بۆ (تەندروستی، پەروەردە، ئاو و كارەبا) دابنرێت. كار بكرێت هەموو ئەو بەشانەی لەم سێكتەرانە بە تایبەت كراون هەڵبوەشێندرێنەوە. دەكرێت قوتابخانەی تایبەت هەبێت؛ بە نموونە دەوڵەتێكی وەك سوید، بەڵام نابێت بە پارە بێت، ئەركی حكوومەتە بودجەی بۆ دابنێت وەك چۆن بۆ قوتابخانەكانی تر دایدەنێت. نەخشەڕێمان ئەوە دەبێت "هەرچی پارەی باج و داهاتی وڵاتە، دەبێت بۆ باشكردنی كواڵیتیی نەخۆشخانە و قوتابخانە حكوومییەكان بێت، نەك بۆ كەرتە ئەمنییەكان و گیرفانی حیزب و بنەماڵەكان."
٥ـ باجی هەڵكشاو بۆ دادپەروەری:
سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیاسەتی ئابووری و دابەشكردنەوەی سامان؛ لە مۆدێلی حوكمڕانیی ئێستادا هەموو پێوەر و ڕێسا و یاسا و ڕێنماییەكان، بنەماكانیان بۆ دروستكردنی جیاوازیی چینایەتی زیاترە، هەر ئەمەش وای كردووە چەند ملیاردێر و ملیۆنێرێك زۆرینەی سامانی كۆمەڵگەیان لا كۆببێتەوە لەسەر حیسابی داهاتی ڕۆژانەی چینی ناوەڕاست و كرێكاران و جووتیاران و لاوان و پەراوێزخراوەكان.
یەكێك لە میكانیزمەكان سیستەمی باجی هەڵكشاوی ڕێژەییە؛ بە جۆرێك هەرچەندە داهات و سەرمایەی كۆمپانیاكان زیاتر بێت، ڕێژەی باج زیاتر دەبێت و ئەوانەی داهاتیان لە ژێر هێڵی هەژارییەوە دەبێت لەباج ببخشرێن، لەم سیستەمەدا داهاتی باجیش بۆ كەرتە گشتییەكان و خزمەتگوزارییە گشتییە بنەڕەتییەكان بێت وەك (تەندروستی، پەروەردە، ئاو و كارەبا). ئەمەش پێویست بە دروستكردنی سندووقی گەشەپێدان دەكات بۆ ئەوەی ئەو باجەی لە كۆمپانیا زەبەلاحەكان و بانكە حیزبییەكان وەردەگیرێت، نەچێتەوە ناو خەزێنەی حیزبەوە، بەڵكو بچێتە سندووقێكی سەربەخۆ و بۆ (بیمەی بێكاری و پشتیوانیی گەنجانی دەرچوو و كەرتە بنەڕەتییەكان) خەرج بكرێت.
سێیەم: لە ئاستی كۆمەڵایەتی
نیۆلیبڕاڵیزم دەیەوێت پەیوەندیی نێوان دوو هاوڕێ یان دوو هاووڵاتی و خێزانەكانیش تەنیا لە بەرژەوەندیی ماددیدا كورت بكاتەوە. ئەركی چەپ لێرەدا، زیندووكردنەوەی چەمكی شكۆ و هاوكاریی بەكۆمەڵ و بەهێزكردنی ژیانی مەعنەوییە بۆ وەستانەوە دژ بە كاڵاكردنی مرۆڤ. كاری هەرەوەزی و پڕۆژەی هاوبەشی دارایی پێش ئەوەی پەیوەندی و ڕایەڵەیەكی دارایی هەبێت، پەیوەندییەكی مرۆیی و زیندووكردنەوەی هاوكاری و هاوبەشیی كۆمەڵایەتییە و هەستی پێویستی بە ئەویتر و كاری بەیەكەوەیی بەهێزتر دەكات و وەك پێویستییەكی ژیاری خۆی فەرز دەكات.
ــ تێبینی بۆ خوێنەران: ڕووبەڕووبوونەوەی نیۆلیبڕاڵیزم باسێكی فراوانە، بۆیە ئەم وتارە درێژەی دەبێت و خاڵەكانی تر و تەواوكەری ئەم نەخشەڕێگایە لە ژمارەی داهاتووی هەفتەنامەكەماندا بڵاو دەكرێتەوە.
