لە چوارچێوەی: داهاتی ڕاستەقینە، سیاسەتی دارایی (باج) و تێچووی خزمەتگوزارییە گشتییەکان
بارزان محمدە سوورە
هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکی ڕاگواستنی ئابووریدایە کە تێیدا مۆدێلی "دەوڵەتی چاودێر" (Welfare State) بەرەو مۆدێلی "کەرتی تایبەت و کۆکردنەوەی تێچوو" دەگۆڕێت. ئەم گۆڕانکارییە لە کاتێکدایە کە ژێرخانی داهاتی تاک تووشی چەقبەستوویی بووە، بەڵام خەرجییە ناچارییەکان (Mandatory Expenditures) بە شێوەیەکی ستوونی زیادیان کردووە. ئەم ڕاپۆرتە شیکاریی بۆ ئەو سێ کوچکە ئابوورییە دەکات کە گوشاریان لەسەر بژێوی هاووڵاتییان دروست کردووە.
١. شیکاریی داهاتی تاک و دابەزینی "هێزی کڕینی ڕاستەقینە"
لە زانستی ئابووریدا دەبێت جیاوازی بکرێت نێوان داهاتی ناوی (Nominal Income)[1] و داهاتی ڕاستەقینە (Real Income).
چەقبەستوویی داهات: لە کاتێکدا تێکڕای داهاتی ساڵانەی تاک لە هەرێمی کوردستان بەهۆی پەککەوتنی سیستەمی پلەبەرزکردنەوەی فەرمانبەران و ناسەقامگیری لە دابەشکردنی مووچە، داهاتی "ناوی" جێگیر بووە.بەڵام ئەوەی جێگای داخە زۆربەی داهات بەشێوەیەکی قووچەکی وەر دەگیرێت یانی زۆرترینەکەی وەردەگیرێت، چونکە ئەوەی ئەو ڕێژەیە وەردەگرێت تەنها داهاتی قەبارە گەورەکان وەردەگرێت.
یەکخستنی گومرگ: ڕێککەوتنی ئەم دواییەی نێوان هەولێر و بەغدا بۆ یەکخستنی تاریفەی گومرگی، بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی ئەو کەلوپەلانەی لە سنوورەکانەوە دێن (هەندێک کاڵا باجەکەی گەیشتووەتە ٣٠٪(.
باجی پیشەیی و نیشتەجێبوون: زەڕیبەی سەر دوکان، کۆمپانیا و تەنانەت خانوبەرەش زیادی کردووە. ئەم زیادکردنە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کڕیار دەبێت، چونکە بازرگانەکان تێچووی باجەکە دەخەنە سەر نرخی کاڵاکانیان.
کاریگەری هەڵاوسان: بەهۆی دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر دۆلار و بەرزبوونەوەی تێچووی هاوردەکردن، "داهاتی ڕاستەقینە"ی تاک (واتە ئەو بڕە کاڵایەی کە بەو داهاتە دەکرێت) بە ڕێژەی زیاتر لە ٢٠٪ دابەزیوە. ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی دیاردەی "هەژاریی کارکەران"، کە تێیدا تاک خاوەن کار و داهاتە، بەڵام داهاتەکەی بەشی پێداویستییە سەرەکییەکانی ناکات.
٢. سیاسەتی دارایی و توندکردنەوەی سیستەمی باج (Taxation Burden)
حکومەتی هەرێم لە هەوڵی کەمکردنەوەی کورتهێنانی بودجەدا، پەنای بۆ فراوانکردنی "بنکەی باج" (Tax Base) بردووە، بەڵام ئەمە چەند ئاڵنگارییەکی زانستی دروست کردووە:
باجی ناڕاستەوخۆ و گواستنەوەی تێچوو: بەرزکردنەوەی تاریفەی گومرگی و باجی سەر کۆمپانیاکان، بە کردەیی دەگۆڕێت بۆ "باجی سەر بەکاربەر". بازرگانان تێچووی باجەکە دەخەنە سەر نرخی کۆتایی کاڵاکان، ئەمەش گوشارێکی زیاتر دەخاتە سەر چینی ناوەڕاست و هەژار.
باجی پاشەکشێی (Regressive Taxation): کاتێک باج و ڕسوماتەکان (وەک رسوماتی شارەوانی و ئاو) بە شێوەیەکی یەکسان بەسەر هەموواندا دەسەپێنرێن بێ ڕەچاوکردنی ئاستی داهات، ئەمە لە ڕووی ئابوورییەوە بە نادادپەروەر دادەنرێت، چونکە ڕێژەیەکی گەورەتر لە داهاتی هەژاران دەبات بەراورد بە دەوڵەمەندان.
