ئاريان عەلى
ئێمە چاوەڕێی دابینکردنی خواردن لە بەخشندەییی جەززار، شەربەتفرۆش یان نانەوا ناکەین، بەڵکوو لەوەیە کە هەر یەکەیان بەرژەوەندیی خۆی لەبەرچاو دەگرێت
ئادەم سمیت، سامانی نەتەوەکان، کتێبی یەکەم، بەشی دووەم.
کەلتوور و سیستەم لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا
کەلتوور تەنها کۆمەڵێک نەریت وداب‌ونەریت نییە، بەڵکوو چوارچێوەیەکە کە شێوازی بیرکردنەوە، ڕەفتار وتێگەیشتنی مرۆڤ لە جیهان دیاری دەکات. ئێدوارد تایلەر کەلتووری بەو کۆمەڵە ئاڵۆزەیە پێناسە دەکات کە زانیاری، باوەڕ، هونەر، ئەخلاق، یاسا، نەریت وئەو توانایانە لەخۆ دەگرێت کە مرۆڤ وەک ئەندامی کۆمەڵگا بەدەستیان دەهێنێت.
لە بەرامبەردا، سیستەم ئەو ڕێسا ودامەزراوانە دەگرێتەوە کە پەیوەندییەکانی نێوان تاکەکان ودامەزراوەکانی کۆمەڵگا ڕێک دەخەن. لەم ڕووەوە، کەلتوور کاریگەری لەسەر شێوازی بیرکردنەوە وهەڵسوکەوتی مرۆڤ هەیە، بەڵام سیستەم ئەو ڕێکخستنە دەنوێنێت کە ژیانی هاوبەش پێی بەڕێوە دەچێت. ئەم دوو بوارە جیاوازن، بەڵام لە یەکدی ناکرێنەوە؛ چونکە کەلتوور دەتوانێت شێوەی سیستەم بگۆڕێت وسیستەمیش دەتوانێت بەسەر کەلتووردا کاریگەری دابنێت.
لە عەقڵەوە بۆ سیستەم
مرۆڤ لە مێژوودا هەمیشە هەوڵی داوە ژینگەی دەوروبەری ڕێک بخات وبۆ کێشەکانی چارەسەر بدۆزێتەوە. بە دروستبوونی شارەکان، فراوانبوونی بازرگانی وپەرەسەندنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، پێویستی بە ڕێسا ودامەزراوەی ڕێکخراوتر زیاتر بوو.
فەلسەفەی یۆنانی لە پەرەپێدانی بیرکردنەوەی عەقڵانی وپرسیارکردن لەسەر ڕێکخستنی ژیانی مرۆڤدا ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو، بەڵام بیرۆکەی ڕێکخستن ودروستکردنی سیستەم تایبەت بە یەک شارستانیەت نەبوو. شارستانیەتە کۆنەکانی میسر وفارس وشوێنەکانی دیکەش شێوازی خۆیان بۆ بەڕێوەبردن، یاسا وڕێکخستنی ژیانی گشتی هەبوو.
بەم شێوەیە، سیستەم تەنها بەرهەمی بیرکردنەوەی فەلسەفی نییە، بەڵکوو وەڵامێکە بۆ پێداویستییەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی. هەرچەندە کۆمەڵگا گەورەتر وپەیوەندییەکانی ئاڵۆزتر دەبن، پێویستی بە ڕێسای ڕوون، دامەزراوەی کارا ومیکانیزمی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان زیاتر دەبێت.
ئابووری وەک ڕێکخستنی پێداویستییەکانی مرۆڤ
ئابووری لە بنەڕەتدا پەیوەندی بەو هەوڵەوە هەیە کە مرۆڤ بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیان دەیدات. کۆکردنەوەی خۆراک، بەرهەمهێنان، ئاڵوگۆڕ ودابەشکردنی کار، هەموویان بەشێکن لە پرۆسەی دروستبوونی پەیوەندییە ئابوورییەکان.