٣. پڕۆژەی "ڕووناکی" و ئابووریی خزمەتگوزارییەکان
گۆڕینی سیستەمی کارەبا بۆ ٢٤ کاتژمێری (Pre-paid یان Smart Metering) وەرچەرخانێکی گرنگە، بەڵام لە ڕوانگەی داراییەوە چەند تێبینییەکی تێدایە:
سیستەمی تاریفەی پلەبەندی (Progressive Tariff): هەرچەندە ئەم سیستەمە بۆ کەمکردنەوەی بەفیڕۆدان باشە، بەڵام "نزمترین پلە" (Slab) کە ٤٠٠ کیلۆواتە، بۆ خێزانێکی ئاسایی لە وەرزە لوتکەکاندا (زستان و هاوین) زۆر کەمە. ئەمەش وادەکات زۆربەی هاووڵاتییان بکەونە ناو "پلە گرانەکان"ی تاریفەکە.
تێچووی هەڵکشاو (Marginal Cost): گەیشتنی پسوولەی کارەبا بە ١٥٠ بۆ ٢٥٠ هەزار دینار، واتە تەرخانکردنی ٢٠٪ بۆ ٣٠٪ی تێکڕای مووچەی فەرمانبەرێک تەنها بۆ کارەبا. ئەمە لە پێوەرە جیهانییەکاندا بە "فشارێکی دارایی توند" (Financial Distress) ئەژمار دەکرێت.
لادانی مۆلیدە: هەرچەندە تێچووی مۆلیدە نامێنێت، بەڵام بەهۆی ئەوەی سیستەمە نوێیەکە لەسەر بنەمای "بەکارهێنان"ە نەک "ئەمپێری دیاریکراو"، کۆنترۆڵکردنی تێچوو بۆ هاووڵاتی قورستر دەبێت.
٤. دەرئەنجامە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان
١. داخورانی چینی ناوەڕاست: ئەم چینە کە بڕبڕەی پشتی بازاڕە، بەهۆی باج و خەرجی خزمەتگوزارییەکانەوە بەرەو چینی هەژار دەخلیسکێت.
٢. کەمبوونەوەی گەڕانەوەی پارە بۆ بازاڕ: کاتێک زۆربەی داهاتی تاک بۆ (باج، کارەبا، ئاو، و خواردن) بڕوات، کەرتی گەشتیاری، پیشەسازی و بازرگانییە لاوەکییەکان تووشی سستی و سستبوونی بازاڕ (Stagnation) دەبن.
پێشنیارە زانستییەکان بۆ چاکسازی
پەیڕەوکردنی باجی لێبوردە (Tax Exemptions): پێویستە ئەو بزنسە بچووکانەی داهاتیان لە ئاستێکی دیاریکراو کەمترە، لە باج ببەخشرێن بۆ هاندانی گەشەی ئابووری.
هەموارکردنەوەی پلەکانی تاریفەی کارەبا: زیادکردنی بڕی کیلۆوات لە پلە هەرزانەکاندا بۆ ئەوەی خێزانی مامناوەند بتوانێت پێداویستییە سەرەکییەکانی (گەرمکەرەوە و ساردکەرەوە) بە نرخێکی گونجاو دابین بکات.
بەستنەوەی باج بە خزمەتگوزاری: حکومەت پێویستە شەفافییەت لە خەرجکردنی داهاتی باجەکان نیشان بدات تاوەکو "گرێبەستی کۆمەڵایەتی" نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات بەهێز بێت و متمانەی بازاڕ بگەڕێتەوە.
کۆی بابەت: گەشەپێدانی ئابووری تەنها لە زیادکردنی داهاتی گشتیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە پاراستنی هاوسەنگی نێوان "توانای دارایی تاک" و "تێچووی ژیان"دایە. بەبێ ئەم هاوسەنگییە، هەر زیادکردنێکی داهاتی حکومەت دەبێتە هۆی لاوازبوونی کەرتی تایبەت و کەمبوونەوەی خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی.
[1] - داهاتی ناوی بریتییە لەو بڕە پارەیەی کە بە شێوەیەکی کاش (نەختینە) وەری دەگریت، بەبێ ئەوەی کاریگەری نرخەکان و هەڵاوسانی تێدا هەژمار بکرێت