بەڵام ئابووری تەنها پرسی بەرهەمهێنان ودابەشکردنی سامان نییە؛ کەلتووریش کاریگەری لەسەر شێوازی بەکارهێنانی سامان ودیاریکردنی پێداویستییەکان هەیە. ئەوەی کۆمەڵگایەک بە گرنگی دەزانێت، شێوازی بەکارهێنان وپێوانەکانی سەرکەوتن، لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی دیکە جیاواز دەبێت.
لەبەر ئەوە، سیستەمی ئابووری کاتێک بە باشی کار دەکات کە بتوانێت پێداویستییە ڕاستەقینەکانی مرۆڤ دابین بکات وهاوسەنگییەک لەنێوان بەرهەمهێنان، دابەشکردنی سامان وبەرژەوەندییە گشتییەکان دروست بکات. ئابووری نابێت تەنها بە پێوەری قازانج وگەشەی ژمارەیی هەڵبسەنگێنرێت، بەڵکوو دەبێت بپرسین: ئەم گەشەیە چەندە خزمەتی ژیانی مرۆڤ دەکات؟
ئازادی، یاسا وسنوورەکانی بازاڕ
ئازادیی تاک وڕێکخستنی ژیانی گشتی هەمیشە پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەبووە. لە بیرکردنەوەی ئابووریی ئادم سمیتدا، بیرۆکەی «دەستی نادیار» ئاماژەیە بەوەی کە هەندێک جار چاالکیی تاکەکان، لە ڕێگەی بازاڕەوە، دەتوانێت بەرهەمی گشتی دروست بکات، تەنانەت ئەگەر ئامانجی سەرەتایییان بەرژەوەندیی کەسی بێت.
بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە بازاڕ بەبێ یاسا ودامەزراوەی دادپەروەر دەتوانێت هەمیشە بەرژەوەندیی گشتی دابین بکات. کاتێک دەسەڵات وسامان لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆدەبنەوە، یان یاسا بە یەکسانی جێبەجێ ناکرێت، ئازادی دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ بەهێزکردنی نایەکسانی.
لەبەر ئەوە، ئازادیی ئابووری وکۆمەڵایەتی پێویستی بە چوارچێوەیەکی یاسایی هەیە کە مافەکانی تاک بپارێزێت، دەرفەتەکان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە ڕێک بخات وڕێگە لە بەکارهێنانی هێز وسامان بۆ ستەمکردن بگرێت. کێشەکە لە نێوان ئازادی وسیستەمدا نییە، بەڵکوو لەوەدایە کە چۆن سیستەمێک دروست بکەین کە ئازادی بپارێزێت ولە هەمان کاتدا بەرپرسیاریەتیی کۆمەڵایەتی بەهێز بکات.
کۆمەڵگا لەنێوان میرات ونوێبوونەوەدا
شارستانیەت بەرهەمی تاکێکی تەنها نییە؛ لە ئەنجامی کۆبوونەوەی ئەزموون، زانیاری، بەها وداهێنانی نەوە جیاوازەکاندا پێک دێت. هەر نەوەیەک میراتێک وەردەگرێت وبە شێوەیەک لەگەڵی مامەڵە دەکات: هەندێکی دەپارێزێت، هەندێکی دەگۆڕێت وهەندێکیش بەجێی دەهێڵێت.
کێشە لەو کاتەدا دەست پێ دەکات کە میراتی ڕابردوو لە سەرچاوەیەک بۆ فێربوون دەگۆڕێت بۆ سنوورێک کە ڕێگە لە بیرکردنەوەی نوێ وگۆڕانکاری دەگرێت. کۆمەڵگا دەتوانێت ڕێز لە مێژووی خۆی بگرێت، بەبێ ئەوەی هەموو شێوازە کۆنەکان بە ڕاستییەکی نەگۆڕ بزانێت.
لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی سەرهەڵدەدات: ئایا ئێمە لە ناو سیستەمدا دەژین، یان سیستەمێک کە نەوەکانی پێشوو دروستیان کردووە، هێشتا لە ناوماندا دەژی؟
ئەم پرسیارە تایبەت بە کۆمەڵگایەکی دیاریکراو نییە. گۆڕانکارییە زانستی، پیشەسازی وتەکنەلۆژییەکان لە سەردەمی نوێدا زۆرێک لە بنەماکانی ژیانی مرۆڤیان گۆڕیوە. بەڵام وەڵامی کۆمەڵگاکان بۆ ئەم گۆڕانکارییانە یەکسان نەبووە؛ هەندێکیان توانیویانە دامەزراوە وبیرکردنەوەکانیان نوێ بکەنەوە، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە لەنێوان وەرگرتنی نوێ وگەڕانەوە بۆ ڕابردوودا ماونەتەوە.
لە ناوچەکەی ئێمەشدا، زۆرجار گۆڕانکارییە دەرەکییەکان وەک شۆکێک وەردەگیرێن؛ سەرەتا کاریگەرییەکەیان بەهێزە، بەڵام دواتر هەوڵی گەڕانەوە بۆ شێوازە ناسراوەکانی ڕابردوو دەدرێت. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە وەرگرتنی تەکنەلۆژیا بە تەنها بەس نییە؛ پێویستە شێوازی بیرکردنەوە، دامەزراوەکان وپەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیش توانای گۆڕانکارییان هەبێت.
مێژوو دەتوانێت سەرچاوەی ناسنامە وفێربوون بێت، بەڵام نابێت ببێتە دەسەڵاتێک کە داهاتوو بە ڕابردووەوە ببەستێتەوە. ڕێزگرتن لە میرات واتای دووبارەکردنەوەی هەموو ئەزموونەکانی ڕابردوو نییە؛ بەڵکوو واتای هەڵبژاردنی ئەوەیە کە بۆ ژیانی ئەمڕۆ وسبەی بەسوودە.
بەرەو سیستەمێک کە توانای نوێبوونەوەی هەبێت
کێشەی سەرەکیی کۆمەڵگای نوێ تەنها دروستکردنی سیستەم نییە، بەڵکوو پاراستنی توانای گۆڕانکاریی ئەو سیستەمەیە. سیستەمێک کە هەموو شتێک تێیدا جێگیر ونەگۆڕ بێت، لەوانەیە بۆ ماوەیەک ئارامی بپارێزێت، بەڵام لە درێژخایەندا ناتوانێت وەڵامی پێداویستییە نوێکان بداتەوە.
لە بەرامبەردا، گۆڕانکاریی بەردەوام وبێ بنەماش دەتوانێت ببێتە هۆی ناسەقامگیری. بۆیە، پێویستە هاوسەنگییەک لەنێوان پاراستنی ئەو بنەمایانەی ژیانی هاوبەش ڕێک دەخەن وکراوەبوون بۆ بیرۆکە وڕێگای نوێ دروست بکرێت.
ئەمەش پێویستی بە دامەزراوەی کارا، یاسای دادپەروەر، ئازادیی بیرکردنەوە وتوانای ڕەخنەگرتن لە سیستەمە هەنووکەییەکان هەیە. کۆمەڵگا کاتێک دەتوانێت بەرەو داهاتوو بچێت کە گۆڕانکاری بە هەڕەشەیەک بۆ ناسنامەی خۆی نەزانێت، بەڵکوو بە بەشێک لە بەردەوامی وگەشەکردنی خۆی بیبینێت.
شارستانیەت تەنها بە توانای گواستنەوەی سیستەم لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە ناپێورێت، بەڵکوو بە توانای پێداچوونەوە بەو سیستەمە، نوێکردنەوەی ودروستکردنی سیستەمێک دەناسرێتەوە کە لەگەڵ پێداویستییەکانی ئێستا وتواناکانی داهاتوودا بگونجێت.
